१. अरहन्तवग्गो
१. धनञ्जानीसुत्तवण्णना
१८७. ब्राह्मणसंयुत्तस्स पठमे धनञ्जानीति धनञ्जानिगोत्ता. उक्कट्ठगोत्ता किरेसा. सेसब्राह्मणा किर ब्रह्मुनो मुखतो जाता, धनञ्जानिगोत्ता मत्थकं भिन्दित्वा निक्खन्ताति तेसं लद्धि. उदानं उदानेसीति कस्मा उदानेसि? सो किर ब्राह्मणो मिच्छादिट्ठिको ‘‘बुद्धो धम्मो सङ्घो’’ति वुत्ते कण्णे पिदहति, थद्धो खदिरखाणुसदिसो. ब्राह्मणी पन सोतापन्ना अरियसाविका. ब्राह्मणो दानं देन्तो पञ्चसतानं ब्राह्मणानं अप्पोदकं पायासं देति, ब्राह्मणी बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स नानारसभोजनं. ब्राह्मणस्स दानदिवसे ब्राह्मणी तस्स वसवत्तिताय पहीनमच्छेरताय च सहत्था परिविसति. ब्राह्मणिया पन दानदिवसे ब्राह्मणो पातोव घरा निक्खमित्वा पलायति. अथेकदिवसं ब्राह्मणो ब्राह्मणिया सद्धिं असम्मन्तेत्वा पञ्चसते ब्राह्मणे निमन्तेत्वा ब्राह्मणिं आह – ‘‘स्वे भोति अम्हाकं घरे पञ्चसता ब्राह्मणा भुञ्जिस्सन्ती’’ति. मया किं कातब्बं ब्राह्मणाति? तया अञ्ञं किञ्चि कातब्बं नत्थि, सब्बं पचनपरिवेसनं अञ्ञे करिस्सन्ति. यं पन त्वं ठितापि निसिन्नापि खिपित्वापि उक्कासित्वापि ‘‘नमो बुद्धस्सा’’ति तस्स मुण्डकस्स समणकस्स नमक्कारं करोसि, तं स्वे एकदिवसमत्तं मा अकासि. तं हि सुत्वा ब्राह्मणा अनत्तमना होन्ति, मा मं ब्राह्मणेहि भिन्दसीति. त्वं ब्राह्मणेहि वा भिज्ज देवेहि वा, अहं पन सत्थारं अनुस्सरित्वा न सक्कोमि अनमस्समाना सण्ठातुन्ति. भोति कुलसतिके गामे गामद्वारम्पि ताव पिदहितुं वायमन्ति, त्वं द्वीहङ्गुलेहि पिदहितब्बं मुखं ब्राह्मणानं भोजनकालमत्तं पिदहितुं न सक्कोसीति. एवं पुनप्पुनं कथेत्वापि सो निवारेतुं असक्कोन्तो उस्सीसके ठपितं मण्डलग्गखग्गं गहेत्वा – ‘‘भोति सचे स्वे ब्राह्मणेसु निसिन्नेसु तं मुण्डसमणकं नमस्ससि, इमिना तं खग्गेन पादतलतो पट्ठाय याव केसमत्थका कळीरं विय कोट्टेत्वा रासिं करिस्सामी’’ति इमं गाथं अभासि –
‘‘इमिना मण्डलग्गेन, पादतो याव मत्थका;
कळीरमिव छेज्जामि, यदि मिच्छं न काहसि.
‘‘सचे बुद्धोति भणसि, सचे धम्मोति भाससि;
सचे सङ्घोति कित्तेसि, जीवन्ती मे निवेसने’’ति.
अरियसाविका पन पथवी विय दुप्पकम्पा, सिनेरु विय दुप्परिवत्तिया. सा तेन नं एवमाह –
‘‘सचे मे अङ्गमङ्गानि, कामं छेज्जसि ब्राह्मण;
नेवाहं विरमिस्सामि, बुद्धसेट्ठस्स सासना.
‘‘नाहं ओक्का वरधरा, सक्का रोधयितुं जिना;
धीताहं बुद्धसेट्ठस्स, छिन्द वा मं वधस्सु वा’’ति.
एवं धनञ्जानिगज्जितं नाम गज्जन्ती पञ्च गाथासतानि अभासि. ब्राह्मणो ब्राह्मणिं परामसितुं वा पहरितुं वा असक्कोन्तो ‘‘भोति यं ते रुच्चति, तं करोही’’ति वत्वा खग्गं सयने खिपि. पुनदिवसे गेहं हरितुपलित्तं कारापेत्वा लाजापुण्णघटमालागन्धादीहि तत्थ तत्थ अलङ्कारापेत्वा पञ्चन्नं ब्राह्मणसतानं नवसप्पिसक्खरमधुयुत्तं अप्पोदकपायासं पटियादापेत्वा कालं आरोचापेसि.
ब्राह्मणीपि पातोव गन्धोदकेन सयं न्हायित्वा सहस्सग्घनकं अहतवत्थं निवासेत्वा पञ्चसतग्घनकं एकंसं कत्वा सब्बालङ्कारपटिमण्डिता सुवण्णकटच्छुं गहेत्वा भत्तग्गे ब्राह्मणे परिविसमाना तेहि सद्धिं एकपन्तियं निसिन्नस्स तस्स ब्राह्मणस्स भत्तं उपसंहरन्ती दुन्निक्खित्ते दारुभण्डे पक्खलि. पक्खलनघट्टनाय दुक्खा वेदना उप्पज्जि. तस्मिं समये दसबलं सरि. सतिसम्पन्नताय पन पायासपातिं अछड्डेत्वा सणिकं ओतारेत्वा भूमियं सण्ठपेत्वा पञ्चन्नं ब्राह्मणसतानं मज्झे सिरसि अञ्जलिं ठपेत्वा येन वेळुवनं, तेनञ्जलिं पणामेत्वा इमं उदानं उदानेसि.
