५. गहपतिवग्गो
१. पञ्चवेरभयसुत्तवण्णना
४१. गहपतिवग्गस्स पठमे यतोति यदा. भयानि वेरानीति भयवेरचेतनायो. सोतापत्तियङ्गेहीति दुविधं सोतापत्तिया अङ्गं, (सोतापत्तिया च अङ्गं,) यं पुब्बभागे सोतापत्तिपटिलाभाय संवत्तति, ‘‘सप्पुरिससंसेवो सद्धम्मस्सवनं योनिसोमनसिकारो धम्मानुधम्मप्पटिपत्ती’’ति (दी. नि. ३.३११) एवं आगतं, पटिलद्धगुणस्स च सोतापत्तिं पत्वा ठितस्स अङ्गं, यं सोतापन्नस्स अङ्गन्तिपि वुच्चति, बुद्धे अवेच्चप्पसादादीनं एतं अधिवचनं. इदमिध अधिप्पेतं. अरियोति निद्दोसो निरुपारम्भो. ञायोति पटिच्चसमुप्पन्नं ञत्वा ठितञाणम्पि पटिच्चसमुप्पादोपि. यथाह – ‘‘ञायो वुच्चति पटिच्चसमुप्पादो, अरियोपि अट्ठङ्गिको मग्गो ञायो’’ति. पञ्ञायाति अपरापरं उप्पन्नाय विपस्सनापञ्ञाय. सुदिट्ठो होतीति अपरापरं उप्पज्जित्वा दस्सनवसेन सुट्ठु दिट्ठो.
खीणनिरयोतिआदीसु आयतिं तत्थ अनुप्पज्जनताय खीणो निरयो मय्हन्ति सो अहं खीणनिरयो. एस नयो सब्बत्थ. सोतापन्नोति मग्गसोतं आपन्नो. अविनिपातधम्मोति न विनिपातसभावो. नियतोति पठममग्गसङ्खातेन सम्मत्तनियामेन नियतो. सम्बोधिपरायनोति उत्तरिमग्गत्तयसङ्खातो सम्बोधि परं अयनं मय्हन्ति सोहं सम्बोधिपरायनो, तं सम्बोधिं अवस्सं अभिसम्बुज्झनकोति अत्थो.
पाणातिपातपच्चयाति पाणातिपातकम्मकारणा. भयं वेरन्ति अत्थतो एकं. वेरञ्च नामेतं दुविधं होति बाहिरं अज्झत्तिकन्ति. एकेन हि एकस्स पिता मारितो होति, सो चिन्तेसि ‘‘एतेन किर मे पिता मारितो, अहम्पि तंयेव मारेस्सामी’’ति निसितं सत्थं आदाय चरति. या तस्स अब्भन्तरे उप्पन्नवेरचेतना, इदं बाहिरं वेरं नाम. या पन इतरस्स ‘‘अयं किर मं मारेस्सामीति चरति, अहमेव नं पठमतरं मारेस्सामी’’ति चेतना उप्पज्जति, इदं अज्झत्तिकं वेरं नाम. इदं ताव उभयम्पि दिट्ठधम्मिकमेव. या पन तं निरये उप्पन्नं दिस्वा ‘‘एतं पहरिस्सामी’’ति जलितं अयमुग्गरं गण्हतो निरयपालस्स चेतना उप्पज्जति, इदमस्स सम्परायिकं बाहिरवेरं. या चस्स ‘‘अयं निद्दोसं मं पहरिस्सामीति आगच्छति, अहमेव नं पठमतरं पहरिस्सामी’’ति चेतना उप्पज्जति, इदमस्स सम्परायिकं अज्झत्तवेरं. यं पनेतं बाहिरवेरं, तं अट्ठकथायं ‘‘पुग्गलवेर’’न्ति वुत्तं. दुक्खं दोमनस्सन्ति अत्थतो एकमेव. यथा चेत्थ, एवं सेसपदेसुपि ‘‘इमिना मम भण्डं हटं, मय्हं दारेसु चारित्तं आपन्नं, मुसा वत्वा अत्थो भग्गो, सुरामदमत्तेन इदं नाम कत’’न्तिआदिना नयेन वेरुप्पत्ति वेदितब्बा. अवेच्चप्पसादेनाति अधिगतेन अचलप्पसादेन. अरियकन्तेहीति पञ्चहि सीलेहि. तानि हि अरियानं कन्तानि पियानि. भवन्तरगतापि अरिया तानि न विजहन्ति, तस्मा ‘‘अरियकन्तानी’’ति वुच्चन्ति. सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे अनुस्सतिनिद्देसे वुत्तमेव. पठमं.
२. दुतियपञ्चवेरभयसुत्तवण्णना
४२. दुतिये भिक्खूनं कथितभावमत्तमेव विसेसो. दुतियं.
