४. विभङ्गवग्गो
१. भद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२७२. एवं मे सुतन्ति भद्देकरत्तसुत्तं. तत्थ भद्देकरत्तस्साति विपस्सनानुयोगसमन्नागतत्ता भद्दकस्स एकरत्तस्स. उद्देसन्ति मातिकं. विभङ्गन्ति वित्थारभाजनीयं.
अतीतन्ति अतीते पञ्चक्खन्धे. नान्वागमेय्याति तण्हादिट्ठीहि नानुगच्छेय्य. नप्पटिकङ्खेति तण्हादिट्ठीहि न पत्थेय्य. यदतीतन्ति इदमेत्थ कारणवचनं. यस्मा यं अतीतं, तं पहीनं निरुद्धं अत्थङ्गतं, तस्मा तं पुन नानुगच्छेय्य. यस्मा च यं अनागतं, तं अप्पत्तं अजातं अनिब्बत्तं, तस्मा तम्पि न पत्थेय्य.
तत्थ तत्थाति पच्चुप्पन्नम्पि धम्मं यत्थ यत्थेव उप्पन्नो, तत्थ तत्थेव च नं अनिच्चानुपस्सनादीहि सत्तहि अनुपस्सनाहि यो विपस्सति अरञ्ञादीसु वा तत्थ तत्थेव विपस्सति. असंहीरं असंकुप्पन्ति इदं विपस्सनापटिविपस्सनादस्सनत्थं वुत्तं. विपस्सना हि रागादीहि न संहीरति न संकुप्पतीति असंहीरं असंकुप्पं, तं अनुब्रूहये वड्ढेय्य, पटिविपस्सेय्याति वुत्तं होति. अथ वा निब्बानं रागादीहि न संहीरति न संकुप्पतीति असंहीरं असंकुप्पं. तं विद्वा पण्डितो भिक्खु अनुब्रूहये, पुनप्पुनं तदारम्मणं तं तं फलसमापत्तिं अप्पेन्तो वड्ढेय्याति अत्थो.
तस्स पन अनुब्रूहन्तस्स अत्थाय – अज्जेव किच्चमातप्पन्ति किलेसानं आतापनपरितापनेन आतप्पन्ति लद्धनामं वीरियं अज्जेव कातब्बं. को जञ्ञा मरणं सुवेति स्वे जीवितं वा मरणं वा को जानाति. अज्जेव दानं वा दस्सामि, सीलं वा रक्खिस्सामि, अञ्ञतरं वा पन कुसलं करिस्सामीति हि ‘‘अज्ज ताव पपञ्चो अत्थि, स्वे वा पुनदिवसे वा करिस्सामी’’ति चित्तं अनुप्पादेत्वा अज्जेव करिस्सामीति एवं वीरियं कातब्बन्ति दस्सेति. महासेनेनाति अग्गिविससत्थादीनि अनेकानि मरणकारणानि तस्स सेना, ताय महतिया सेनाय वसेन महासेनेन एवरूपेन मच्चुना सद्धिं ‘‘कतिपाहं ताव आगमेहि यावाहं बुद्धपूजादिं अत्तनो अवस्सयकम्मं करोमी’’ति. एवं मित्तसन्थवाकारसङ्खातो वा, ‘‘इदं सतं वा सहस्सं वा गहेत्वा कतिपाहं आगमेही’’ति एवं लञ्जानुप्पदानसङ्खातो वा, ‘‘इमिनाहं बलरासिना पटिबाहिस्सामी’’ति एवं बलरासिसङ्खातो वा सङ्गरो नत्थि. सङ्गरोति हि मित्तसन्थवाकारलञ्जानुप्पदानबलरासीनं नामं, तस्मा अयमत्थो वुत्तो.
अतन्दितन्ति अनलसं उट्ठाहकं. एवं पटिपन्नत्ता भद्दो एकरत्तो अस्साति भद्देकरत्तो. इति तं एवं पटिपन्नपुग्गलं ‘‘भद्देकरत्तो अय’’न्ति. रागादीनं सन्तताय सन्तो बुद्धमुनि आचिक्खति.
२७३. एवंरूपोतिआदीसु काळोपि समानो इन्दनीलमणिवण्णो अहोसिन्ति एवं मनुञ्ञरूपवसेनेव एवंरूपो अहोसिं. कुसलसुखसोमनस्सवेदनावसेनेव एवंवेदनो. तंसम्पयुत्तानंयेव सञ्ञादीनं वसेन एवंसञ्ञो एवंसङ्खारो एवंविञ्ञाणो अहोसिं अतीतमद्धानन्ति.
तत्थ नन्दिं समन्वानेतीति तेसु रूपादीसु तण्हं समन्वानेति अनुपवत्तेति. हीनरूपादिवसेन पन एवंरूपो अहोसिं…पे… एवंविञ्ञाणो अहोसिन्ति न मञ्ञति.
