१. धनञ्जानीसुत्तवण्णना
१८७. ब्राह्मणसंयुत्तस्स पठमे धनञ्जानीति धनञ्जानिगोत्ता. उक्कट्ठगोत्ता किरेसा. सेसब्राह्मणा किर ब्रह्मुनो मुखतो जाता, धनञ्जानिगोत्ता मत्थकं भिन्दित्वा निक्खन्ताति तेसं लद्धि. उदानं उदानेसीति कस्मा उदानेसि? सो किर ब्राह्मणो मिच्छादिट्ठिको ‘‘बुद्धो धम्मो सङ्घो’’ति वुत्ते कण्णे पिदहति, थद्धो खदिरखाणुसदिसो. ब्राह्मणी पन सोतापन्ना अरियसाविका. ब्राह्मणो दानं देन्तो पञ्चसतानं ब्राह्मणानं अप्पोदकं पायासं देति, ब्राह्मणी बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स नानारसभोजनं. ब्राह्मणस्स दानदिवसे ब्राह्मणी तस्स वसवत्तिताय पहीनमच्छेरताय च सहत्था परिविसति. ब्राह्मणिया पन दानदिवसे ब्राह्मणो पातोव घरा निक्खमित्वा पलायति. अथेकदिवसं ब्राह्मणो ब्राह्मणिया सद्धिं असम्मन्तेत्वा पञ्चसते ब्राह्मणे निमन्तेत्वा ब्राह्मणिं आह – ‘‘स्वे भोति अम्हाकं घरे पञ्चसता ब्राह्मणा भुञ्जिस्सन्ती’’ति. मया किं कातब्बं ब्राह्मणाति? तया अञ्ञं किञ्चि कातब्बं नत्थि, सब्बं पचनपरिवेसनं अञ्ञे करिस्सन्ति. यं पन त्वं ठितापि निसिन्नापि खिपित्वापि उक्कासित्वापि ‘‘नमो बुद्धस्सा’’ति तस्स मुण्डकस्स समणकस्स नमक्कारं करोसि, तं स्वे एकदिवसमत्तं मा अकासि. तं हि सुत्वा ब्राह्मणा अनत्तमना होन्ति, मा मं ब्राह्मणेहि भिन्दसीति. त्वं ब्राह्मणेहि वा भिज्ज देवेहि वा, अहं पन सत्थारं अनुस्सरित्वा न सक्कोमि अनमस्समाना सण्ठातुन्ति. भोति कुलसतिके गामे गामद्वारम्पि ताव पिदहितुं वायमन्ति, त्वं द्वीहङ्गुलेहि पिदहितब्बं मुखं ब्राह्मणानं भोजनकालमत्तं पिदहितुं न सक्कोसीति. एवं पुनप्पुनं कथेत्वापि सो निवारेतुं असक्कोन्तो उस्सीसके ठपितं मण्डलग्गखग्गं गहेत्वा – ‘‘भोति सचे स्वे ब्राह्मणेसु निसिन्नेसु तं मुण्डसमणकं नमस्ससि, इमिना तं खग्गेन पादतलतो पट्ठाय याव केसमत्थका कळीरं विय कोट्टेत्वा रासिं करिस्सामी’’ति इमं गाथं अभासि –
‘‘इमिना मण्डलग्गेन, पादतो याव मत्थका;
कळीरमिव छेज्जामि, यदि मिच्छं न काहसि.
‘‘सचे बुद्धोति भणसि, सचे धम्मोति भाससि;
सचे सङ्घोति कित्तेसि, जीवन्ती मे निवेसने’’ति.
अरियसाविका पन पथवी विय दुप्पकम्पा, सिनेरु विय दुप्परिवत्तिया. सा तेन नं एवमाह –
‘‘सचे मे अङ्गमङ्गानि, कामं छेज्जसि ब्राह्मण;
नेवाहं विरमिस्सामि, बुद्धसेट्ठस्स सासना.
‘‘नाहं ओक्का वरधरा, सक्का रोधयितुं जिना;
धीताहं बुद्धसेट्ठस्स, छिन्द वा मं वधस्सु वा’’ति.