तस्मिञ्च समये तेसु ब्राह्मणेसु केचि भुत्ता होन्ति, केचि भुञ्जमाना, केचि हत्थे ओतारितमत्ता, केसञ्चि भोजनं पुरतो ठपितमत्तं होति. ते तं सद्दं सुत्वाव सिनेरुमत्तेन मुग्गरेन सीसे पहटा विय कण्णेसु सूलेन विद्धा विय दुक्खदोमनस्सं पटिसंवेदियमाना ‘‘इमिना अञ्ञलद्धिकेन मयं घरं पवेसिता’’ति कुज्झित्वा हत्थे पिण्डं छड्डेत्वा मुखेन गहितं निट्ठुभित्वा धनुं दिस्वा काका विय ब्राह्मणं अक्कोसमाना दिसाविदिसा पक्कमिंसु. ब्राह्मणो एवं भिज्जित्वा गच्छन्ते ब्राह्मणे दिस्वा ब्राह्मणिं सीसतो पट्ठाय ओलोकेत्वा, ‘‘इदमेव भयं सम्पस्समाना मयं हिय्यो पट्ठाय भोतिं याचन्ता न लभिम्हा’’ति नानप्पकारेहि ब्राह्मणिं अक्कोसित्वा, एतं ‘‘एवमेवं पना’’तिआदिवचनं अवोच.
उपसङ्कमीति ‘‘समणो गोतमो गामनिगमरट्ठपूजितो, न सक्का गन्त्वा यं वा तं वा वत्वा सन्तज्जेतुं, एकमेव नं पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति गच्छन्तोव ‘‘किंसु छेत्वा’’ति गाथं अभिसङ्खरित्वा – ‘‘सचे ‘असुकस्स नाम वधं रोचेमी’ति वक्खति, अथ नं ‘ये तुय्हं न रुच्चन्ति, ते मारेतुकामोसि, लोकवधाय उप्पन्नो, किं तुय्हं समणभावेना’ति? निग्गहेस्सामि. सचे ‘न कस्सचि वधं रोचेमी’ति वक्खति, अथ नं ‘त्वं रागादीनम्पि वधं न इच्छसि. कस्मा समणो हुत्वा आहिण्डसी’ति? निग्गहेस्सामी. इति इमं उभतोकोटिकं पञ्हं समणो गोतमो नेव गिलितुं न उग्गिलितुं सक्खिस्सती’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि. सम्मोदीति अत्तनो पण्डितताय कुद्धभावं अदस्सेत्वा मधुरकथं कथेन्तो सम्मोदि. पञ्हो देवतासंयुत्ते कथितो. सेसम्पि हेट्ठा वित्थारितमेवाति. पठमं.
२. अक्कोससुत्तवण्णना
१८८. दुतिये अक्कोसकभारद्वाजोति भारद्वाजोव सो, पञ्चमत्तेहि पन गाथा सतेहि तथागतं अक्कोसन्तो आगतोति. ‘‘अक्कोसकभारद्वाजो’’ति तस्स सङ्गीतिकारेहि नामं गहितं. कुपितो अनत्तमनोति ‘‘समणेन गोतमेन मय्हं जेट्ठकभातरं पब्बाजेन्तेन जानि कता, पक्खो भिन्नो’’ति कोधेन कुपितो दोमनस्सेन च अनत्तमनो हुत्वाति अत्थो. अक्कोसतीति ‘‘चोरोसि, बालोसि, मूळ्होसि, थेनोसि, ओट्ठोसि, मेण्डोसि, गोणोसि, गद्रभोसि, तिरच्छानगतोसि, नेरयिकोसी’’ति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसति. परिभासतीति ‘‘होतु मुण्डकसमणक, ‘अदण्डो अह’न्ति करोसि, इदानि ते राजकुलं गन्त्वा दण्डं आरोपेस्सामी’’तिआदीनि वदन्तो परिभासति नाम.
सम्भुञ्जतीति एकतो भुञ्जति. वीतिहरतीति कतस्स पटिकारं करोति. भगवन्तं खो, गोतमन्ति कस्मा एवमाह? ‘‘तवेवेतं, ब्राह्मण, तवेवेतं, ब्राह्मणा’’ति किरस्स सुत्वा. ‘‘इसयो नाम कुपिता सपनं देन्ति किसवच्छादयो विया’’ति अनुस्सववसेन ‘‘सपति मं मञ्ञे समणो गोतमो’’ति भयं उप्पज्जि. तस्मा एवमाह.
दन्तस्साति निब्बिसेवनस्स. तादिनोति तादिलक्खणं पत्तस्स. तस्सेव तेन पापियोति तस्सेव पुग्गलस्स तेन कोधेन पापं होति. सतो उपसम्मतीति सतिया समन्नागतो हुत्वा अधिवासेति. उभिन्नं तिकिच्छन्तानन्ति उभिन्नं तिकिच्छन्तं. अयमेव वा पाठो. यो पुग्गलो सतो उपसम्मति, उभिन्नमत्थं चरति तिकिच्छति साधेति, तं पुग्गलं जना बालोति मञ्ञन्ति. कीदिसा जना? ये धम्मस्स अकोविदा. धम्मस्साति पञ्चक्खन्धधम्मस्स वा चतुसच्चधम्मस्स वा. अकोविदाति तस्मिं धम्मे अकुसला अन्धबालपुथुज्जना. दुतियं.
३. असुरिन्दकसुत्तवण्णना
१८९. ततिये असुरिन्दकभारद्वाजोति अक्कोसकभारद्वाजस्स कनिट्ठो. कुपितोति तेनेव कारणेन कुद्धो. जयञ्चेवस्स तं होतीति अस्सेव तं जयं होति, सो जयो होतीति अत्थो. कतमस्साति? या तितिक्खा विजानतो अधिवासनाय गुणं विजानन्तस्स तितिक्खा अधिवासना, अयं तस्स विजानतोव जयो. बालो पन फरुसं भणन्तो ‘‘मय्हं जयो’’ति केवलं जयं मञ्ञति. ततियं.