नन्दिं न समन्वानेतीति तण्हं वा तण्हासम्पयुत्तदिट्ठिं वा नानुपवत्तयति.
२७४. एवंरूपो सियन्तिआदीसुपि तंमनुञ्ञरूपादिवसेनेव तण्हादिट्ठिपवत्तसङ्खाता नन्दिसमन्वानयनाव वेदितब्बा.
२७५. कथञ्च, भिक्खवे, पच्चुप्पन्नेसु धम्मेसु संहीरतीति इदं ‘‘पच्चुप्पन्नञ्च यो धम्मं, तत्थ तत्थ विपस्सति. असंहीरं असंकुप्प’’न्ति उद्देसस्स निद्देसत्थं वुत्तं. कामञ्चेत्थ ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पच्चुप्पन्नं धम्मं न विपस्सती’’तिआदि वत्तब्बं सिया, यस्मा पन असंहीराति च असंकुप्पाति च विपस्सना वुत्ता, तस्मा तस्सा एव अभावञ्च भावञ्च दस्सेतुं संहीरतीति मातिकं उद्धरित्वा वित्थारो वुत्तो. तत्थ संहीरतीति विपस्सनाय अभावतो तण्हादिट्ठीहि आकड्ढियति. न संहीरतीति विपस्सनाय भावेन तण्हादिट्ठीहि नाकड्ढियति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
भद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. आनन्दभद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२७६. एवं मे सुतन्ति आनन्दभद्देकरत्तसुत्तं. तत्थ पटिसल्लाना वुट्ठितोति फलसमापत्तितो वुट्ठितो. को नु खो, भिक्खवेति जानन्तोव कथासमुट्ठापनत्थं पुच्छि.
२७८. साधु साधूति थेरस्स साधुकारमदासि. साधु खो त्वन्ति परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि परिसुद्धेहि कथितत्ता देसनं पसंसन्तो आह. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
आनन्दभद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२७९. एवं मे सुतन्ति महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तं. तत्थ तपोदारामेति तत्तोदकस्स रहदस्स वसेन एवंलद्धनामे आरामे. वेभारपब्बतस्स किर हेट्ठा भूमट्ठकनागानं पञ्चयोजनसतिकं नागभवनं देवलोकसदिसं मणिमयेन तलेन आरामउय्यानेहि च समन्नागतं, तत्थ नागानं कीळनट्ठाने महाउदकरहदो, ततो तपोदा नाम नदी सन्दति कुथिता उण्होदका. कस्मा पनेसा एदिसा जाता? राजगहं किर परिवारेत्वा महा पेतलोको, तत्थ द्विन्नं महालोहकुम्भिनिरयानं अन्तरेन अयं तपोदा आगच्छति, तस्मा सा कुथिता सन्दति. वुत्तम्पि चेतं – ‘‘यतायं, भिक्खवे, तपोदा सन्दति, सो दहो अच्छोदको सीतोदको सातोदको सेतोदको सुप्पतित्थो रमणीयो पहूतमच्छकच्छपो, चक्कमत्तानि च पदुमानि पुप्फन्ति. अपिचायं, भिक्खवे, तपोदा द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छति, तेनायं तपोदा कुथिता सन्दती’’ति (पारा. २३१). इमस्स पन आरामस्स अभिसम्मुखट्ठाने ततो महाउदकरहदो जातो, तस्स नामवसेनायं विहारो तपोदारामोति वुच्चति.
२८०. समिद्धीति तस्स किर थेरस्स अत्तभावो समिद्धो अभिरूपो पासादिको, तस्मा समिद्धित्वेव सङ्खं गतो. आदिब्रह्मचरियकोति मग्गब्रह्मचरियस्स आदि पुब्बभागप्पटिपत्तिभूतो. इदं वत्वान सुगतो उट्ठायासनाति मधुपिण्डिकसुत्ते (म. नि. १.१९९ आदयो) वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं.
२८२. इति मे चक्खुन्ति इमस्मिं किर सुत्ते भगवा द्वादसायतनवसेनेव मातिकं ठपेसि. थेरोपि ‘‘भगवता हेट्ठा द्वीसु, उपरि चतुत्थे चाति इमेसु तीसु सुत्तेसु पञ्चक्खन्धवसेन मातिका च विभङ्गो च कतो, इध पन द्वादसायतनवसेनेव विभजनत्थं मातिका ठपिता’’ति नयं पटिलभित्वा एवमाह. इमं पन नयं लभन्तेन थेरेन भारियं कतं, अपदे पदं दस्सितं, आकासे पदं कतं, तेन नं भगवा इममेव सुत्तं सन्धाय – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं यदिदं महाकच्चानो’’ति (अ. नि. १.१९७) एतदग्गे ठपेसि. एत्थ पन चक्खूति चक्खुपसादो. रूपाति चतुसमुट्ठानिकरूपा. इमिना नयेन सेसायतनानिपि वेदितब्बानि. विञ्ञाणन्ति निकन्तिविञ्ञाणं. तदभिनन्दतीति तं चक्खुञ्चेव रूपञ्च तण्हादिट्ठिवसेन अभिनन्दति. अन्वागमेतीति तण्हादिट्ठीहि अनुगच्छति.
