५. भूमिजसुत्तवण्णना

२५-२६. पञ्चमे भूमिजोति तस्स थेरस्स नामं. सेसमिधापि पुरिमसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – यस्मा इदं सुखदुक्खं न केवलं फस्सपच्चया उप्पज्जति, कायेनपि करियमानं करीयति, वाचायपि मनसापि, अत्तनापि करियमानं करीयति, परेनपि करियमानं करीयति, सम्पजानेनपि करियमानं करीयति, असम्पजानेनपि, तस्मा तस्स अपरम्पि पच्चयविसेसं दस्सेतुं काये वा हानन्द, सतीतिआदिमाह. कायसञ्चेतनाहेतूति कायद्वारे उप्पन्नचेतनाहेतु. वचीसञ्चेतनामनोसञ्चेतनासुपि एसेव नयो. एत्थ च कायद्वारे कामावचरकुसलाकुसलवसेन वीसति चेतना लब्भन्ति, तथा वचीद्वारे. मनोद्वारे नवहि रूपारूपचेतनाहि सद्धिं एकूनतिंसाति तीसु द्वारेसु एकूनसत्तति चेतना होन्ति, तप्पच्चयं विपाकसुखदुक्खं दस्सितं. अविज्जापच्चया चाति इदं तापि चेतना अविज्जापच्चया होन्तीति दस्सनत्थं वुत्तं. यस्मा पन तं यथावुत्तचेतनाभेदं कायसङ्खारञ्चेव वचीसङ्खारञ्च मनोसङ्खारञ्च परेहि अनुस्साहितो सामं असङ्खारिकचित्तेन करोति, परेहि कारियमानो ससङ्खारिकचित्तेनापि करोति, ‘‘इदं नाम कम्मं करोति, तस्स एवरूपो नाम विपाको भविस्सती’’ति, एवं कम्मञ्च विपाकञ्च जानन्तोपि करोति, मातापितूसु चेतियवन्दनादीनि करोन्तेसु अनुकरोन्ता दारका विय केवलं कम्ममेव जानन्तो ‘‘इमस्स पन कम्मस्स अयं विपाको’’ति विपाकं अजानन्तोपि करोति, तस्मा तं दस्सेतुं सामं वा तं, आनन्द, कायसङ्खारं अभिसङ्खरोतीतिआदि वुत्तं.

इमेसु, आनन्द, धम्मेसूति ये इमे ‘‘सामं वा तं, आनन्द, कायसङ्खार’’न्तिआदीसु चतूसु ठानेसु वुत्ता छसत्तति द्वेसता चेतनाधम्मा, इमेसु धम्मेसु अविज्जा उपनिस्सयकोटिया अनुपतिता. सब्बेपि हि ते ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति. इदानि विवट्टं दस्सेन्तो अविज्जाय त्वेवातिआदिमाह. सो कायो न होतीति यस्मिं काये सति कायसञ्चेतनापच्चयं अज्झत्तं सुखदुक्खं उप्पज्जति, सो कायो न होति. वाचामनेसुपि एसेव नयो. अपिच कायोति चेतनाकायो, वाचापि चेतनावाचा, मनोपि कम्ममनोयेव. द्वारकायो वा कायो. वाचामनेसुपि एसेव नयो. खीणासवो चेतियं वन्दति, धम्मं भणति, कम्मट्ठानं मनसि करोति, कथमस्स कायादयो न होन्तीति? अविपाकत्ता. खीणासवेन हि कतं कम्मं नेव कुसलं होति नाकुसलं. अविपाकं हुत्वा किरियामत्ते तिट्ठति, तेनस्स ते कायादयो न होन्तीति वुत्तं.

खेत्तं तं न होतीतिआदीसुपि विरुहनट्ठेन तं खेत्तं न होति, पतिट्ठानट्ठेन वत्थु न होति, पच्चयट्ठेन आयतनं न होति, कारणट्ठेन अधिकरणं न होति. सञ्चेतनामूलकञ्हि अज्झत्तं सुखदुक्खं उप्पज्जेय्य, सा सञ्चेतना एतेसं विरुहनादीनं अत्थानं अभावेन तस्स सुखदुक्खस्स नेव खेत्तं, न वत्थु न आयतनं, न अधिकरणं होतीति. इमस्मिं सुत्ते वेदनादीसु सुखदुक्खमेव कथितं, तञ्च खो विपाकमेवाति. पञ्चमं.

छट्ठं उपवाणसुत्तं उत्तानमेव. एत्थ पन वट्टदुक्खमेव कथितन्ति. छट्ठं.