४. बिलङ्गीकसुत्तवण्णना
१९०. चतुत्थे बिलङ्गिकभारद्वाजोति भारद्वाजोव सो, नानप्पकारं पन सुद्धञ्च सम्भारयुत्तञ्च कञ्जिकं कारेत्वा विक्किणापेन्तो बहुधनं सङ्खरीति ‘‘बिलङ्गिकभारद्वाजो’’ति तस्स सङ्गीतिकारेहि नामं गहितं. तुण्हीभूतोति ‘‘तयो मे जेट्ठकभातरो इमिना पब्बाजिता’’ति अतिविय कुद्धो किञ्चि वत्तुं असक्कोन्तो तुण्हीभूतो अट्ठासि. गाथा पन देवतासंयुत्ते कथिताव. चतुत्थं.
५. अहिंसकसुत्तवण्णना
१९१. पञ्चमे अहिंसकभारद्वाजोति भारद्वाजोवेस, अहिंसकपञ्हं पन पुच्छि, तेनस्सेतं सङ्गीतिकारेहि नामं गहितं. नामेन वा एस अहिंसको, गोत्तेन भारद्वाजो. अहिंसकाहन्ति अहिंसको अहं, इति मे भवं गोतमो जानातूति आह. तथा चस्साति तथा चे अस्स, भवेय्यासीति अत्थो. न हिंसतीति न विहेठेति न दुक्खापेति. पञ्चमं.
६. जटासुत्तवण्णना
१९२. छट्ठे जटाभारद्वाजोति भारद्वाजोवेस, जटापञ्हस्स पन पुच्छितत्ता सङ्गीतिकारेहि एवं वुत्तो. सेसं देवतासंयुत्ते कथितमेव. छट्ठं.
७. सुद्धिकसुत्तवण्णना
१९३. सत्तमे सुद्धिकभारद्वाजोति अयम्पि भारद्वाजोव, सुद्धिकपञ्हस्स पन पुच्छितत्ता सङ्गीतिकारेहि एवं वुत्तो. सीलवापि तपोकरन्ति सीलसम्पन्नोपि तपोकम्मं करोन्तो. विज्जाचरणसम्पन्नोति एत्थ विज्जाति तयो वेदा. चरणन्ति गोत्तचरणं. सो सुज्झति न अञ्ञा इतरा पजाति सो तेविज्जो ब्राह्मणो सुज्झति, अयं पन अञ्ञा नामिका पजा न सुज्झतीति वदति. बहुम्पि पलपं जप्पन्ति बहुम्पि पलपं जप्पन्तो, ‘‘ब्राह्मणोव सुज्झती’’ति एवं वचनसहस्सम्पि भणन्तोति अत्थो. अन्तोकसम्बूति अन्तो किलेसपूतिसभावेन पूतिको. संकिलिट्ठोति किलिट्ठेहि कायकम्मादीहि समन्नागतो. सत्तमं.
८. अग्गिकसुत्तवण्णना
१९४. अट्ठमे अग्गिकभारद्वाजोति अयम्पि भारद्वाजोव, अग्गि परिचरणवसेन पनस्स सङ्गीतिकारेहि एतं नामं गहितं. सन्निहितो होतीति संयोजितो होति. अट्ठासीति कस्मा तत्थ अट्ठासि? भगवा किर पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो इमं ब्राह्मणं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं ब्राह्मणो एवरूपं अग्गपायासं गहेत्वा ‘महाब्रह्मानं भोजेमी’ति अग्गिम्हि झापेन्तो अफलं करोति अपायमग्गं ओक्कमति, इमं लद्धिं अविस्सज्जन्तो अपायपूरकोव भविस्सति, गच्छामिस्स धम्मदेसनाय, मिच्छादिट्ठिं भिन्दित्वा पब्बाजेत्वा चत्तारो मग्गे चेव चत्तारि च फलानि देमी’’ति, तस्मा पुब्बण्हसमये राजगहं पविसित्वा तत्थ अट्ठासि.
तीहि विज्जाहीति तीहि वेदेहि. जातिमाति याव सत्तमा पितामहयुगा परिसुद्धाय जातिया समन्नागतो. सुतवा बहूति बहु नानप्पकारे गन्थे सुतवा. सोमं भुञ्जेय्याति सो तेविज्जो ब्राह्मणो इमं पायासं भुञ्जितुं युत्तो, तुम्हाकं पनेस पायासो अयुत्तोति वदति.
वेदीति पुब्बेनिवासञाणेन जानि पटिविज्झि. सग्गापायन्ति दिब्बेन चक्खुना सग्गम्पि अपायम्पि पस्सति. जातिक्खयन्ति अरहत्तं. अभिञ्ञावोसितोति जानित्वा वोसितवोसानो. ब्राह्मणो भवन्ति अवीचितो याव भवग्गा भोता गोतमेन सदिसो जातिसम्पन्नो खीणासवब्राह्मणो नत्थि, भवंयेव ब्राह्मणोति.
एवञ्च पन वत्वा सुवण्णपातिं पूरेत्वा दसबलस्स पायासं उपनामेसि. सत्था उप्पत्तिं दीपेत्वा भोजनं पटिक्खिपन्तो गाथाभिगीतं मेतिआदिमाह. तत्थ गाथाभिगीतन्ति गाथाहि अभिगीतं. अभोजनेय्यन्ति अभुञ्जितब्बं. इदं वुत्तं होति – त्वं, ब्राह्मण, मय्हं एत्तकं कालं भिक्खाचारवत्तेन ठितस्स कटच्छुमत्तम्पि दातुं नासक्खि, इदानि पन मया तुय्हं किलञ्जम्हि तिले वित्थारेन्तेन विय सब्बे बुद्धगुणा पकासिता, इति गायनेन गायित्वा लद्धं विय इदं भोजनं होति, तस्मा इदं गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यन्ति. सम्पस्सतं, ब्राह्मण, नेस धम्मोति, ब्राह्मण, अत्थञ्च धम्मञ्च सम्पस्सन्तानं ‘‘एवरूपं भोजनं भुञ्जितब्ब’’न्ति एस धम्मो न होति. सुधाभोजनम्पि गाथाभिगीतं पनुदन्ति बुद्धा, गाथाहि गायित्वा लद्धं बुद्धा नीहरन्तियेव. धम्मे सति, ब्राह्मण, वुत्तिरेसाति, ब्राह्मण, धम्मे सति धम्मं अपेक्खित्वा धम्मे पतिट्ठाय जीवितं कप्पेन्तानं एसा वुत्ति अयं आजीवो – एवरूपं नीहरित्वा धम्मलद्धमेव भुञ्जितब्बन्ति.