इति मे मनो अहोसि अतीतमद्धानं इति धम्माति एत्थ पन मनोति भवङ्गचित्तं. धम्माति तेभूमकधम्मारम्मणं.
२८३. पणिदहतीति पत्थनावसेन ठपेसि. पणिधानपच्चयाति पत्थनाट्ठपनकारणा. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. लोमसकङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२८६. एवं मे सुतन्ति लोमसकङ्गियभद्देकरत्तसुत्तं. तत्थ लोमसकङ्गियोति अङ्गथेरो किर नामेस, कायस्स पन ईसकलोमसाकारताय लोमसकङ्गियोति पाकटो जातो. चन्दनो देवपुत्तोति कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले किरेस चन्दनो नाम उपासको अड्ढो महद्धनो तीणि रतनानि चतूहि पच्चयेहि पूजेत्वा देवलोके निब्बत्तो, पुरिमनामेन चन्दनो देवपुत्तोत्वेव सङ्खं गतो. पण्डुकम्बलसिलायन्ति रत्तकम्बलसिलायं. तस्सा किर रत्तकम्बलस्सेव जयसुमनपुप्फरासि विय वण्णो, तस्मा ‘‘पण्डुकम्बलसिला’’ति वुच्चति.
कदा पन तत्थ भगवा विहासीति? बोधिपत्तितो सत्तमे संवच्छरे सावत्थियं आसाळ्हीमासपुण्णमाय द्वादसयोजनाय परिसाय मज्झे यमकपाटिहारियं कत्वा ओरुय्ह कण्डम्बमूले पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसीदित्वा धम्मदेसनाय महाजनं महाविदुग्गतो उद्धरित्वा बुद्धा नाम यस्मा पाटिहारियं कत्वा मनुस्सपथे न वसन्ति, तस्मा पस्समानस्सेव तस्स जनस्स पदवीक्कमं कत्वा तावतिंसभवने पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं वस्सं उपगतो, तस्मिं समये विहासि.
तत्र भगवाति तत्र विहरन्तो भगवा येभुय्येन दसहि चक्कवाळसहस्सेहि सन्निपतिताहि देवताहि परिवुतो मातरं कायसक्खिं कत्वा अभिधम्मपिटकं कथेन्तो गम्भीरं निपुणं तिलक्खणाहतं रूपारूपपरिच्छेदकथं पटिविज्झितुं असक्कोन्तानं देवानं संवेगजननत्थं अन्तरन्तरा भद्देकरत्तस्स उद्देसञ्च विभङ्गञ्च अभासि. तत्रायं देवपुत्तो उग्गण्हन्तो इमा गाथा सद्धिं विभङ्गेन उग्गण्हि, देवत्तस्स पन पमादाधिट्ठानत्ता दिब्बेहि आरम्मणेहि निप्पीळियमानो अनुपुब्बेन सुत्तं सम्मुट्ठो गाथामत्तमेव धारेसि. तेनाह ‘‘एवं खो अहं भिक्खु धारेमि भद्देकरत्तियो गाथा’’ति.
उग्गण्हाहि त्वन्तिआदीसु तुण्हीभूतो निसीदित्वा सुणन्तो उग्गण्हाति नाम, वाचाय सज्झायं करोन्तो परियापुणाति नाम, अञ्ञेसं वाचेन्तो धारेति नाम. सेसमेत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
लोमसकङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना
२८९. एवं मे सुतन्ति चूळकम्मविभङ्गसुत्तं. तत्थ सुभोति सो किर दस्सनीयो अहोसि पासादिको, तेनस्स अङ्गसुभताय सुभोत्वेव नामं अकंसु. माणवोति पन तं तरुणकाले वोहरिंसु, सो महल्लककालेपि तेनेव वोहारेन वोहरियति. तोदेय्यपुत्तोति तोदेय्यस्स नाम पसेनदिरञ्ञो पुरोहितब्राह्मणस्स पुत्तो. सो किर सावत्थिया अविदूरे तुदिगामो नाम अत्थि, तस्स अधिपतित्ता तोदेय्योति सङ्खं गतो. महाधनो पन होति सत्तासीतिकोटिविभवो परममच्छरी, ‘‘ददतो भोगानं अपरिक्खयो नाम नत्थी’’ति चिन्तेत्वा कस्सचि किञ्चि न देति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अञ्जनानं खयं दिस्वा, वम्मिकानञ्च सञ्चयं;
मधूनञ्च समाहारं, पण्डितो घरमावसे’’ति.
