५. चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना
२८९. एवं मे सुतन्ति चूळकम्मविभङ्गसुत्तं. तत्थ सुभोति सो किर दस्सनीयो अहोसि पासादिको, तेनस्स अङ्गसुभताय सुभोत्वेव नामं अकंसु. माणवोति पन तं तरुणकाले वोहरिंसु, सो महल्लककालेपि तेनेव वोहारेन वोहरियति. तोदेय्यपुत्तोति तोदेय्यस्स नाम पसेनदिरञ्ञो पुरोहितब्राह्मणस्स पुत्तो. सो किर सावत्थिया अविदूरे तुदिगामो नाम अत्थि, तस्स अधिपतित्ता तोदेय्योति सङ्खं गतो. महाधनो पन होति सत्तासीतिकोटिविभवो परममच्छरी, ‘‘ददतो भोगानं अपरिक्खयो नाम नत्थी’’ति चिन्तेत्वा कस्सचि किञ्चि न देति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अञ्जनानं खयं दिस्वा, वम्मिकानञ्च सञ्चयं;
मधूनञ्च समाहारं, पण्डितो घरमावसे’’ति.
एवं अदानमेव सिक्खापेसि. धुरविहारे वसतो सम्मासम्बुद्धस्स यागुउळुङ्गमत्तं वा भत्तकटच्छुमत्तं वा अदत्वा धनलोभेन कालं कत्वा तस्मिंयेव घरे सुनखो हुत्वा निब्बत्तो. सुभो तं सुनखं अतिविय पियायति, अत्तनो भुञ्जनकभत्तंयेव भोजेति, उक्खिपित्वा वरसयने सयापेति. अथ भगवा एकदिवसं पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो तं सुनखं दिस्वा – ‘‘तोदेय्यब्राह्मणो धनलोभेन अत्तनोव घरे सुनखो हुत्वा निब्बत्तो, अज्ज मयि सुभस्स घरं गते मं दिस्वा सुनखो भुक्कारं करिस्सति, अथस्साहं एकं वचनं वक्खामि, सो ‘जानाति मं समणो गोतमो’ति गन्त्वा उद्धनट्ठाने निपज्जिस्सति. ततोनिदानं सुभस्स मया सद्धिं एको कथासल्लापो भविस्सति, सो धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठहिस्सति, सुनखो पन कालं कत्वा निरये निब्बत्तिस्सती’’ति इमं माणवस्स सरणेसु पतिट्ठानभावं ञत्वा भगवा तं दिवसं सरीरपटिजग्गनं कत्वा एककोव गामं पविसित्वा निक्खन्ते माणवे तं घरं पिण्डाय पाविसि.
सुनखो भगवन्तं दिस्वा भुक्कारं करोन्तो भगवतो समीपं गतो. ततो नं भगवा एतदवोच – ‘‘तोदेय्य त्वं पुब्बेपि मं भो भोति परिभवित्वा सुनखो जातो, इदानिपि भुक्कारं कत्वा अवीचिं गमिस्ससी’’ति. सुनखो तं सुत्वा – ‘‘जानाति मं समणो गोतमो’’ति विप्पटिसारी हुत्वा गीवं ओनामेत्वा उद्धनन्तरे छारिकायं निपन्नो. मनुस्सा उक्खिपित्वा सयने सयापेतुं नासक्खिंसु. सुभो आगन्त्वा – ‘‘केनायं सुनखो सयना ओरोपितो’’ति आह. मनुस्सा न केनचीति वत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं. माणवो सुत्वा – ‘‘मम पिता ब्रह्मलोके निब्बत्तो, तोदेय्यो नाम सुनखो नत्थि. समणो पन गोतमो पितरं सुनखं करोति, यंकिञ्चि एस मुखारुळ्हं भासती’’ति कुज्झित्वा भगवन्तं मुसावादेन निग्गहेतुकामो विहारं गन्त्वा तं पवत्तिं पुच्छि.