अथ ब्राह्मणो चिन्तेसि – अहं पुब्बे समणस्स गोतमस्स गुणे वा अगुणे वा न जानामि. इदानि पनस्साहं गुणे ञत्वा मम गेहे असीतिकोटिमत्तं धनं सासने विप्पकिरितुकामो जातो, अयञ्च ‘‘मया दिन्नपच्चया अकप्पिया’’ति वदति. अप्पटिग्गय्हो अहं समणेन गोतमेनाति. अथ भगवा सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पेसेत्वा तस्स चित्ताचारं वीमंसन्तो, ‘‘अयं सब्बेपि अत्तना दिन्नपच्चये ‘अकप्पिया’ति सल्लक्खेति. यं हि भोजनं आरब्भ कथा उप्पन्ना, एतदेव न वट्टति, सेसा निद्दोसा’’ति ब्राह्मणस्स चतुन्नं पच्चयानं दानद्वारं दस्सेन्तो अञ्ञेन चातिआदिमाह. तत्थ कुक्कुच्चवूपसन्तन्ति हत्थकुक्कुच्चादीनं वसेन वूपसन्तकुक्कुच्चं. अन्नेन पानेनाति देसनामत्तमेतं. अयं पनत्थो – अञ्ञेहि तया ‘‘परिच्चजिस्सामी’’ति सल्लक्खितेहि चीवरादीहि पच्चयेहि उपट्ठहस्सु. खेत्तं हि तं पुञ्ञपेक्खस्स होतीति एतं तथागतसासनं नाम पुञ्ञपेक्खस्स पुञ्ञत्थिकस्स तुय्हं अप्पेपि बीजे बहुसस्सफलदायकं सुखेत्तं विय पटियत्तं होति. अट्ठमं.
९. सुन्दरिकसुत्तवण्णना
१९५. नवमे सुन्दरिकभारद्वाजोति सुन्दरिकाय नदिया तीरे अग्गिजुहणेन एवंलद्धनामो. सुन्दरिकायाति एवंनामिकाय नदिया. अग्गिं जुहतीति आहुतिं पक्खिपनेन जालेति. अग्गिहुत्तं परिचरतीति अग्यायतनं सम्मज्जनुपलेपनबलिकम्मादिना पयिरुपासति. को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्याति सो किर ब्राह्मणो अग्गिम्हि हुतावसेसं पायासं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अग्गिम्हि ताव पक्खित्तपायासो महाब्रह्मुना भुत्तो, अयं पन अवसेसो अत्थि, तं यदि ब्रह्मुनो मुखतो जातस्स ब्राह्मणस्स ददेय्यं, एवं मे पितरा सह पुत्तोपि सन्तप्पितो भवेय्य, सुविसोधितो चस्स ब्रह्मलोकगामिमग्गो’’ति. सो ब्राह्मणस्स दस्सनत्थं उट्ठायासना चतुद्दिसा अनुविलोकेसि, ‘‘को नु खो इमं हब्यसेसं भुञ्जेय्या’’ति?
रुक्खमूलेति तस्मिं वनसण्डे जेट्ठकरुक्खस्स मूले. ससीसं पारुतं निसिन्नन्ति सह सीसेन पारुतकायं निसिन्नं. कस्मा पन भगवा तत्थ निसीदि? भगवा किर पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो इमं ब्राह्मणं दिस्वा चिन्तेसि – अयं ब्राह्मणो एवरूपं अग्गपायासं गहेत्वा ‘‘महाब्रह्मानं भोजेमी’’ति अग्गिम्हि झापेन्तो अफलं करोति…पे… चत्तारो मग्गे चेव चत्तारि च फलानि देमीति. तस्मा कालस्सेव वुट्ठाय सरीरपटिजग्गनं कत्वा पत्तचीवरं आदाय गन्त्वा वुत्तनयेन तस्मिं रुक्खमूले निसीदि. अथ कस्मा ससीसं पारुपीति? हिमपातस्स च सीतवातस्स च पटिबाहणत्थं, पटिबलोव एतं तथागतो अधिवासेतुं. सचे पन अपारुपित्वा निसीदेय्य, ब्राह्मणो दूरतोव सञ्जानित्वा निवत्तेय्य, एवं सति कथा नप्पवत्तेय्य. इति भगवा – ‘‘ब्राह्मणे आगते सीसं विवरिस्सामि, अथ मं सो दिस्वा कथं पवत्तेस्सति, तस्साहं कथानुसारेन धम्मं देसेस्सामी’’ति कथापवत्तनत्थं एवमकासि.
उपसङ्कमीति ब्राह्मणो – ‘‘अयं ससीसं पारुपित्वा सब्बरत्तिं पधानमनुयुत्तो. इमस्स दक्खिणोदकं दत्वा इमं हब्यसेसं दस्सामी’’ति, ब्राह्मणसञ्ञी हुत्वा उपसङ्कमि. मुण्डो अयं भवं, मुण्डको अयं भवन्ति सीसे विवरितमत्ते नीचकेसन्तं दिस्वा ‘‘मुण्डो’’ति आह. ततो सुट्ठुतरं ओलोकेन्तो पवत्तमत्तम्पि सिखं अदिस्वा हीळेन्तो ‘‘मुण्डको’’ति आह. ततोवाति यत्थ ठितो अद्दस, तम्हाव पदेसा. मुण्डापि हीति केनचि कारणेन मुण्डितसीसापि होन्ति.