एवं अदानमेव सिक्खापेसि. धुरविहारे वसतो सम्मासम्बुद्धस्स यागुउळुङ्गमत्तं वा भत्तकटच्छुमत्तं वा अदत्वा धनलोभेन कालं कत्वा तस्मिंयेव घरे सुनखो हुत्वा निब्बत्तो. सुभो तं सुनखं अतिविय पियायति, अत्तनो भुञ्जनकभत्तंयेव भोजेति, उक्खिपित्वा वरसयने सयापेति. अथ भगवा एकदिवसं पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो तं सुनखं दिस्वा – ‘‘तोदेय्यब्राह्मणो धनलोभेन अत्तनोव घरे सुनखो हुत्वा निब्बत्तो, अज्ज मयि सुभस्स घरं गते मं दिस्वा सुनखो भुक्कारं करिस्सति, अथस्साहं एकं वचनं वक्खामि, सो ‘जानाति मं समणो गोतमो’ति गन्त्वा उद्धनट्ठाने निपज्जिस्सति. ततोनिदानं सुभस्स मया सद्धिं एको कथासल्लापो भविस्सति, सो धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठहिस्सति, सुनखो पन कालं कत्वा निरये निब्बत्तिस्सती’’ति इमं माणवस्स सरणेसु पतिट्ठानभावं ञत्वा भगवा तं दिवसं सरीरपटिजग्गनं कत्वा एककोव गामं पविसित्वा निक्खन्ते माणवे तं घरं पिण्डाय पाविसि.
सुनखो भगवन्तं दिस्वा भुक्कारं करोन्तो भगवतो समीपं गतो. ततो नं भगवा एतदवोच – ‘‘तोदेय्य त्वं पुब्बेपि मं भो भोति परिभवित्वा सुनखो जातो, इदानिपि भुक्कारं कत्वा अवीचिं गमिस्ससी’’ति. सुनखो तं सुत्वा – ‘‘जानाति मं समणो गोतमो’’ति विप्पटिसारी हुत्वा गीवं ओनामेत्वा उद्धनन्तरे छारिकायं निपन्नो. मनुस्सा उक्खिपित्वा सयने सयापेतुं नासक्खिंसु. सुभो आगन्त्वा – ‘‘केनायं सुनखो सयना ओरोपितो’’ति आह. मनुस्सा न केनचीति वत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं. माणवो सुत्वा – ‘‘मम पिता ब्रह्मलोके निब्बत्तो, तोदेय्यो नाम सुनखो नत्थि. समणो पन गोतमो पितरं सुनखं करोति, यंकिञ्चि एस मुखारुळ्हं भासती’’ति कुज्झित्वा भगवन्तं मुसावादेन निग्गहेतुकामो विहारं गन्त्वा तं पवत्तिं पुच्छि.
भगवापि तस्स तथेव वत्वा अविसंवादनत्थं आह – ‘‘अत्थि पन ते माणव पितरा अनक्खातं धन’’न्ति. अत्थि, भो गोतम, सतसहस्सग्घनिका सुवण्णमाला सतसहस्सग्घनिका सुवण्णपादुका सतसहस्सग्घनिका सुवण्णपाति सतसहस्सञ्च कहापणन्ति. गच्छ तं सुनखं अप्पोदकपायासं भोजापेत्वा सयने आरोपेत्वा ईसकं निद्दं ओक्कन्तकाले पुच्छ, सब्बं ते आचिक्खिस्सति. अथ नं जानेय्यासि ‘‘पिता मे एसो’’ति. माणवो – ‘‘सचे सच्चं भविस्सति, धनं लच्छामि, नो चे, समणं गोतमं मुसावादेन निग्गण्हिस्सामी’’ति द्वीहिपि कारणेहि तुट्ठो गन्त्वा तथा अकासि. सुनखो – ‘‘ञातोम्हि इमिना’’ति रोदित्वा हुं हुन्ति करोन्तो धननिधानट्ठानं गन्त्वा पादेन पथविं खणित्वा सञ्ञं अदासि, माणवो धनं गहेत्वा – ‘‘भवपटिच्छन्नं नाम एवं सुखुमं पटिसन्धिअन्तरं पाकटं समणस्स गोतमस्स, अद्धा एस सब्बञ्ञू’’ति भगवति पसन्नचित्तो चुद्दस पञ्हे अभिसङ्खरि. अङ्गविज्जापाठको किरेस, तेनस्स एतदहोसि – ‘‘इदं धम्मपण्णाकारं गहेत्वा समणं गोतमं पञ्हे पुच्छिस्सामी’’ति दुतियगमनेन येन भगवा तेनुपसङ्कमि, तेन पुट्ठपञ्हे पन भगवा एकप्पहारेनेव विस्सज्जेन्तो कम्मस्सकातिआदिमाह.
