४. कळारखत्तियवग्गो
१. भूतसुत्तवण्णना
३१. कळारखत्तियवग्गस्स पठमे अजितपञ्हेति अजितमाणवेन पुच्छितपञ्हे. सङ्खातधम्मासेति सङ्खातधम्मा वुच्चन्ति ञातधम्मा तुलितधम्मा तीरितधम्मा. सेक्खाति सत्त सेक्खा. पुथूति तेयेव सत्त जने सन्धाय पुथूति वुत्तं. इधाति इमस्मिं सासने. निपकोति नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा, ताय समन्नागतत्ता निपको, त्वं पण्डितो पब्रूहीति याचति. इरियन्ति वुत्तिं आचारं गोचरं विहारं पटिपत्तिं. मारिसाति भगवन्तं आलपति. सेक्खानञ्च सङ्खातधम्मानञ्च खीणासवानञ्च पटिपत्तिं मया पुच्छितो पण्डित, मारिस, मय्हं कथेहीति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो.
तुण्ही अहोसीति कस्मा याव ततियं पुट्ठो तुण्ही अहोसि? किं पञ्हे कङ्खति, उदाहु अज्झासयेति? अज्झासये कङ्खति, नो पञ्हे. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘सत्था मं सेक्खासेक्खानं आगमनीयपटिपदं कथापेतुकामो; सा च खन्धवसेन धातुवसेन आयतनवसेन पच्चयाकारवसेनाति बहूहि कारणेहि सक्का कथेतुं. कथं कथेन्तो नु खो सत्थु अज्झासयं गहेत्वा कथेतुं सक्खिस्सामी’’ति? अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘ठपेत्वा मं अञ्ञो पत्तं आदाय चरन्तो सावको नाम पञ्ञाय सारिपुत्तसमो नत्थि. अयम्पि मया पञ्हं पुट्ठो याव ततियं तुण्ही एव. पञ्हे नु खो कङ्खति, उदाहु अज्झासये’’ति. अथ ‘‘अज्झासये’’ति ञत्वा पञ्हकथनत्थाय नयं ददमानो भूतमिदन्ति, सारिपुत्त, पस्ससीति आह.
तत्थ भूतन्ति जातं निब्बत्तं, खन्धपञ्चकस्सेतं नामं. इति सत्था ‘‘पञ्चक्खन्धवसेन, सारिपुत्त, इमं पञ्हं कथेही’’ति थेरस्स नयं देति. सहनयदानेन पन थेरस्स तीरे ठितपुरिसस्स विवटो एकङ्गणो महासमुद्दो विय नयसतेन नयसहस्सेन पञ्हब्याकरणं उपट्ठासि. अथ नं ब्याकरोन्तो भूतमिदन्ति, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ भूतमिदन्ति इदं निब्बत्तं खन्धपञ्चकं. सम्मप्पञ्ञाय पस्सतीति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय सम्मा पस्सति. पटिपन्नो होतीति सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा निब्बिदादीनं अत्थाय पटिपन्नो होति. तदाहारसम्भवन्ति इदं कस्मा आरभि? एतं खन्धपञ्चकं आहारं पटिच्च ठितं, तस्मा तं आहारसम्भवं नाम कत्वा दस्सेतुं इदं आरभि. इति इमिनापि परियायेन सेक्खपटिपदा कथिता होति. तदाहारनिरोधाति तेसं आहारानं निरोधेन. इदं कस्मा आरभि? तञ्हि खन्धपञ्चकं आहारनिरोधा निरुज्झति, तस्मा तं आहारनिरोधसम्भवं नाम कत्वा दस्सेतुं इदं आरभि. इति इमिनापि परियायेन सेक्खस्सेव पटिपदा कथिता. निब्बिदाति आदीनि सब्बानि कारणवचनानीति वेदितब्बानि. अनुपादा विमुत्तोति चतूहि उपादानेहि कञ्चि धम्मं अगहेत्वा विमुत्तो. साधु साधूति इमिना थेरस्स ब्याकरणं सम्पहंसेत्वा सयम्पि तथेव ब्याकरोन्तो पुन ‘‘भूतमिद’’न्तिआदिमाहाति. पठमं.