मा जातिं पुच्छाति यदि दानस्स महप्फलतं पच्चासीससि, जातिं मा पुच्छ. अकारणं हि दक्खिणेय्यभावस्स जाति. चरणञ्च पुच्छाति अपिच खो सीलादिगुणभेदं चरणं पुच्छ. एतं हि दक्खिणेय्यभावस्स कारणं. इदानिस्स तमत्थं विभावेन्तो कट्ठा हवे जायति जातवेदोतिआदिमाह. तत्रायं अधिप्पायो – इध कट्ठा अग्गि जायति, न च सो सालादिकट्ठा जातोव अग्गिकिच्चं करोति, सापान-दोणिआदिकट्ठा जातो न करोति, अत्तनो पन अच्चियादिगुणसम्पत्तिया यतो वा ततो वा जातो करोतियेव. एवं न ब्राह्मणकुलादीसु जातोव दक्खिणेय्यो होति, चण्डालकुलादीसु जातो न होति, अपिच खो नीचकुलिनोपि उच्चकुलिनोपि खीणासव-मुनि धितिमा हिरीनिसेधो आजानीयो होति. इमाय धितिहिरिपमोक्खाय गुणसम्पत्तिया जातिमा उत्तमदक्खिणेय्यो होति. सो हि धितिया गुणे धारेति, हिरिया दोसे निसेधेतीति. अपिचेत्थ मुनीति मोनधम्मेन समन्नागतो. धितिमाति वीरियवा. आजानीयोति कारणाकारणजाननको. हिरीनिसेधोति हिरिया पापानि निसेधेत्वा ठितो.
सच्चेन दन्तोति परमत्थसच्चेन दन्तो. दमसा उपेतोति इन्द्रियदमेन उपेतो. वेदन्तगूति चतुन्नं मग्गवेदानं अन्तं, चतूहि वा मग्गवेदेहि किलेसानं अन्तं गतो. वुसितब्रह्मचरियोति मग्गब्रह्मचरियवासं वुत्थो. यञ्ञोपनीतोति उपनीतयञ्ञो पटियादितयञ्ञो च. तमुपव्हयेथाति येन यञ्ञो पटियादितो, सो तं परमत्थब्राह्मणं अव्हयेय्य. ‘‘इन्दमव्हयाम, सोममव्हयाम, वरुणमव्हयाम, ईसानमव्हयाम, याममव्हयामा’’ति इदं पन अव्हानं निरत्थकं. कालेनाति अव्हयन्तो च ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति अन्तोमज्झन्हिककालेयेव तं उपव्हयेय्य. सो जुहति दक्खिणेय्येति यो एवं काले खीणासवं आमन्तेत्वा तत्थ चतुपच्चयदक्खिणं पतिट्ठपेति, सो दक्खिणेय्ये जुहति नाम, न अचेतने अग्गिम्हि पक्खिपन्तो.
इति ब्राह्मणो भगवतो कथं सुणन्तो पसीदित्वा इदानि अत्तनो पसादं आविकरोन्तो अद्धा सुयिट्ठन्तिआदिमाह. तस्सत्थो – अद्धा मम यिदं इदानि सुयिट्ठञ्च सुहुतञ्च भविस्सति, पुब्बे पन अग्गिम्हि झापितं निरत्थकं अहोसीति. अञ्ञो जनोति ‘‘अहं ब्राह्मणो, अहं ब्राह्मणो’’ति वदन्तो अन्धबालपुथुज्जनो. हब्यसेसन्ति हुतसेसं. भुञ्जतु भवन्तिआदि पुरिमसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
न ख्वाहन्ति न खो अहं. कस्मा पनेवमाहाति? तस्मिं किर भोजने उपहटमत्तेव ‘‘सत्था भुञ्जिस्सती’’ति सञ्ञाय चतूसु महादीपेसु द्वीसु परित्तदीपसहस्सेसु देवता पुप्फफलादीनि चेव सप्पिनवनीततेलमधुफाणितादीनि च आदाय मधुपटलं पीळेत्वा मधुं गण्हन्तियो विय दिब्बानुभावेन निब्बत्तितोजमेव गहेत्वा पक्खिपिंसु. तेन तं सुखुमत्तं गतं, मनुस्सानञ्च ओळारिकं वत्थूति तेसं ताव ओळारिकवत्थुताय सम्मा परिणामं न गच्छति. गोयूसे पन तिलबीजानि पक्खिपित्वा पक्कत्ता ओळारिकमिस्सकं जातं, देवानञ्च सुखुमं वत्थूति तेसं सुखुमवत्थुताय सम्मा परिणामं न गच्छति. सुक्खविपस्सकखीणासवस्सापि कुच्छियं न परिणमति. अट्ठसमापत्तिलाभीखीणासवस्स पन समापत्तिबलेन परिणामेय्य. भगवतो पन पाकतिकेनेव कम्मजतेजेन परिणामेय्य.
अप्पहरितेति अहरिते. सचे हि हरितेसु तिणेसु पक्खिपेय्य, सिनिद्धपायासेन तिणानि पूतीनि भवेय्युं. बुद्धा च भूतगामसिक्खापदं न वीतिक्कमन्ति, तस्मा एवमाह. यत्थ पन गलप्पमाणानि महातिणानि, तादिसे ठाने पक्खिपितुं वट्टति. अप्पाणकेति सप्पाणकस्मिं हि परित्तके उदके पक्खित्ते पाणका मरन्ति, तस्मा एवमाह. यं पन गम्भीरं महाउदकं होति, पातिसतेपि पातिसहस्सेपि पक्खित्ते न आलुळति, तथारूपे उदके वट्टति. ओपिलापेसीति सुवण्णपातिया सद्धिंयेव निमुज्जापेसि. चिच्चिटायति चिटिचिटायतीति एवरूपं सद्दं करोति. किं पनेस पायासस्स आनुभावो, उदाहु तथागतस्साति? तथागतस्स. अयं हि ब्राह्मणो तं पायासं ओपिलापेत्वा उम्मग्गं आरुय्ह सत्थु सन्तिकं अनागन्त्वाव गच्छेय्य, अथ भगवा – ‘‘एत्तकं अच्छरियं दिस्वा मम सन्तिकं आगमिस्सति. अथस्साहं धम्मदेसनाय मिच्छादिट्ठिगहणं भिन्दित्वा सासने ओतारेत्वा अमतपानं पायेस्सामी’’ति अधिट्ठानबलेन एवमकासि.