तत्थ कम्मं एतेसं सकं अत्तनो भण्डकन्ति कम्मस्सका. कम्मस्स दायादाति कम्मदायादा, कम्मं एतेसं दायज्जं भण्डकन्ति अत्थो. कम्मं एतेसं योनि कारणन्ति कम्मयोनी. कम्मं एतेसं बन्धूति कम्मबन्धू, कम्मञातकाति अत्थो. कम्मं एतेसं पटिसरणं पतिट्ठाति कम्मपटिसरणा. यदिदं हीनप्पणीततायाति यं इदं ‘‘त्वं हीनो भव, त्वं पणीतो, त्वं अप्पायुको, त्वं दीघायुको…पे… त्वं दुप्पञ्ञो भव, त्वं पञ्ञवा’’ति एवं हीनप्पणीतताय विभजनं, तं न अञ्ञो कोचि करोति, कम्ममेव एवं सत्ते विभजतीति अत्थो. न माणवो कथितस्स अत्थं सञ्जानासि, घनदुस्सपट्टेनस्स मुखं बन्धित्वा मधुरं पुरतो ठपितं विय अहोसि. माननिस्सितो किरेस पण्डितमानी, अत्तना समं न पस्सति. अथस्स ‘‘किं समणो गोतमो कथेति, यमहं जानामि, तदेव कथेतीति अयं मानो मा अहोसी’’ति मानभञ्जनत्थं भगवा ‘‘आदितोव दुप्पटिविज्झं कत्वा कथेस्सामि, ततो ‘नाहं भो गोतम जानामि, वित्थारेन मे पाकटं कत्वा कथेथा’ति मं याचिस्सति, अथस्साहं याचितकाले कथेस्सामि, एवञ्चस्स सात्थकं भविस्सती’’ति दुप्पटिविज्झं कत्वा कथेसि.
इदानि सो अत्तनो अप्पटिविद्धभावं पकासेन्तो न खो अहन्तिआदिमाह.
२९०. समत्तेनाति परिपुण्णेन. समादिन्नेनाति गहितेन परामट्ठेन. अप्पायुकसंवत्तनिका एसा, माणव, पटिपदा यदिदं पाणातिपातीति यं इदं पाणातिपातकम्मं, एसा अप्पायुकसंवत्तनिका पटिपदाति.
कथं पनेसा अप्पायुकतं करोति? चत्तारि हि कम्मानि उपपीळकं उपच्छेदकं जनकं उपत्थम्भकन्ति. बलवकम्मेन हि निब्बत्तं पवत्ते उपपीळकं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम – ‘‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, चतूसुयेव तं अपायेसु निब्बत्तापेय्यं. होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्त, अहं उपपीळककम्मं नाम तं पीळेत्वा निरोजं नियूसं कसटं करिस्सामी’’ति. ततो पट्ठाय तं तादिसं करोति. किं करोति? परिस्सयं उपनेति, भोगे विनासेति.
तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातु अस्सादो वा सुखं वा न होति, मातापितूनं पीळाव उप्पज्जति. एवं परिस्सयं उपनेति. दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगा उदकं पत्वा लोणं विय राजादीनं वसेन नस्सन्ति, कुम्भदोहनधेनुयो खीरं न देन्ति, सूरता गोणा चण्डा होन्ति, काणा होन्ति, खुज्जा होन्ति, गोमण्डले रोगो पतति, दासादयो वचनं न करोन्ति, वापितं सस्सं न जायति, गेहगतं गेहे, अरञ्ञगतं अरञ्ञे नस्सति, अनुपुब्बेन घासच्छादनमत्तं दुल्लभं होति, गब्भपरिहारो न होति, विजातकाले मातुथञ्ञं छिज्जति, दारको परिहारं अलभन्तो पीळितो निरोजो नियूसो कसटो होति, इदं उपपीळककम्मं नाम.
दीघायुककम्मेन पन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आगन्त्वा आयुं छिन्दति. यथा हि पुरिसो अट्ठुसभगमनं कत्वा सरं खिपेय्य तमञ्ञो धनुतो विमुत्तमत्तं मुग्गरेन पहरित्वा तत्थेव पातेय्य, एवं दीघायुककम्मेन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आयुं छिन्दति. किं करोति? चोरानं अटविं पवेसेति, वाळमच्छोदकं ओतारेति, अञ्ञतरं वा पन सपरिस्सयट्ठानं उपनेति, इदं उपच्छेदककम्मं नाम, ‘‘उपघातक’’न्तिपि एतस्सेव नामं.