भगवापि तस्स तथेव वत्वा अविसंवादनत्थं आह – ‘‘अत्थि पन ते माणव पितरा अनक्खातं धन’’न्ति. अत्थि, भो गोतम, सतसहस्सग्घनिका सुवण्णमाला सतसहस्सग्घनिका सुवण्णपादुका सतसहस्सग्घनिका सुवण्णपाति सतसहस्सञ्च कहापणन्ति. गच्छ तं सुनखं अप्पोदकपायासं भोजापेत्वा सयने आरोपेत्वा ईसकं निद्दं ओक्कन्तकाले पुच्छ, सब्बं ते आचिक्खिस्सति. अथ नं जानेय्यासि ‘‘पिता मे एसो’’ति. माणवो – ‘‘सचे सच्चं भविस्सति, धनं लच्छामि, नो चे, समणं गोतमं मुसावादेन निग्गण्हिस्सामी’’ति द्वीहिपि कारणेहि तुट्ठो गन्त्वा तथा अकासि. सुनखो – ‘‘ञातोम्हि इमिना’’ति रोदित्वा हुं हुन्ति करोन्तो धननिधानट्ठानं गन्त्वा पादेन पथविं खणित्वा सञ्ञं अदासि, माणवो धनं गहेत्वा – ‘‘भवपटिच्छन्नं नाम एवं सुखुमं पटिसन्धिअन्तरं पाकटं समणस्स गोतमस्स, अद्धा एस सब्बञ्ञू’’ति भगवति पसन्नचित्तो चुद्दस पञ्हे अभिसङ्खरि. अङ्गविज्जापाठको किरेस, तेनस्स एतदहोसि – ‘‘इदं धम्मपण्णाकारं गहेत्वा समणं गोतमं पञ्हे पुच्छिस्सामी’’ति दुतियगमनेन येन भगवा तेनुपसङ्कमि, तेन पुट्ठपञ्हे पन भगवा एकप्पहारेनेव विस्सज्जेन्तो कम्मस्सकातिआदिमाह.
तत्थ कम्मं एतेसं सकं अत्तनो भण्डकन्ति कम्मस्सका. कम्मस्स दायादाति कम्मदायादा, कम्मं एतेसं दायज्जं भण्डकन्ति अत्थो. कम्मं एतेसं योनि कारणन्ति कम्मयोनी. कम्मं एतेसं बन्धूति कम्मबन्धू, कम्मञातकाति अत्थो. कम्मं एतेसं पटिसरणं पतिट्ठाति कम्मपटिसरणा. यदिदं हीनप्पणीततायाति यं इदं ‘‘त्वं हीनो भव, त्वं पणीतो, त्वं अप्पायुको, त्वं दीघायुको…पे… त्वं दुप्पञ्ञो भव, त्वं पञ्ञवा’’ति एवं हीनप्पणीतताय विभजनं, तं न अञ्ञो कोचि करोति, कम्ममेव एवं सत्ते विभजतीति अत्थो. न माणवो कथितस्स अत्थं सञ्जानासि, घनदुस्सपट्टेनस्स मुखं बन्धित्वा मधुरं पुरतो ठपितं विय अहोसि. माननिस्सितो किरेस पण्डितमानी, अत्तना समं न पस्सति. अथस्स ‘‘किं समणो गोतमो कथेति, यमहं जानामि, तदेव कथेतीति अयं मानो मा अहोसी’’ति मानभञ्जनत्थं भगवा ‘‘आदितोव दुप्पटिविज्झं कत्वा कथेस्सामि, ततो ‘नाहं भो गोतम जानामि, वित्थारेन मे पाकटं कत्वा कथेथा’ति मं याचिस्सति, अथस्साहं याचितकाले कथेस्सामि, एवञ्चस्स सात्थकं भविस्सती’’ति दुप्पटिविज्झं कत्वा कथेसि.
इदानि सो अत्तनो अप्पटिविद्धभावं पकासेन्तो न खो अहन्तिआदिमाह.
२९०. समत्तेनाति परिपुण्णेन. समादिन्नेनाति गहितेन परामट्ठेन. अप्पायुकसंवत्तनिका एसा, माणव, पटिपदा यदिदं पाणातिपातीति यं इदं पाणातिपातकम्मं, एसा अप्पायुकसंवत्तनिका पटिपदाति.