एवं धनञ्जानिगज्जितं नाम गज्जन्ती पञ्च गाथासतानि अभासि. ब्राह्मणो ब्राह्मणिं परामसितुं वा पहरितुं वा असक्कोन्तो ‘‘भोति यं ते रुच्चति, तं करोही’’ति वत्वा खग्गं सयने खिपि. पुनदिवसे गेहं हरितुपलित्तं कारापेत्वा लाजापुण्णघटमालागन्धादीहि तत्थ तत्थ अलङ्कारापेत्वा पञ्चन्नं ब्राह्मणसतानं नवसप्पिसक्खरमधुयुत्तं अप्पोदकपायासं पटियादापेत्वा कालं आरोचापेसि.
ब्राह्मणीपि पातोव गन्धोदकेन सयं न्हायित्वा सहस्सग्घनकं अहतवत्थं निवासेत्वा पञ्चसतग्घनकं एकंसं कत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डिता सुवण्णकटच्छुं गहेत्वा भत्तग्गे ब्राह्मणे परिविसमाना तेहि सद्धिं एकपन्तियं निसिन्नस्स तस्स ब्राह्मणस्स भत्तं उपसंहरन्ती दुन्निक्खित्ते दारुभण्डे पक्खलि. पक्खलनघट्टनाय दुक्खा वेदना उप्पज्जि. तस्मिं समये दसबलं सरि. सतिसम्पन्नताय पन पायासपातिं अछड्डेत्वा सणिकं ओतारेत्वा भूमियं सण्ठपेत्वा पञ्चन्नं ब्राह्मणसतानं मज्झे सिरसि अञ्जलिं ठपेत्वा येन वेळुवनं, तेनञ्जलिं पणामेत्वा इमं उदानं उदानेसि.
तस्मिञ्च समये तेसु ब्राह्मणेसु केचि भुत्ता होन्ति, केचि भुञ्जमाना, केचि हत्थे ओतारितमत्ता, केसञ्चि भोजनं पुरतो ठपितमत्तं होति. ते तं सद्दं सुत्वाव सिनेरुमत्तेन मुग्गरेन सीसे पहटा विय कण्णेसु सूलेन विद्धा विय दुक्खदोमनस्सं पटिसंवेदियमाना ‘‘इमिना अञ्ञलद्धिकेन मयं घरं पवेसिता’’ति कुज्झित्वा हत्थे पिण्डं छड्डेत्वा मुखेन गहितं निट्ठुभित्वा धनुं दिस्वा काका विय ब्राह्मणं अक्कोसमाना दिसाविदिसा पक्कमिंसु. ब्राह्मणो एवं भिज्जित्वा गच्छन्ते ब्राह्मणे दिस्वा ब्राह्मणिं सीसतो पट्ठाय ओलोकेत्वा, ‘‘इदमेव भयं सम्पस्समाना मयं हिय्यो पट्ठाय भोतिं याचन्ता न लभिम्हा’’ति नानप्पकारेहि ब्राह्मणिं अक्कोसित्वा, एतं ‘‘एवमेवं पना’’तिआदिवचनं अवोच.
उपसङ्कमीति ‘‘समणो गोतमो गामनिगमरट्ठपूजितो, न सक्का गन्त्वा यं वा तं वा वत्वा सन्तज्जेतुं, एकमेव नं पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति गच्छन्तोव ‘‘किंसु छेत्वा’’ति गाथं अभिसङ्खरित्वा – ‘‘सचे ‘असुकस्स नाम वधं रोचेमी’ति वक्खति, अथ नं ‘ये तुय्हं न रुच्चन्ति, ते मारेतुकामोसि, लोकवधाय उप्पन्नो, किं तुय्हं समणभावेना’ति? निग्गहेस्सामि. सचे ‘न कस्सचि वधं रोचेमी’ति वक्खति, अथ नं ‘त्वं रागादीनम्पि वधं न इच्छसि. कस्मा समणो हुत्वा आहिण्डसी’ति? निग्गहेस्सामी. इति इमं उभतोकोटिकं पञ्हं समणो गोतमो नेव गिलितुं न उग्गिलितुं सक्खिस्सती’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि. सम्मोदीति अत्तनो पण्डितताय कुद्धभावं अदस्सेत्वा मधुरकथं कथेन्तो सम्मोदि. पञ्हो देवतासंयुत्ते कथितो. सेसम्पि हेट्ठा वित्थारितमेवाति. पठमं.