२. कळारसुत्तवण्णना
३२. दुतिये कळारखत्तियोति तस्स थेरस्स नामं. दन्ता पनस्स कळारा विसमसण्ठाना, तस्मा ‘‘कळारो’’ति वुच्चति. हीनायावत्तोति हीनस्स गिहिभावस्स अत्थाय निवत्तो. अस्सासमलत्थाति अस्सासं अवस्सयं पतिट्ठं न हि नून अलत्थ, तयो मग्गे तीणि च फलानि नून नालत्थाति दीपेति. यदि हि तानि लभेय्य, न सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तेय्याति अयं थेरस्स अधिप्पायो. न ख्वाहं, आवुसोति अहं खो, आवुसो, ‘‘अस्सासं पत्तो, न पत्तो’’ति न कङ्खामि. थेरस्स हि सावकपारमीञाणं अवस्सयो, तस्मा सो न कङ्खति. आयतिं पनावुसोति इमिना ‘‘आयतिं पटिसन्धि तुम्हाकं उग्घाटिता, न उग्घाटिता’’ति अरहत्तप्पत्तिं पुच्छति. न ख्वाहं, आवुसो, विचिकिच्छामीति इमिना थेरो तत्थ विचिकिच्छाभावं दीपेति.
येन भगवा तेनुपसङ्कमीति ‘‘इमं सुतकारणं भगवतो आरोचेस्सामी’’ति उपसङ्कमि. अञ्ञा ब्याकताति अरहत्तं ब्याकतं. खीणा जातीति न थेरेन एवं ब्याकता, अयं पन थेरो तुट्ठो पसन्नो एवं पदब्यञ्जनानि आरोपेत्वा आह. अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसीति तं सुत्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘सारिपुत्तो धीरो गम्भीरो. न सो केनचि कारणेन एवं ब्याकरिस्सति. संखित्तेन पन पञ्हो ब्याकतो भविस्सति. पक्कोसापेत्वा नं पञ्हं ब्याकरापेस्सामी’’ति अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि.
सचे तं सारिपुत्ताति इदं भगवा ‘‘न एस अत्तनो धम्मताय अञ्ञं ब्याकरिस्सति, पञ्हमेतं पुच्छिस्सामि, तं कथेन्तोव अञ्ञं ब्याकरिस्सती’’ति अञ्ञं ब्याकरापेतुं एवं पुच्छि. यंनिदानावुसो, जातीति, आवुसो, अयं जाति नाम यंपच्चया, तस्स पच्चयस्स खया खीणस्मिं जातिया पच्चये जातिसङ्खातं फलं खीणन्ति विदितं. इधापि च थेरो पञ्हे अकङ्खित्वा अज्झासये कङ्खति. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अञ्ञा नाम तण्हा खीणा, उपादानं खीणं, भवो खीणो, पच्चयो खीणो, किलेसा खीणातिआदीहि बहूहि कारणेहि सक्का ब्याकातुं, कथं कथेन्तो पन सत्थु अज्झासयं गहेतुं सक्खिस्सामी’’ति.
किञ्चापि एवं अज्झासये कङ्खति, पञ्हं पन अट्ठपेत्वाव पच्चयाकारवसेन ब्याकासि. सत्थापि पच्चयाकारवसेनेव ब्याकरापेतुकामो, तस्मा एस ब्याकरोन्तोव अज्झासयं गण्हि. तावदेव ‘‘गहितो मे सत्थु अज्झासयो’’ति अञ्ञासि. अथस्स नयसतेन नयसहस्सेन पञ्हब्याकरणं उपट्ठासि. यस्मा पन भगवा उत्तरि पञ्हं पुच्छति, तस्मा तेन तं ब्याकरणं अनुमोदितन्ति वेदितब्बं.
कथं जानतो पन तेति इदं कस्मा आरभि? सविसये सीहनादं नदापेतुं. थेरो किर सूकरनिखातलेणद्वारे दीघनखपरिब्बाजकस्स वेदनापरिग्गहसुत्ते कथियमाने तालवण्टं गहेत्वा सत्थारं बीजयमानो ठितो तिस्सो वेदना परिग्गहेत्वा सावकपारमीञाणं अधिगतो, अयमस्स सविसयो. इमस्मिं सविसये ठितो सीहनादं नदिस्सतीति नं सन्धाय सत्था इदं पञ्हं पुच्छि. अनिच्चाति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा. यदनिच्चं तं दुक्खन्ति एत्थ किञ्चापि सुखा वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा, दुक्खा वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा, अदुक्खमसुखा ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा, विपरिणामकोटिया पन सब्बाव दुक्खा नाम जाता. विदितन्ति यस्मा एवं वेदनात्तयं दुक्खन्ति विदितं, तस्मा या तत्थ तण्हा, सा न उपट्ठासीति दस्सेति.