दारु समादहानोति दारुं झापयमानो. बहिद्धा हि एतन्ति एतं दारुज्झापनं नाम अरियधम्मतो बहिद्धा. यदि एतेन सुद्धि भवेय्य, ये दवडाहकादयो बहूनि दारूनि झापेन्ति, ते पठमतरं सुज्झेय्युं. कुसलाति खन्धादीसु कुसला. अज्झत्तमेवुज्जलयामि जोतिन्ति नियकज्झत्ते अत्तनो सन्तानस्मिंयेव ञाणजोतिं जालेमि. निच्चग्गिनीति आवज्जनपटिबद्धेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन निच्चं पज्जलितग्गि. निच्चसमाहितत्तोति निच्चं सम्मा ठपितचित्तो. ब्रह्मचरियं चरामीति बोधिमण्डे चरितं ब्रह्मचरियं गहेत्वा एवं वदति.
मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारोति यथा खारिभारो खन्धेन वय्हमानो उपरि ठितोपि अक्कन्तक्कन्तट्ठाने पथविया सद्धिं फुसेति, एवमेव जातिगोत्तकुलादीनि मानवत्थूनि निस्साय उस्सापितो मानोपि तत्थ तत्थ इस्सं उप्पादेन्तो चतूसु अपायेसु संसीदापेति. तेनाह ‘‘मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारो’’ति. कोधो धूमोति तव ञाणग्गिस्स उपक्किलेसट्ठेन कोधो धुमो. तेन हि ते उपक्किलिट्ठो ञाणग्गि न विरोचति. भस्मनि मोसवज्जन्ति निरोजट्ठेन मुसावादो छारिका नाम. यथा हि छारिकाय पटिच्छन्नो अग्गि न जोतेति, एवं ते मुसावादेन पटिच्छन्नं ञाणन्ति दस्सेति. जिव्हा सुजाति यथा तुय्हं सुवण्णरजतलोहकट्ठमत्तिकासु अञ्ञतरमया यागयजनत्थाय सुजा होति, एवं मय्हं धम्मयागं यजनत्थाय पहूतजिव्हा सुजाति वदति. हदयं जोतिट्ठानन्ति यथा तुय्हं नदीतीरे जोतिट्ठानं, एवं मय्हं धम्मयागस्स यजनट्ठानत्थेन सत्तानं हदयं जोतिट्ठानं. अत्ताति चित्तं.
धम्मो रहदोति यथा त्वं अग्गिं परिचरित्वा धूमछारिकसेदकिलिट्ठसरीरो सुन्दरिकं नदिं ओतरित्वा न्हायसि, एवं मय्हं सुन्दरिकासदिसेन बाहिरेन रहदेन अत्थो नत्थि, अट्ठङ्गिकमग्गधम्मो पन मय्हं रहदो, तत्राहं पाणसतम्पि पाणसहस्सम्पि चतुरासीतिपाणसहस्सानिपि एकप्पहारेन न्हापेमि. सीलतित्थोति तस्स पन मे धम्मरहदस्स चतुपारिसुद्धिसीलं तित्थन्ति दस्सेति. अनाविलोति यथा तुय्हं सुन्दरिका नदी चतूहि पञ्चहि एकतो न्हायन्तेहि हेट्ठुपरियवालिका आलुळा होति, न एवं मय्हं रहदो, अनेकसतसहस्सेसुपि पाणेसु ओतरित्वा न्हायन्तेसु सो अनाविलो विप्पसन्नोव होति. सब्भि सतं पसत्थोति पण्डितेहि पण्डितानं पसट्ठो. उत्तमत्थेन वा सो सब्भीति वुच्चति, पण्डितेहि पसत्थत्ता सतं पसत्थो. तरन्ति पारन्ति निब्बानपारं गच्छन्ति.
इदानि अरियमग्गरहदस्स अङ्गानि उद्धरित्वा दस्सेन्तो सच्चं धम्मोतिआदिमाह. तत्थ सच्चन्ति वचीसच्चं. धम्मोति इमिना दिट्ठिसङ्कप्पवायामसतिसमाधयो दस्सेति. संयमोति इमिना कम्मन्ताजीवा गहिता. सच्चन्ति वा इमिना मग्गसच्चं गहितं. सा अत्थतो सम्मादिट्ठि. वुत्तञ्हेतं – ‘‘सम्मादिट्ठि मग्गो चेव हेतु चा’’ति (ध. स. १०३९). सम्मादिट्ठिया पन गहिताय तग्गतिकत्ता सम्मासङ्कप्पो गहितोव होति. धम्मोति इमिना वायामसतिसमाधयो. संयमोति इमिना वाचाकम्मन्ताजीवा. एवम्पि अट्ठङ्गिको मग्गो दस्सितो होति. अथ वा सच्चन्ति परमत्थसच्चं, तं अत्थतो निब्बानं. धम्मोतिपदेन दिट्ठि सङ्कप्पो वायामो सति समाधीति पञ्चङ्गानि गहितानि. संयमोति वाचा कम्मन्तो आजीवोति तीणि. एवम्पि अट्ठङ्गिको मग्गो दस्सितो होति. ब्रह्मचरियन्ति एतं ब्रह्मचरियं नाम. मज्झे सिताति सस्सतुच्छेदे वज्जेत्वा मज्झे निस्सिता. ब्रह्मपत्तीति सेट्ठपत्ति. स तुज्जुभूतेसु नमो करोहीति एत्थ त-कारो पदसन्धिकरो, स त्वं उजुभूतेसु खीणासवेसु नमो करोहीति अत्थो. तमहं नरं धम्मसारीति ब्रूमीति यो एवं पटिपज्जति, तमहं पुग्गलं ‘‘धम्मसारी एसो धम्मसारिया पटिच्छन्नो’’ति च ‘‘कुसलधम्मेहि अकुसलधम्मे सारेत्वा ठितो’’ति वाति वदामीति. नवमं.