कथं पनेसा अप्पायुकतं करोति? चत्तारि हि कम्मानि उपपीळकं उपच्छेदकं जनकं उपत्थम्भकन्ति. बलवकम्मेन हि निब्बत्तं पवत्ते उपपीळकं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम – ‘‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, चतूसुयेव तं अपायेसु निब्बत्तापेय्यं. होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्त, अहं उपपीळककम्मं नाम तं पीळेत्वा निरोजं नियूसं कसटं करिस्सामी’’ति. ततो पट्ठाय तं तादिसं करोति. किं करोति? परिस्सयं उपनेति, भोगे विनासेति.
तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातु अस्सादो वा सुखं वा न होति, मातापितूनं पीळाव उप्पज्जति. एवं परिस्सयं उपनेति. दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगा उदकं पत्वा लोणं विय राजादीनं वसेन नस्सन्ति, कुम्भदोहनधेनुयो खीरं न देन्ति, सूरता गोणा चण्डा होन्ति, काणा होन्ति, खुज्जा होन्ति, गोमण्डले रोगो पतति, दासादयो वचनं न करोन्ति, वापितं सस्सं न जायति, गेहगतं गेहे, अरञ्ञगतं अरञ्ञे नस्सति, अनुपुब्बेन घासच्छादनमत्तं दुल्लभं होति, गब्भपरिहारो न होति, विजातकाले मातुथञ्ञं छिज्जति, दारको परिहारं अलभन्तो पीळितो निरोजो नियूसो कसटो होति, इदं उपपीळककम्मं नाम.
दीघायुककम्मेन पन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आगन्त्वा आयुं छिन्दति. यथा हि पुरिसो अट्ठुसभगमनं कत्वा सरं खिपेय्य तमञ्ञो धनुतो विमुत्तमत्तं मुग्गरेन पहरित्वा तत्थेव पातेय्य, एवं दीघायुककम्मेन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आयुं छिन्दति. किं करोति? चोरानं अटविं पवेसेति, वाळमच्छोदकं ओतारेति, अञ्ञतरं वा पन सपरिस्सयट्ठानं उपनेति, इदं उपच्छेदककम्मं नाम, ‘‘उपघातक’’न्तिपि एतस्सेव नामं.
पटिसन्धिनिब्बत्तकं पन कम्मं जनककम्मं नाम. अप्पभोगकुलादीसु निब्बत्तस्स भोगसम्पदादिकरणेन उपत्थम्भककम्मं उपत्थम्भककम्मं नाम.
इमेसु चतूसु पुरिमानि द्वे अकुसलानेव, जनकं कुसलम्पि अकुसलम्पि, उपत्थम्भकं कुसलमेव. तत्थ पाणातिपातकम्मं उपच्छेदककम्मेन अप्पायुकसंवत्तनिकं होति. पाणातिपातिना वा कतं कुसलकम्मं उळारं न होति, दीघायुकपटिसन्धिं जनेतुं न सक्कोति. एवं पाणातिपातो अप्पायुकसंवत्तनिको होति. पटिसन्धिमेव वा नियामेत्वा अप्पायुकं करोति, सन्निट्ठानचेतनाय वा निरये निब्बत्तति, पुब्बापरचेतनाहि वुत्तनयेन अप्पायुको होति.
दीघायुकसंवत्तनिका एसा माणव पटिपदाति एत्थ परित्तकम्मेनपि निब्बत्तं पवत्ते एतं पाणातिपाता विरतिकम्मं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम – ‘‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, देवलोकेयेव तं निब्बत्तापेय्यं. होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्ति, अहं उपत्थम्भककम्मं नाम थम्भं ते करिस्सामी’’ति उपत्थम्भं करोति. किं करोति? परिस्सयं नासेति, भोगे उप्पादेति.
तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातापितूनं सुखमेव सातमेव होति. येपि पकतिया मनुस्सामनुस्सपरिस्सया होन्ति, ते सब्बे अपगच्छन्ति. एवं परिस्सयं नासेति. दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगानं पमाणं न होति, निधिकुम्भियो पुरतोपि पच्छतोपि गेहं पवट्टमाना पविसन्ति. मातापितरो परेहि ठपितधनस्सापि सम्मुखीभावं गच्छन्ति. धेनुयो बहुखीरा होन्ति, गोणा सुखसीला होन्ति, वप्पट्ठाने सस्सानि सम्पज्जन्ति. वड्ढिया वा सम्पयुत्तं, तावकालिकं वा दिन्नं धनं अचोदिता सयमेव आहरित्वा देन्ति, दासादयो सुवचा होन्ति, कम्मन्ता न परिहायन्ति. दारको गब्भतो पट्ठाय परिहारं लभति, कोमारिकवेज्जा सन्निहिताव होन्ति. गहपतिकुले जातो सेट्ठिट्ठानं, अमच्चकुलादीसु जातो सेनापतिट्ठानादीनि लभति. एवं भोगे उप्पादेति. सो अपरिस्सयो सभोगो चिरं जीवतीति. एवं अपाणातिपातकम्मं दीघायुकसंवत्तनिकं होति.
अपाणातिपातिना वा कतं अञ्ञम्पि कुसलं उळारं होति, दीघायुकपटिसन्धिं जनेतुं सक्कोति, एवम्पि दीघायुकसंवत्तनिकं होति. पटिसन्धिमेव वा नियामेत्वा दीघायुकं करोति. सन्निट्ठानचेतनाय वा देवलोके निब्बत्तति, पुब्बापरचेतनाहि वुत्तनयेन दीघायुको होति. इमिना नयेन सब्बपञ्हविस्सज्जनेसु अत्थो वेदितब्बो.
विहेठनकम्मादीनिपि हि पवत्ते आगन्त्वा अत्थतो तथेव वदमानानि विय उपपीळनेन निब्भोगतं आपादेत्वा पटिजग्गनं अलभन्तस्स रोगुप्पादनादीहि वा, विहेठकादीहि कतस्स कुसलस्स अनुळारताय वा, आदितोव पटिसन्धिनियामनेन वा, वुत्तनयेनेव पुब्बापरचेतनावसेन वा बह्वाबाधतादीनि करोन्ति, अपाणातिपातो विय च अविहेठनादीनिपि अप्पाबाधतादीनीति.
२९३. एत्थ पन इस्सामनकोति इस्सासम्पयुत्तचित्तो. उपदुस्सतीति इस्सावसेनेव उपक्कोसन्तो दुस्सति. इस्सं बन्धतीति यवकलापं बन्धन्तो विय यथा न नस्सति एवं बन्धित्वा विय ठपेति. अप्पेसक्खोति अप्पपरिवारो, रत्तिं खित्तो विय सरो न पञ्ञायति, उच्छिट्ठहत्थो निसीदित्वा उदकदायकम्पि न लभति.
२९४. न दाता होतीति मच्छरियवसेन न दाता होति. तेन कम्मेनाति तेन मच्छरियकम्मेन.
२९५. अभिवादेतब्बन्ति अभिवादनारहं बुद्धं वा पच्चेकबुद्धं वा अरियसावकं वा. पच्चुट्ठातब्बादीसुपि एसेव नयो. इमस्मिं पन पञ्हविस्सज्जने उपपीळकउपत्थम्भककम्मानि न गहेतब्बानि. न हि पवत्ते नीचकुलिनं वा उच्चाकुलिनं वा सक्का कातुं, पटिसन्धिमेव पन नियामेत्वा नीचकुलियं कम्मं नीचकुले निब्बत्तेति, उच्चाकुलियं कम्मं उच्चाकुले.
२९६. न परिपुच्छिता होतीति एत्थ पन अपरिपुच्छनेन निरये न निब्बत्तति. अपरिपुच्छको पन ‘‘इदं कातब्बं, इदं न कातब्ब’’न्ति न जानाति, अजानन्तो कातब्बं न करोति, अकातब्बं करोति. तेन निरये निब्बत्तति, इतरो सग्गे. इति खो, माणव…पे… यदिदं हीनप्पणीततायाति सत्था देसनं यथानुसन्धिं पापेसि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
सुभसुत्तन्तिपि वुच्चति.