साधु साधूति थेरस्स वेदनापरिच्छेदजानने सम्पहंसनं. थेरो हि वेदना एकाति वा द्वे तिस्सो चतस्सोति वा अवुत्तेपि वुत्तनयेन तासं तिस्सोति परिच्छेदं अञ्ञासि, तेन तं भगवा सम्पहंसन्तो एवमाह. दुक्खस्मिन्ति इदं भगवा इमिना अधिप्पायेन आह – ‘‘सारिपुत्त, यं तया ‘इमिना कारणेन वेदनासु तण्हा न उपट्ठासी’ति ब्याकतं, तं सुब्याकतं. ‘तिस्सो वेदना’ति विभजन्तेन पन ते अतिप्पपञ्चो कतो, तं ‘दुक्खस्मि’न्ति ब्याकरोन्तेनपि हि ते सुब्याकतमेव भवेय्य. यंकिञ्चि वेदयितं, तं दुक्खन्ति ञातमत्तेपि हि वेदनासु तण्हा न तिट्ठति’’.
कथं विमोक्खाति कतरा विमोक्खा, कतरेन विमोक्खेन तया अञ्ञा ब्याकताति अत्थो? अज्झत्तं विमोक्खाति अज्झत्तविमोक्खेन, अज्झत्तसङ्खारे परिग्गहेत्वा पत्तअरहत्तेनाति अत्थो. तत्थ चतुक्कं वेदितब्बं – अज्झत्तं अभिनिवेसो अज्झत्तं वुट्ठानं, अज्झत्तं अभिनिवेसो बहिद्धा वुट्ठानं, बहिद्धा अभिनिवेसो बहिद्धा वुट्ठानं, बहिद्धा अभिनिवेसो अज्झत्तं वुट्ठानन्ति. अज्झत्तञ्हि अभिनिवेसित्वा बहिद्धाधम्मापि दट्ठब्बायेव, बहिद्धा अभिनिवेसित्वा अज्झत्तधम्मापि. तस्मा कोचि भिक्खु अज्झत्तं सङ्खारेसु ञाणं ओतारेत्वा ते ववत्थपेत्वा बहिद्धा ओतारेति, बहिद्धापि परिग्गहेत्वा पुन अज्झत्तं ओतारेति, तस्स अज्झत्त सङ्खारे सम्मसनकाले मग्गवुट्ठानं होति. इति अज्झत्तं अभिनिवेसो अज्झत्तं वुट्ठानं नाम. कोचि अज्झत्तं सङ्खारेसु ञाणं ओतारेत्वा ते ववत्थपेत्वा बहिद्धा ओतारेति, तस्स बहिद्धा सङ्खारे सम्मसनकाले मग्गवुट्ठानं होति. इति अज्झत्तं अभिनिवेसो बहिद्धा वुट्ठानं नाम. कोचि बहिद्धा सङ्खारेसु ञाणं ओतारेत्वा, ते ववत्थपेत्वा अज्झत्तं ओतारेति, अज्झत्तम्पि परिग्गहेत्वा पुन बहिद्धा ओतारेति, तस्स बहिद्धा सङ्खारे सम्मसनकाले मग्गवुट्ठानं होति. इति बहिद्धा अभिनिवेसो बहिद्धा वुट्ठानं नाम. कोचि बहिद्धा सङ्खारेसु ञाणं ओतारेत्वा ते ववत्थपेत्वा अज्झत्तं ओतारेति, तस्स अज्झत्तसङ्खारे सम्मसनकाले मग्गवुट्ठानं होति. इति बहिद्धा अभिनिवेसो अज्झत्तं वुट्ठानं नाम. तत्र थेरो ‘‘अज्झत्तसङ्खारे परिग्गहेत्वा तेसं ववत्थानकाले मग्गवुट्ठानेन अरहत्तं पत्तोस्मी’’ति दस्सेन्तो अज्झत्तं विमोक्खा ख्वाहं, आवुसोति आह.