१०. बहुधीतरसुत्तवण्णना
१९६. दसमे अञ्ञतरस्मिं वनसण्डेति पच्चूससमये लोकं ओलोकेन्तो तस्स ब्राह्मणस्स अरहत्तस्स उपनिस्सयं दिस्वा ‘‘गच्छामिस्स सङ्गहं करिस्सामी’’ति गन्त्वा तस्मिं वनसण्डे विहरति. नट्ठा होन्तीति कसित्वा विस्सट्ठा अटविमुखा चरमाना ब्राह्मणे भुञ्जितुं गते पलाता होन्ति. पल्लङ्कन्ति समन्ततो ऊरुबद्धासनं. आभुजित्वाति बन्धित्वा. उजुं कायं पणिधायाति उपरिमं सरीरं उजुकं ठपेत्वा, अट्ठारस पिट्ठिकण्टके कोटिया कोटिं पटिपादेत्वा. परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वाति कम्मट्ठानाभिमुखं सतिं ठपयित्वा, मुखसमीपे वा कत्वाति अत्थो. तेनेव विभङ्गे वुत्तं – ‘‘अयं सति उपट्ठिता होति सूपट्ठिता नासिकग्गे वा मुखनिमित्ते वा, तेन वुच्चति परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति (विभ. ५३७). अथ वा ‘‘परीति परिग्गहट्ठो. मुखन्ति निय्यानट्ठो. सतीति उपट्ठानट्ठो. तेन वुच्चति परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’’ति एवं पटिसम्भिदायं (पटि. म. १.१६४) वुत्तनयेनपेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. तत्रायं सङ्खेपो – ‘‘परिग्गहितनिय्यानं सतिं कत्वा’’ति. एवं निसीदन्तो च पन छब्बण्णा घनबुद्धरस्मियो विस्सज्जेत्वा निसीदि. उपसङ्कमीति दोमनस्साभिभूतो आहिण्डन्तो, ‘‘सुखेन वतायं समणो निसिन्नो’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमि.
अज्जसट्ठिं न दिस्सन्तीति अज्ज छदिवसमत्तका पट्ठाय न दिस्सन्ति. पापकाति लामका तिलखाणुका. तेन किर तिलखेत्ते वपिते तदहेव देवो वस्सित्वा तिले पंसुम्हि ओसीदापेसि, पुप्फं वा फलं वा गहेतुं नासक्खिंसु. येपि वड्ढिंसु, तेसं उपरि पाणका पतित्वा पण्णानि खादिंसु, एकपण्णदुपण्णा खाणुका अवसिस्सिंसु. ब्राह्मणो खेत्तं ओलोकेतुं गतो ते दिस्वा – ‘‘वड्ढिया मे तिला गहिता, तेपि नट्ठा’’ति दोमनस्सजातो अहोसि, तं गहेत्वा इमं गाथमाह.
उस्सोळ्हिकायाति उस्साहेन कण्णनङ्गुट्ठादीनि उक्खिपित्वा विचरन्ता उप्पतन्ति. तस्स किर अनुपुब्बेन भोगेसु परिक्खीणेसु पक्खिपितब्बस्स अभावेन तुच्छकोट्ठा अहेसुं. तस्स इतो चितो च सत्तहि घरेहि आगता मूसिका ते तुच्छकोट्ठे पविसित्वा उय्यानकीळं कीळन्ता विय नच्चन्ति, तं गहेत्वा एवमाह.
उप्पाटकेहि सञ्छन्नोति उप्पाटकपाणकेहि सञ्छन्नो. तस्स किर ब्राह्मणस्स सयनत्थाय सन्थतं तिणपण्णसन्थारं कोचि अन्तरन्तरा पटिजग्गन्तो नत्थि. सो दिवसं अरञ्ञे कम्मं कत्वा सायं आगन्त्वा तस्मिं निपज्जति. अथस्स उप्पाटकपाणका सरीरं एकच्छन्नं करोन्ता खादन्ति, तं गहेत्वा एवमाह.
विधवाति मतपतिका. याव किर तस्स ब्राह्मणस्स गेहे विभवमत्ता अहोसि, ताव ता विधवापि हुत्वा पतिकुलेसु वसितुं लभिंसु. यदा पन सो निद्धनो जातो, तदा ता ‘‘पितुघरं गच्छथा’’ति सस्सुससुरादीहि निक्कड्ढिता ततो तस्सेव घरं आगन्त्वा वसन्तियो ब्राह्मणस्स भोजनकाले ‘‘गच्छथ अय्यकेन सद्धिं भुञ्जथा’’ति पुत्ते पेसेन्ति, तेहि पातियं हत्थेसु ओतारितेसु ब्राह्मणो हत्थस्स ओकासं न लभति. तं गहेत्वा इमं गाथमाह.
पिङ्गलाति कळारपिङ्गला. तिलकाहताति काळसेतादिवण्णेहि तिलकेहि आहतगत्ता. सोत्तं पादेन बोधेतीति निद्दं ओक्कन्तं पादेन पहरित्वा पबोधेति. अयं किर ब्राह्मणो मूसिकसद्देन उब्बाळ्हो उप्पाटकेहि च खज्जमानो सब्बरत्तिं निद्दं अलभित्वा पच्चूसकाले निद्दायति. अथ नं अक्खीसु निम्मिलितमत्तेस्वेव – ‘‘किं करोसि, ब्राह्मण, पच्छा च पुब्बे च गहितस्स इणस्स? वड्ढि मत्थकं पत्ता, सत्त धीतरो पोसेतब्बा. इदानि इणायिका आगन्त्वा गेहं परिवारेस्सन्ति, गच्छ कम्मं करोही’’ति पादेन पहरित्वा पबोधेति. तं गहेत्वा इमं गाथमाह.