पटिसन्धिनिब्बत्तकं पन कम्मं जनककम्मं नाम. अप्पभोगकुलादीसु निब्बत्तस्स भोगसम्पदादिकरणेन उपत्थम्भककम्मं उपत्थम्भककम्मं नाम.
इमेसु चतूसु पुरिमानि द्वे अकुसलानेव, जनकं कुसलम्पि अकुसलम्पि, उपत्थम्भकं कुसलमेव. तत्थ पाणातिपातकम्मं उपच्छेदककम्मेन अप्पायुकसंवत्तनिकं होति. पाणातिपातिना वा कतं कुसलकम्मं उळारं न होति, दीघायुकपटिसन्धिं जनेतुं न सक्कोति. एवं पाणातिपातो अप्पायुकसंवत्तनिको होति. पटिसन्धिमेव वा नियामेत्वा अप्पायुकं करोति, सन्निट्ठानचेतनाय वा निरये निब्बत्तति, पुब्बापरचेतनाहि वुत्तनयेन अप्पायुको होति.
दीघायुकसंवत्तनिका एसा माणव पटिपदाति एत्थ परित्तकम्मेनपि निब्बत्तं पवत्ते एतं पाणातिपाता विरतिकम्मं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम – ‘‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, देवलोकेयेव तं निब्बत्तापेय्यं. होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्ति, अहं उपत्थम्भककम्मं नाम थम्भं ते करिस्सामी’’ति उपत्थम्भं करोति. किं करोति? परिस्सयं नासेति, भोगे उप्पादेति.
तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातापितूनं सुखमेव सातमेव होति. येपि पकतिया मनुस्सामनुस्सपरिस्सया होन्ति, ते सब्बे अपगच्छन्ति. एवं परिस्सयं नासेति. दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगानं पमाणं न होति, निधिकुम्भियो पुरतोपि पच्छतोपि गेहं पवट्टमाना पविसन्ति. मातापितरो परेहि ठपितधनस्सापि सम्मुखीभावं गच्छन्ति. धेनुयो बहुखीरा होन्ति, गोणा सुखसीला होन्ति, वप्पट्ठाने सस्सानि सम्पज्जन्ति. वड्ढिया वा सम्पयुत्तं, तावकालिकं वा दिन्नं धनं अचोदिता सयमेव आहरित्वा देन्ति, दासादयो सुवचा होन्ति, कम्मन्ता न परिहायन्ति. दारको गब्भतो पट्ठाय परिहारं लभति, कोमारिकवेज्जा सन्निहिताव होन्ति. गहपतिकुले जातो सेट्ठिट्ठानं, अमच्चकुलादीसु जातो सेनापतिट्ठानादीनि लभति. एवं भोगे उप्पादेति. सो अपरिस्सयो सभोगो चिरं जीवतीति. एवं अपाणातिपातकम्मं दीघायुकसंवत्तनिकं होति.
अपाणातिपातिना वा कतं अञ्ञम्पि कुसलं उळारं होति, दीघायुकपटिसन्धिं जनेतुं सक्कोति, एवम्पि दीघायुकसंवत्तनिकं होति. पटिसन्धिमेव वा नियामेत्वा दीघायुकं करोति. सन्निट्ठानचेतनाय वा देवलोके निब्बत्तति, पुब्बापरचेतनाहि वुत्तनयेन दीघायुको होति. इमिना नयेन सब्बपञ्हविस्सज्जनेसु अत्थो वेदितब्बो.
विहेठनकम्मादीनिपि हि पवत्ते आगन्त्वा अत्थतो तथेव वदमानानि विय उपपीळनेन निब्भोगतं आपादेत्वा पटिजग्गनं अलभन्तस्स रोगुप्पादनादीहि वा, विहेठकादीहि कतस्स कुसलस्स अनुळारताय वा, आदितोव पटिसन्धिनियामनेन वा, वुत्तनयेनेव पुब्बापरचेतनावसेन वा बह्वाबाधतादीनि करोन्ति, अपाणातिपातो विय च अविहेठनादीनिपि अप्पाबाधतादीनीति.
२९३. एत्थ पन इस्सामनकोति इस्सासम्पयुत्तचित्तो. उपदुस्सतीति इस्सावसेनेव उपक्कोसन्तो दुस्सति. इस्सं बन्धतीति यवकलापं बन्धन्तो विय यथा न नस्सति एवं बन्धित्वा विय ठपेति. अप्पेसक्खोति अप्पपरिवारो, रत्तिं खित्तो विय सरो न पञ्ञायति, उच्छिट्ठहत्थो निसीदित्वा उदकदायकम्पि न लभति.