सब्बुपादानक्खयाति सब्बेसं चतुन्नम्पि उपादानानं खयेन. तथा सतो विहरामीति तेनाकारेन सतिया समन्नागतो विहरामि. यथा सतं विहरन्तन्ति येनाकारेन मं सतिया समन्नागतं विहरन्तं. आसवा नानुस्सवन्तीति चक्खुतो रूपे सवन्ति आसवन्ति सन्दन्ति पवत्तन्तीति एवं छहि द्वारेहि छसु आरम्मणेसु सवनधम्मा कामासवादयो आसवा नानुस्सवन्ति नानुप्पवड्ढन्ति, यथा मे न उप्पज्जन्तीति अत्थो. अत्तानञ्च नावजानामीति अत्तानञ्च न अवजानामि. इमिना ओमानपहानं कथितं. एवञ्हि सति पजानना पसन्ना होति.
समणेनाति बुद्धसमणेन. तेस्वाहं न कङ्खामीति तेसु अहं ‘‘कतरो कामासवो, कतरो भवासवो, कतरो दिट्ठासवो, कतरो अविज्जासवो’’ति एवं सरूपभेदतोपि, ‘‘चत्तारो आसवा’’ति एवं गणनपरिच्छेदतोपि न कङ्खामि. ते मे पहीनाति न विचिकिच्छामीति ते मय्हं पहीनाति विचिकिच्छं न उप्पादेमि. इदं भगवा ‘‘एवं ब्याकरोन्तेनपि तया सुब्याकतं भवेय्य ‘अज्झत्तं विमोक्खा ख्वाहं, आवुसो’तिआदीनि पन ते वदन्तेन अतिप्पपञ्चो कतो’’ति दस्सेन्तो आह.
उट्ठायासना विहारं पाविसीति पञ्ञत्तवरबुद्धासनतो उट्ठहित्वा विहारं अन्तोमहागन्धकुटिं पाविसि असम्भिन्नाय एव परिसाय. कस्मा? बुद्धा हि अनिट्ठिताय देसनाय असम्भिन्नाय परिसाय उट्ठायासना गन्धकुटिं पविसन्ता पुग्गलथोमनत्थं वा पविसन्ति धम्मथोमनत्थं वा. तत्थ पुग्गलथोमनत्थं पविसन्तो सत्था एवं चिन्तेसि – ‘‘इमं मया संखित्तेन उद्देसं उद्दिट्ठं वित्थारेन च अविभत्तं धम्मपटिग्गाहका भिक्खू उग्गहेत्वा आनन्दं वा कच्चायनं वा उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सन्ति, ते मय्हं ञाणेन संसन्देत्वा कथेस्सन्ति, ततोपि धम्मपटिग्गाहका पुन मं पुच्छिस्सन्ति. तेसमहं ‘सुकथितं, भिक्खवे, आनन्देन, सुकथितं कच्चायनेन, मं चेपि तुम्हे एतमत्थं पुच्छेय्याथ, अहम्पि नं एवमेव ब्याकरेय्य’न्ति एवं ते पुग्गले थोमेस्सामि. ततो तेसु गारवं जनेत्वा भिक्खू उपसङ्कमिस्सन्ति, तेपि भिक्खू अत्थे च धम्मे च नियोजेस्सन्ति, ते तेहि नियोजिता तिस्सो सिक्खा परिपूरेत्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ती’’ति.
अथ वा पनस्स एवं होति – ‘‘एस मयि पक्कन्ते अत्तनो आनुभावं करिस्सति, अथ नं अहम्पि तथेव थोमेस्सामि, तं मम थोमनं सुत्वा गारवजाता भिक्खू इमं उपसङ्कमितब्बं, वचनञ्चस्स सोतब्बं सद्धातब्बं मञ्ञिस्सन्ति, तं तेसं भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति धम्मथोमनत्थं पविसन्तो एवं चिन्तेसि यथा धम्मदायादसुत्ते चिन्तेसि. तत्र हिस्स एवं अहोसि – ‘‘मयि विहारं पविट्ठे आमिसदायादं गरहन्तो धम्मदायादञ्च थोमेन्तो इमिस्संयेव परिसति निसिन्नो सारिपुत्तो धम्मं देसेस्सति, एवं द्विन्नम्पि अम्हाकं एकज्झासयाय मतिया देसिता अयं देसना अग्गा च गरुका च भविस्सति पासाणच्छत्तसदिसा’’ति.
