८. चेतनासुत्तवण्णना

३८. अट्ठमे यञ्च, भिक्खवे, चेतेतीति यं चेतनं चेतेति, पवत्तेतीति अत्थो. यञ्च पकप्पेतीति यं पकप्पनं पकप्पेति, पवत्तेतिच्चेव अत्थो. यञ्च अनुसेतीति यञ्च अनुसयं अनुसेति, पवत्तेतिच्चेव अत्थो. एत्थ च चेतेतीति तेभूमककुसलाकुसलचेतना गहिता, पकप्पेतीति अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु तण्हादिट्ठिकप्पा गहिता, अनुसेतीति द्वादसन्नं चेतनानं सहजातकोटिया चेव उपनिस्सयकोटिया च अनुसयो गहितो. आरम्मणमेतं होतीति (चेतनादिधम्मजाते सति कम्मविञ्ञाणस्स उप्पत्तिया अवारितत्ता) एतं चेतनादिधम्मजातं पच्चयो होति. पच्चयो हि इध आरम्मणन्ति अधिप्पेता. विञ्ञाणस्स ठितियाति कम्मविञ्ञाणस्स ठितत्थं. आरम्मणे सतीति तस्मिं पच्चये सति. पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होतीति तस्स कम्मविञ्ञाणस्स पतिट्ठा होति. तस्मिं पतिट्ठिते विञ्ञाणेति तस्मिं कम्मविञ्ञाणे पतिट्ठिते. विरूळ्हेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय निब्बत्तमूले जाते. पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति पुनब्भवसङ्खाता अभिनिब्बत्ति.

नो चे, भिक्खवे, चेतेतीति इमिना तेभूमकचेतनाय अप्पवत्तनक्खणो वुत्तो. नो चे पकप्पेतीति इमिना तण्हादिट्ठिकप्पानं अप्पवत्तनक्खणो. अथ चे अनुसेतीति इमिना तेभूमकविपाकेसु परित्तकिरियासु रूपेति एत्थ अप्पहीनकोटिया अनुसयो गहितो. आरम्मणमेतं होतीति अनुसये सति कम्मविञ्ञाणस्स उप्पत्तिया अवारितत्ता एतं अनुसयजातं पच्चयोव होति.

नो चेव चेतेतीतिआदीसु पठमपदे तेभूमककुसलाकुसलचेतना निवत्ता, दुतियपदे अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो, ततियपदे वुत्तप्पकारेसु धम्मेसु यो अप्पहीनकोटिया अनुसयितो अनुसयो, सो निवत्तो.

अपिचेत्थ असम्मोहत्थं चेतेति पकप्पेति अनुसेति, चेतेति न पकप्पेति अनुसेति, न चेतेति न पकप्पेति अनुसेति, न चेतेति न पकप्पेति न अनुसेतीति इदम्पि चतुक्कं वेदितब्बं. तत्थ पठमनये धम्मपरिच्छेदो दस्सितो. दुतियनये चेतेतीति तेभूमककुसलचेतना चेव चतस्सो च अकुसलचेतना गहिता. न पकप्पेतीति अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो निवत्ता. अनुसेतीति तेभूमककुसले उपनिस्सयकोटिया, चतूसु अकुसलचेतनासु सहजातकोटिया चेव उपनिस्सयकोटिया च अनुसयो गहितो. ततियनये न चेतेतीति तेभूमककुसलाकुसलं निवत्तं, न पकप्पेतीति अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो निवत्ता, अनुसेतीति सुत्ते आगतं वारेत्वा तेभूमककुसलाकुसलविपाककिरियारूपेसु अप्पहीनकोटिया उपनिस्सयो गहितो. चतुत्थनयो पुरिमसदिसोव.

तदप्पतिट्ठितेति तस्मिं अप्पतिट्ठिते. अविरूळ्हेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय अनिब्बत्तमूले. एत्थ पन किं कथितन्ति? अरहत्तमग्गस्स किच्चं, खीणासवस्स किच्चकरणन्तिपि नवलोकुत्तरधम्मातिपि वत्तुं वट्टति. एत्थ च विञ्ञाणस्स चेव आयतिं पुनब्भवस्स च अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरे एको, भवजातीनमन्तरे एकोति. अट्ठमं.