३. दुक्खसुत्तवण्णना
४३. ततिये दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स. समुदयन्ति द्वे समुदया खणिकसमुदयो च पच्चयसमुदयो च. पच्चयसमुदयं पस्सन्तोपि भिक्खु खणिकसमुदयं पस्सति, खणिकसमुदयं पस्सन्तोपि पच्चयसमुदयं पस्सति. अत्थङ्गमोपि अच्चन्तत्थङ्गमो भेदत्थङ्गमोति दुविधो. अच्चन्तत्थङ्गमं पस्सन्तोपि भेदत्थङ्गमं पस्सति, भेदत्थङ्गमं पस्सन्तोपि अच्चन्तत्थङ्गमं पस्सति. देसेस्सामीति इदं वट्टदुक्खस्स समुदयअत्थङ्गमं निब्बत्तिभेदं नाम देसेस्सामि, तं सुणाथाति अत्थो. पटिच्चाति निस्सयवसेन चेव आरम्मणवसेन च पच्चयं कत्वा. तिण्णं सङ्गति फस्सोति तिण्णं सङ्गतिया फस्सो. अयं खो, भिक्खवे, दुक्खस्स समुदयोति अयं वट्टदुक्खस्स निब्बत्ति नाम. अत्थङ्गमोति भेदो. एवञ्हि वट्टदुक्खं भिन्नं होति अप्पटिसन्धियं. ततियं.
४. लोकसुत्तवण्णना
४४. चतुत्थे लोकस्साति सङ्खारलोकस्स. अयमेत्थ विसेसो. चतुत्थं.
५. ञातिकसुत्तवण्णना
४५. पञ्चमे ञातिकेति द्विन्नं ञातकानं गामे. गिञ्जकावसथेति इट्ठकाहि कते महापासादे. धम्मपरियायन्ति धम्मकारणं. उपस्सुतीति उपस्सुतिट्ठानं, यं ठानं उपगतेन सक्का होति भगवतो सद्दं सोतुं, तत्थ ठितोति अत्थो. सो किर गन्धकुटिपरिवेणसम्मज्जनत्थं आगतो अत्तनो कम्मं पहाय भगवतो धम्मघोसं सुणन्तो अट्ठासि. अद्दसाति तदा किर भगवतो आदितोव पच्चयाकारं मनसिकरोन्तस्स ‘‘इदं इमिना पच्चयेन होति, इदं इमिना’’ति आवज्जतो याव भवग्गा एकङ्गणं अहोसि, सत्था मनसिकारं पहाय वचसा सज्झायं करोन्तो यथानुसन्धिना देसनं निट्ठपेत्वा, ‘‘अपि नु खो इमं धम्मपरियायं कोचि अस्सोसी’’ति आवज्जेन्तो तं भिक्खुमद्दस. तेन वुत्तं ‘‘अद्दसा खो भगवा’’ति.
अस्सोसि नोति अस्सोसि नु. अथ वा अस्सोसि नोति अम्हाकं भासन्तानं अस्सोसीति. उग्गण्हाहीतिआदीसु सुत्वा तुण्हीभूतोव पगुणं करोन्तो उग्गण्हाति नाम. पदानुपदं घटेत्वा वाचाय परिचितं करोन्तो परियापुणाति नाम. उभयथापि पगुणं आधारप्पत्तं करोन्तो धारेति नाम. अत्थसंहितोति कारणनिस्सितो. आदिब्रह्मचरियकोति मग्गब्रह्मचरियस्स आदि पतिट्ठानभूतो. इति तीसुपि इमेसु सुत्तेसु वट्टविवट्टमेव कथितं. पञ्चमं.
६. अञ्ञतरब्राह्मणसुत्तवण्णना
४६. छट्ठे अञ्ञतरोति नामवसेन अपाकटो अञ्ञतरो ब्राह्मणो. छट्ठं.
७. जाणुस्सोणिसुत्तवण्णना
४७. सत्तमे जाणुस्सोणीति ठानन्तरवसेन एवंलद्धनामो असीतिकोटिविभवो महापुरोहितो. सत्तमं.
८. लोकायतिकसुत्तवण्णना
४८. अट्ठमे लोकायतिकोति वितण्डसत्थे लोकायते कतपरिचयो. जेट्ठमेतं लोकायतन्ति पठमं लोकायतं. लोकायतन्ति च लोकस्सेव आयतं, बालपुथुज्जनलोकस्स आयतं, महन्तं गम्भीरन्ति उपधारितब्बं परित्तं भावं दिट्ठिगतं. एकत्तन्ति एकसभावं, निच्चसभावमेवाति पुच्छति. पुथुत्तन्ति पुरिमसभावेन नानासभावं, देवमनुस्सादिभावेन पठमं हुत्वा पच्छा न होतीति उच्छेदं सन्धाय पुच्छति. एवमेत्थ ‘‘सब्बमत्थि, सब्बमेकत्त’’न्ति इमा द्वेपि सस्सतदिट्ठियो, ‘‘सब्बं नत्थि, सब्बं पुथुत्त’’न्ति इमा द्वे उच्छेददिट्ठियोति वेदितब्बा. अट्ठमं.
९. अरियसावकसुत्तवण्णना
४९. नवमे किं नु खोति संसयुप्पत्तिआकारदस्सनं. समुदयतीति उप्पज्जति. नवमं.
१०. दुतियअरियसावकसुत्तवण्णना
५०. दसमे द्वेपि नया एकतो वुत्ता. इदमेव पुरिमेन नानत्तं, सेसं तादिसमेवाति. दसमं.
गहपतिवग्गो पञ्चमो.