इध पन आयस्मन्तं सारिपुत्तं उक्कंसेत्वा पकासेत्वा ठपेतुकामो पुग्गलथोमनत्थं उट्ठायासना विहारं पाविसि. ईदिसेसु ठानेसु भगवा निसिन्नासनेयेव अन्तरहितो चित्तगतिया विहारं पविसतीति वेदितब्बो. यदि हि कायगतिया गच्छेय्य, सब्बा परिसा भगवन्तं परिवारेत्वा गच्छेय्य, सा एकवारं भिन्ना पुन दुस्सन्निपाता भवेय्याति भगवा अदिस्समानेन कायेन चित्तगतिया एव पाविसि.
एवं पविट्ठे पन भगवति भगवतो अधिप्पायानुरूपमेव सीहनादं नदितुकामो तत्र खो आयस्मा सारिपुत्तो अचिरपक्कन्तस्स भगवतो भिक्खू आमन्तेसि. पुब्बे अप्पटिसंविदितन्ति इदं नाम पुच्छिस्सतीति पुब्बे मया अविदितं अञ्ञातं. पठमं पञ्हन्ति, ‘‘सचे तं, सारिपुत्त, एवं पुच्छेय्युं कथं जानता पन तया, आवुसो सारिपुत्त, कथं पस्सता अञ्ञा ब्याकता खीणा जाती’’ति इमं पठमं पञ्हं. दन्धायितत्तन्ति सत्थु आसयजाननत्थं दन्धभावो असीघता. पठमं पञ्हं अनुमोदीति, ‘‘जाति पनावुसो सारिपुत्त, किंनिदाना’’ति इमं दुतियं पञ्हं पुच्छन्तो, ‘‘यंनिदानावुसो, जाती’’ति एवं विस्सज्जितं पठमं पञ्हं अनुमोदि.
एतदहोसीति भगवता अनुमोदिते नयसतेन नयसहस्सेन पञ्हस्स एकङ्गणिकभावेन पाकटीभूतत्ता एतं अहोसि. दिवसम्पाहं भगवतो एतमत्थं ब्याकरेय्यन्ति सकलदिवसम्पि अहं भगवतो एतं पटिच्चसमुप्पादत्थं पुट्ठो सकलदिवसम्पि अञ्ञमञ्ञेहि पदब्यञ्जनेहि ब्याकरेय्यं. येन भगवा तेनुपसङ्कमीति एवं किरस्स अहोसि – ‘‘थेरो उळारसीहनादं नदति, सुकारणं एतं, दसबलस्स नं आरोचेस्सामी’’ति. तस्मा येन भगवा तेनुपसङ्कमि.
सा हि भिक्खु सारिपुत्तस्स धम्मधातूति एत्थ धम्मधातूति पच्चयाकारस्स विवटभावदस्सनसमत्थं सावकपारमीञाणं. सावकानञ्हि सावकपारमीञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणगतिकमेव होति. यथा बुद्धानं अतीतानागतपच्चुप्पन्ना धम्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पाकटा होन्ति, एवं थेरस्स सावकपारमीञाणं सब्बेपि सावकञाणस्स गोचरधम्मे जानातीति. दुतियं.
३. ञाणवत्थुसुत्तवण्णना
३३. ततिये तं सुणाथाति तं ञाणवत्थुदेसनं सुणाथ. ञाणवत्थूनीति चेत्थ ञाणमेव ञाणवत्थूति वेदितब्बं. जरामरणे ञाणन्तिआदीसु चतूसु पठमं सवनमयञाणं सम्मसनञाणं पटिवेधञाणं पच्चवेक्खणञाणन्ति चतुब्बिधं वट्टति, तथा दुतियं. ततियं पन ठपेत्वा सम्मसनञाणं तिविधमेव होति, तथा चतुत्थं. लोकुत्तरधम्मेसु हि सम्मसनं नाम नत्थि. जातिया ञाणन्तिआदीसुपि एसेव नयो. इमिना धम्मेनाति इमिना चतुसच्चधम्मेन वा मग्गञाणधम्मेन वा.