२९४. न दाता होतीति मच्छरियवसेन न दाता होति. तेन कम्मेनाति तेन मच्छरियकम्मेन.
२९५. अभिवादेतब्बन्ति अभिवादनारहं बुद्धं वा पच्चेकबुद्धं वा अरियसावकं वा. पच्चुट्ठातब्बादीसुपि एसेव नयो. इमस्मिं पन पञ्हविस्सज्जने उपपीळकउपत्थम्भककम्मानि न गहेतब्बानि. न हि पवत्ते नीचकुलिनं वा उच्चाकुलिनं वा सक्का कातुं, पटिसन्धिमेव पन नियामेत्वा नीचकुलियं कम्मं नीचकुले निब्बत्तेति, उच्चाकुलियं कम्मं उच्चाकुले.
२९६. न परिपुच्छिता होतीति एत्थ पन अपरिपुच्छनेन निरये न निब्बत्तति. अपरिपुच्छको पन ‘‘इदं कातब्बं, इदं न कातब्ब’’न्ति न जानाति, अजानन्तो कातब्बं न करोति, अकातब्बं करोति. तेन निरये निब्बत्तति, इतरो सग्गे. इति खो, माणव…पे… यदिदं हीनप्पणीततायाति सत्था देसनं यथानुसन्धिं पापेसि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
सुभसुत्तन्तिपि वुच्चति.
६. महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना
२९८. एवं मे सुतन्ति महाकम्मविभङ्गसुत्तं. तत्थ मोघन्ति तुच्छं अफलं. सच्चन्ति तथं भूतं. इदञ्च एतेन न सम्मुखा सुतं, उपालिसुत्ते (म. नि. २.५६) पन – ‘‘मनोकम्मं महासावज्जतरं पञ्ञपेमि पापस्स कम्मस्स किरियाय पापस्स कम्मस्स पवत्तिया, नो तथा कायकम्मं नो तथा वचीकम्म’’न्ति भगवता वुत्तं अत्थि, सा कथा तित्थियानं अन्तरे पाकटा जाता, तं गहेत्वा एस वदति. अत्थि च सा समापत्तीति इदं – ‘‘कथं नु खो, भो, अभिसञ्ञानिरोधो होती’’ति पोट्ठपादसुत्ते (दी. नि. १.४०६ आदयो) उप्पन्नं अभिसञ्ञानिरोधकथं सन्धाय वदति. न किञ्चि वेदियतीति एकवेदनम्पि न वेदियति. अत्थि च खोति थेरो निरोधसमापत्तिं सन्धाय अनुजानाति. परिरक्खितब्बन्ति गरहतो मोचनेन रक्खितब्बं. सञ्चेतना अस्स अत्थीति सञ्चेतनिकं, साभिसन्धिकं सञ्चेतनिककम्मं कत्वाति अत्थो. दुक्खं सोति थेरो ‘‘अकुसलमेव सन्धाय परिब्बाजको पुच्छती’’ति सञ्ञाय एवं वदति.
दस्सनम्पि खो अहन्ति भगवा चतुरङ्गेपि अन्धकारे समन्ता योजनट्ठाने तिलमत्तम्पि सङ्खारं मंसचक्खुनाव पस्सति, अयञ्च परिब्बाजको न दूरे गावुतमत्तब्भन्तरे वसति, कस्मा भगवा एवमाहाति? समागमदस्सनं सन्धायेवमाह.
२९९. उदायीति लालुदायी. तं दुक्खस्मिन्ति सब्बं तं दुक्खमेव. इति इमं वट्टदुक्खं किलेसदुक्खं सङ्खारदुक्खं सन्धाय ‘‘सचे भासितं भवेय्य भगवा’’ति पुच्छति.
३००. उम्मङ्गन्ति पञ्हाउम्मङ्गं. उम्मुज्जमानोति सीसं नीहरमानो. अयोनिसो उम्मुज्जिस्सतीति अनुपायेन सीसं नीहरिस्सति. इदञ्च पन भगवा जानन्तो नेव दिब्बचक्खुना न चेतोपरियञाणेन न सब्बञ्ञुतञाणेन जानि, अधिप्पायेनेव पन अञ्ञासि. कथेन्तस्स हि अधिप्पायो नाम सुविजानो होति, कथेतुकामो गीवं पग्गण्हाति, हनुकं चालेति, मुखमस्स फन्दति, सन्निसीदितुं न सक्कोति. भगवा तस्स तं आकारं दिस्वा ‘‘अयं उदायी सन्निसीदितुं न सक्कोति, यं अभूतं, तदेव कथेस्सती’’ति ओलोकेत्वाव अञ्ञासि. आदिं येवातिआदिम्हियेव. तिस्सो वेदनाति ‘‘किं सो वेदियती’’ति? पुच्छन्तेन ‘‘तिस्सो वेदना पुच्छामी’’ति एवं ववत्थपेत्वाव तिस्सो वेदना पुच्छिता. सुखवेदनियन्ति सुखवेदनाय पच्चयभूतं. सेसेसुपि एसेव नयो.