इणायिकाति येसं अनेन हत्थतो इणं गहितं. सो किर कस्सचि हत्थतो एकं कहापणं कस्सचि द्वे कस्सचि दस…पे… कस्सचि सतन्ति एवं बहूनं हत्थतो इणं अग्गहेसि. ते दिवा ब्राह्मणं अपस्सन्ता ‘‘गेहतो तं निक्खन्तमेव गण्हिस्सामा’’ति बलवपच्चूसे गन्त्वा चोदेन्ति. तं गहेत्वा इमं गाथमाह.
भगवा तेन ब्राह्मणेन इमाहि सत्तहि गाथाहि दुक्खे कथिते ‘‘यं यं, ब्राह्मण, तया दुक्खं कथितं, सब्बमेतं मय्हं नत्थी’’ति दस्सेन्तो पटिगाथाहि ब्राह्मणस्स धम्मदेसनं वड्ढेसि. ब्राह्मणो ता गाथा सुत्वा भगवति पसन्नो सरणेसु पतिट्ठाय पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणि. तं दस्सेतुं एवं वुत्ते भारद्वाजगोत्तोतिआदि वुत्तं. तत्थ अलत्थाति लभि.
तञ्च पन ब्राह्मणं भगवा पब्बाजेत्वा आदाय जेतवनं गन्त्वा पुनदिवसे तेन थेरेन पच्छासमणेन कोसलरञ्ञो गेहद्वारं अगमासि. राजा ‘‘सत्था आगतो’’ति सुत्वा पासादा ओरुय्ह वन्दित्वा हत्थतो पत्तं गहेत्वा तथागतं उपरिपासादं आरोपेत्वा वरासने निसीदापेत्वा गन्धोदकेन पादे धोवित्वा सतपाकतेलेन मक्खेत्वा यागुं आहरापेत्वा रजतदण्डं सुवण्णकटच्छुं गहेत्वा सत्थु उपनामेसि. सत्था पत्तं पिदहि. राजा तथागतस्स पादेसु पतित्वा, ‘‘सचे मे, भन्ते, दोसो अत्थि, खमथा’’ति आह. नत्थि, महाराजाति. अथ कस्मा यागुं न गण्हथाति? पलिबोधो अत्थि, महाराजाति. किं पन, भन्ते, यागुं अगण्हन्तेहेव लभितब्बो एस पलिबोधो, पटिबलो अहं पलिबोधं दातुं, गण्हथ, भन्तेति. सत्था अग्गहेसि. महल्लकत्थेरोपि दीघरत्तं छातो यावदत्थं यागुं पिवि. राजा खादनीयभोजनीयं दत्वा भत्तकिच्चावसाने भगवन्तं वन्दित्वा आह – ‘‘भगवा तुम्हे पवेणिया आगते ओक्काकवंसे उप्पज्जित्वा चक्कवत्तिसिरिं पहाय पब्बजित्वा लोके अग्गतं पत्तो, को नाम, भन्ते, तुम्हाकं पलिबोधो’’ति? महाराज, एतस्स महल्लकत्थेरस्स पलिबोधो अम्हाकं पलिबोधसदिसोवाति.
राजा थेरं वन्दित्वा – ‘‘को, भन्ते, तुम्हाकं पलिबोधो’’ति पुच्छि? इणपलिबोधो, महाराजाति. कित्तको, भन्तेति? गणेहि, महाराजाति. रञ्ञो ‘‘एकं द्वे सतं सहस्स’’न्ति गणेन्तस्स अङ्गुलियो नप्पहोन्ति. अथेकं पुरिसं पक्कोसित्वा, ‘‘गच्छ, भणे, नगरे भेरिं चरापेहि ‘सब्बे बहुधीतिकब्राह्मणस्स इणायिका राजङ्गणे सन्निपतन्तू’’ति. मनुस्सा भेरिं सुत्वा सन्निपतिंसु. राजा तेसं हत्थतो पण्णानि आहरापेत्वा सब्बेसं अनूनं धनमदासि. तत्थ सुवण्णमेव सतसहस्सग्घनकं अहोसि. पुन राजा पुच्छि – ‘‘अञ्ञोपि अत्थि, भन्ते, पलिबोधो’’ति. इणं नाम, महाराज, दत्वा मुच्चितुं सक्का, एता पन सत्त दारिका महापलिबोधा मय्हन्ति. राजा यानानि पेसेत्वा तस्स धीतरो आहरापेत्वा अत्तनो धीतरो कत्वा तं तं कुलघरं पेसेत्वा, ‘‘अञ्ञोपि, भन्ते, अत्थि पलिबोधो’’ति पुच्छि? ब्राह्मणी, महाराजाति. राजा यानं पेसेत्वा, तस्स ब्राह्मणिं आहरापेत्वा, अय्यिकट्ठाने ठपेत्वा पुन पुच्छि – ‘‘अञ्ञोपि, भन्ते, अत्थि पलिबोधो’’ति? नत्थि, महाराजाति वुत्ते राजापि चीवरदुस्सानि दापेत्वा, ‘‘भन्ते, मम सन्तकं तुम्हाकं भिक्खुभावं जानाथा’’ति आह. आम, महाराजाति. अथ नं राजा आह – ‘‘भन्ते, चीवरपिण्डपातादयोपि सब्बे पच्चया अम्हाकं सन्तका भविस्सन्ति. तुम्हे तथागतस्स मनं गहेत्वा समणधम्मं करोथा’’ति. थेरो तथेव अप्पमत्तो समणधम्मं करोन्तो नचिरस्सेव आसवक्खयं पत्तोति. दसमं.
पठमो वग्गो.