दिट्ठेनातिआदीसु दिट्ठेनाति ञाणचक्खुना दिट्ठेन. विदितेनाति पञ्ञाय विदितेन. अकालिकेनाति किञ्चि कालं अनतिक्कमित्वा पटिवेधानन्तरंयेव फलदायकेन. पत्तेनाति अधिगतेन. परियोगाळ्हेनाति परियोगाहितेन पञ्ञाय अनुपविट्ठेन. अतीतानागते नयं नेतीति ‘‘ये खो केची’’तिआदिना नयेन अतीते च अनागते च नयं नेति. एत्थ च न चतुसच्चधम्मेन वा मग्गञाणधम्मेन वा सक्का अतीतानागते नयं नेतुं, चतुसच्चे पन मग्गञाणेन पटिविद्धे परतो पच्चवेक्खणञाणं नाम होति. तेन नयं नेतीति वेदितब्बा. अब्भञ्ञंसूति अभिअञ्ञंसु जानिंसु. सेय्यथापाहं, एतरहीति यथा अहं एतरहि चतुसच्चवसेन जानामि. अन्वये ञाणन्ति अनुअये ञाणं, धम्मञाणस्स अनुगमने ञाणं, पच्चवेक्खणञाणस्सेतं नामं. धम्मे ञाणन्ति मग्गञाणं. इमस्मिं सुत्ते खीणासवस्स सेक्खभूमि कथिता होति. ततियं.
४. दुतियञाणवत्थुसुत्तवण्णना
३४. चतुत्थे सत्तसत्तरीति सत्त च सत्तरि च. ब्यञ्जनभाणका किर ते भिक्खू, बहुब्यञ्जनं कत्वा वुच्चमाने पटिविज्झितुं सक्कोन्ति, तस्मा तेसं अज्झासयेन इदं सुत्तं वुत्तं. धम्मट्ठितिञाणन्ति पच्चयाकारे ञाणं. पच्चयाकारो हि धम्मानं पवत्तिट्ठितिकारणत्ता धम्मट्ठितीति वुच्चति, एत्थ ञाणं धम्मट्ठितिञाणं, एतस्सेव छब्बिधस्स ञाणस्सेतं अधिवचनं. खयधम्मन्ति खयगमनसभावं. वयधम्मन्ति वयगमनसभावं. विरागधम्मन्ति विरज्जनसभावं. निरोधधम्मन्ति निरुज्झनसभावं. सत्तसत्तरीति एकेकस्मिं सत्त सत्त कत्वा एकादससु पदेसु सत्तसत्तरि. इमस्मिं सुत्ते विपस्सनापटिविपस्सना कथिता. चतुत्थं.
५. अविज्जापच्चयसुत्तवण्णना
३५. पञ्चमे समुदयो होतीति सत्था इधेव देसनं ओसापेसि. किंकारणाति? दिट्ठिगतिकस्स ओकासदानत्थं. तस्सञ्हि परिसति उपारम्भचित्तो दिट्ठिगतिको अत्थि, सो पञ्हं पुच्छिस्सति, अथस्साहं विस्सज्जेस्सामीति तस्स ओकासदानत्थं देसनं ओसापेसि. नो कल्लो पञ्होति अयुत्तो पञ्हो. दुप्पञ्हो एसोति अत्थो. ननु च ‘‘कतमं नु खो, भन्ते, जरामरण’’न्ति? इदं सुपुच्छितन्ति. किञ्चापि सुपुच्छितं, यथा पन सतसहस्सग्घनिके सुवण्णथाले वड्ढितस्स सुभोजनस्स मत्थके आमलकमत्तेपि गूथपिण्डे ठपिते सब्बं भोजनं दुब्भोजनं होति छड्डेतब्बं, एवमेव ‘‘कस्स च पनिदं जरामरण’’न्ति? इमिना सत्तूपलद्धिवादपदेन गूथपिण्डेन तं भोजनं दुब्भोजनं विय अयम्पि सब्बो दुप्पञ्होव जातोति.
ब्रह्मचरियवासोति अरियमग्गवासो. तं जीवं तं सरीरन्ति यस्स हि अयं दिट्ठि, सो ‘‘जीवे उच्छिज्जमाने सरीरं उच्छिज्जति, सरीरे उच्छिज्जन्ते जीवितं उच्छिज्जती’’ति गण्हाति. एवं गण्हतो सा दिट्ठि ‘‘सत्तो उच्छिज्जती’’ति गहितत्ता उच्छेददिट्ठि नाम होति. सचे पन सङ्खाराव उप्पज्जन्ति चेव निरुज्झन्ति चाति गण्हेय्य, सासनावचरा सम्मादिट्ठि नाम भवेय्य. अरियमग्गो च नामेसो वट्टं निरोधेन्तो वट्टं समुच्छिन्दन्तो उप्पज्जति, तदेव तं वट्टं उच्छेददिट्ठिया गहिताकारस्स सम्भवे सति विनाव मग्गभावनाय निरुज्झतीति मग्गभावना निरत्थका होति. तेन वुत्तं ‘‘ब्रह्मचरियवासो न होती’’ति.
दुतियनये अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति यस्स अयं दिट्ठि, सो ‘‘सरीरं इधेव उच्छिज्जति, न जीवितं, जीवितं पन पञ्जरतो सकुणो विय यथासुखं गच्छती’’ति गण्हाति. एवं गण्हतो सा दिट्ठि ‘‘इमस्मा लोका जीवितं परलोकं गत’’न्ति गहितत्ता सस्सतदिट्ठि नाम होति. अयञ्च अरियमग्गो तेभूमकवट्टं विवट्टेन्तो उप्पज्जति, सो एकसङ्खारेपि निच्चे धुवे सस्सते सति उप्पन्नोपि वट्टं विवट्टेतुं न सक्कोतीति मग्गभावना निरत्थका होति. तेन वुत्तं ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति वा भिक्खु दिट्ठिया सति ब्रह्मचरियवासो न होती’’ति.
विसूकायिकानीतिआदि सब्बं मिच्छादिट्ठिवेवचनमेव. सा हि सम्मादिट्ठिया विनिविज्झनट्ठेन विसूकमिव अत्तानं आवरणतो विसूकायिकं, सम्मादिट्ठिं अननुवत्तित्वा तस्सा विरोधेन पवत्तनतो विसेवितं, कदाचि उच्छेदस्स कदाचि सस्सतस्स गहणतो विरूपं फन्दितं विप्फन्दितन्ति वुच्चति. तालावत्थुकतानीति तालवत्थु विय कतानि, पुन अविरुहणट्ठेन मत्थकच्छिन्नतालो विय समूलं तालं उद्धरित्वा तस्स पतिट्ठितट्ठानं विय च कतानीति अत्थो. अनभावंकतानीति अनुअभावं कतानीति. पञ्चमं.
६. दुतियअविज्जापच्चयसुत्तवण्णना
३६. छट्ठे इति वा, भिक्खवे, यो वदेय्याति तस्सं परिसति दिट्ठिगतिको पञ्हं पुच्छितुकामो अत्थि, सो पन अविसारदधातुको उट्ठाय दसबलं पुच्छितुं न सक्कोति, तस्मा तस्स अज्झासयेन सयमेव पुच्छित्वा विस्सज्जेन्तो सत्था एवमाह. छट्ठं.
७. नतुम्हसुत्तवण्णना
३७. सत्तमे न तुम्हाकन्ति अत्तनि हि सति अत्तनियं नाम होति. अत्तायेव च नत्थि, तस्मा ‘‘न तुम्हाक’’न्ति आह. नपि अञ्ञेसन्ति अञ्ञो नाम परेसं अत्ता, तस्मिं सति अञ्ञेसं नाम सिया, सोपि नत्थि, तस्मा ‘‘नपि अञ्ञेस’’न्ति आह. पुराणमिदं, भिक्खवे, कम्मन्ति नयिदं पुराणकम्ममेव, पुराणकम्मनिब्बत्तो पनेस कायो, तस्मा पच्चयवोहारेन एवं वुत्तो. अभिसङ्खतन्तिआदि कम्मवोहारस्सेव वसेन पुरिमलिङ्गसभागताय वुत्तं, अयं पनेत्थ अत्थो – अभिसङ्खतन्ति पच्चयेहि कतोति दट्ठब्बो. अभिसञ्चेतयितन्ति चेतनावत्थुको चेतनामूलकोति दट्ठब्बो. वेदनियन्ति वेदनियवत्थूति दट्ठब्बो. सत्तमं.
८. चेतनासुत्तवण्णना
३८. अट्ठमे यञ्च, भिक्खवे, चेतेतीति यं चेतनं चेतेति, पवत्तेतीति अत्थो. यञ्च पकप्पेतीति यं पकप्पनं पकप्पेति, पवत्तेतिच्चेव अत्थो. यञ्च अनुसेतीति यञ्च अनुसयं अनुसेति, पवत्तेतिच्चेव अत्थो. एत्थ च चेतेतीति तेभूमककुसलाकुसलचेतना गहिता, पकप्पेतीति अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु तण्हादिट्ठिकप्पा गहिता, अनुसेतीति द्वादसन्नं चेतनानं सहजातकोटिया चेव उपनिस्सयकोटिया च अनुसयो गहितो. आरम्मणमेतं होतीति (चेतनादिधम्मजाते सति कम्मविञ्ञाणस्स उप्पत्तिया अवारितत्ता) एतं चेतनादिधम्मजातं पच्चयो होति. पच्चयो हि इध आरम्मणन्ति अधिप्पेता. विञ्ञाणस्स ठितियाति कम्मविञ्ञाणस्स ठितत्थं. आरम्मणे सतीति तस्मिं पच्चये सति. पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होतीति तस्स कम्मविञ्ञाणस्स पतिट्ठा होति. तस्मिं पतिट्ठिते विञ्ञाणेति तस्मिं कम्मविञ्ञाणे पतिट्ठिते. विरूळ्हेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय निब्बत्तमूले जाते. पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति पुनब्भवसङ्खाता अभिनिब्बत्ति.
नो चे, भिक्खवे, चेतेतीति इमिना तेभूमकचेतनाय अप्पवत्तनक्खणो वुत्तो. नो चे पकप्पेतीति इमिना तण्हादिट्ठिकप्पानं अप्पवत्तनक्खणो. अथ चे अनुसेतीति इमिना तेभूमकविपाकेसु परित्तकिरियासु रूपेति एत्थ अप्पहीनकोटिया अनुसयो गहितो. आरम्मणमेतं होतीति अनुसये सति कम्मविञ्ञाणस्स उप्पत्तिया अवारितत्ता एतं अनुसयजातं पच्चयोव होति.
नो चेव चेतेतीतिआदीसु पठमपदे तेभूमककुसलाकुसलचेतना निवत्ता, दुतियपदे अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो, ततियपदे वुत्तप्पकारेसु धम्मेसु यो अप्पहीनकोटिया अनुसयितो अनुसयो, सो निवत्तो.
अपिचेत्थ असम्मोहत्थं चेतेति पकप्पेति अनुसेति, चेतेति न पकप्पेति अनुसेति, न चेतेति न पकप्पेति अनुसेति, न चेतेति न पकप्पेति न अनुसेतीति इदम्पि चतुक्कं वेदितब्बं. तत्थ पठमनये धम्मपरिच्छेदो दस्सितो. दुतियनये चेतेतीति तेभूमककुसलचेतना चेव चतस्सो च अकुसलचेतना गहिता. न पकप्पेतीति अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो निवत्ता. अनुसेतीति तेभूमककुसले उपनिस्सयकोटिया, चतूसु अकुसलचेतनासु सहजातकोटिया चेव उपनिस्सयकोटिया च अनुसयो गहितो. ततियनये न चेतेतीति तेभूमककुसलाकुसलं निवत्तं, न पकप्पेतीति अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो निवत्ता, अनुसेतीति सुत्ते आगतं वारेत्वा तेभूमककुसलाकुसलविपाककिरियारूपेसु अप्पहीनकोटिया उपनिस्सयो गहितो. चतुत्थनयो पुरिमसदिसोव.
तदप्पतिट्ठितेति तस्मिं अप्पतिट्ठिते. अविरूळ्हेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय अनिब्बत्तमूले. एत्थ पन किं कथितन्ति? अरहत्तमग्गस्स किच्चं, खीणासवस्स किच्चकरणन्तिपि नवलोकुत्तरधम्मातिपि वत्तुं वट्टति. एत्थ च विञ्ञाणस्स चेव आयतिं पुनब्भवस्स च अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरे एको, भवजातीनमन्तरे एकोति. अट्ठमं.
९. दुतियचेतनासुत्तवण्णना
३९. नवमे विञ्ञाणनामरूपानं अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरे एको, भवजातीनमन्तरे एकोति. नवमं.
१०. ततियचेतनासुत्तवण्णना
४०. दसमे नतीति तण्हा. सा हि पियरूपेसु रूपादीसु नमनट्ठेन ‘‘नती’’ति वुच्चति. आगति गति होतीति आगतिम्हि गति होति, आगते पच्चुपट्ठिते कम्मे वा कम्मनिमित्ते वा गहिनिमित्ते वा पटिसन्धिवसेन विञ्ञाणस्स गति होति. चुतूपपातोति एवं विञ्ञाणस्स आगते पटिसन्धिविसये गतिया सति इतो चवनसङ्खाता चुति, तत्थूपपत्तिसङ्खातो उपपातोति अयं चुतूपपातो नाम होति. एवं इमस्मिं सुत्ते नतिया च आगतिगतिया च अन्तरे एकोव सन्धि कथितोति. दसमं.
कळारखत्तियवग्गो चतुत्थो.