एत्थ च कामावचरकुसलतो सोमनस्ससहगतचित्तसम्पयुत्ता चतस्सो चेतना, हेट्ठा तिकज्झानचेतनाति एवं पटिसन्धिपवत्तेसु सुखवेदनाय जननतो सुखवेदनियं कम्मं नाम. कामावचरञ्चेत्थ पटिसन्धियंयेव एकन्तेन सुखं जनेति, पवत्ते इट्ठमज्झत्तारम्मणे अदुक्खमसुखम्पि.
अकुसलचेतना पटिसन्धिपवत्तेसु दुक्खस्सेव जननतो दुक्खवेदनियं कम्मं नाम. कायद्वारे पवत्तेयेव चेतं एकन्तेन दुक्खं जनेति, अञ्ञत्थ अदुक्खमसुखम्पि, सा पन वेदना अनिट्ठानिट्ठमज्झत्तेसुयेव आरम्मणेसु उप्पज्जनतो दुक्खात्वेव सङ्खं गता.
कामावचरकुसलतो पन उपेक्खासहगतचित्तसम्पयुत्ता चतस्सो चेतना, रूपावचरकुसलतो चतुत्थज्झानचेतनाति एवं पटिसन्धिपवत्तेसु ततियवेदनाय जननतो अदुक्खमसुखवेदनियं कम्मं नाम. एत्थ च कामावचरं पटिसन्धियंयेव एकन्तेन अदुक्खमसुखं जनेति, पवत्ते इट्ठारम्मणे सुखम्पि. अपिच सुखवेदनियकम्मं पटिसन्धिपवत्तिवसेन वट्टति, तथा अदुक्खमसुखवेदनियं, दुक्खवेदनियं पवत्तिवसेनेव वट्टति. एतस्स पन वसेन सब्बं पवत्तिवसेनेव वट्टति.
एतस्स भगवाति थेरो तथागतेन महाकम्मविभङ्गकथनत्थं आलयो दस्सितो, तथागतं याचित्वा महाकम्मविभङ्गञाणं भिक्खुसङ्घस्स पाकटं करिस्सामीति चिन्तेत्वा अनुसन्धिकुसलताय एवमाह. तत्थ महाकम्मविभङ्गन्ति महाकम्मविभजनं. कतमे चत्तारो…पे… इधानन्द, एकच्चो पुग्गलो…पे… निरयं उपपज्जतीति इदं न महाकम्मविभङ्गञाणभाजनं, महाकम्मविभङ्गञाणभाजनत्थाय पन मातिकाट्ठपनं.
३०१. इधानन्द, एकच्चो समणो वाति पाटियेक्को अनुसन्धि. इदञ्हि भगवा – ‘‘दिब्बचक्खुका समणब्राह्मणा इदं आरम्मणं कत्वा इमं पच्चयं लभित्वा इदं दस्सनं गण्हन्ती’’ति पकासनत्थं आरभि. तत्थ आतप्पन्तिआदीनि पञ्चपि वीरियस्सेव नामानि. चेतोसमाधिन्ति दिब्बचक्खुसमाधिं. पस्सतीति ‘‘सो सत्तो कुहिं निब्बत्तो’’ति ओलोकेन्तो पस्सति. ये अञ्ञथाति ये ‘‘दसन्नं कुसलानं कम्मपथानं पूरितत्ता निरयं उपपज्जती’’ति जानन्ति, मिच्छा तेसं ञाणन्ति वदति. इमिना नयेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो. विदितन्ति पाकटं. थामसाति दिट्ठिथामेन. परामासाति दिट्ठिपरामासेन. अभिनिविस्स वोहरतीति अधिट्ठहित्वा आदियित्वा वोहरति.
३०२. तत्रानन्दाति इदम्पि न महाकम्मविभङ्गञाणस्स भाजनं, अथ ख्वास्स मातिकाट्ठपनमेव. एत्थ पन एतेसं दिब्बचक्खुकानं वचने एत्तका अनुञ्ञाता, एत्तका अननुञ्ञाताति इदं दस्सितं. तत्थ तत्राति तेसु चतूसु समणब्राह्मणेसु. इदमस्साति इदं वचनं अस्स. अञ्ञथाति अञ्ञेनाकारेन. इति इमेसं समणब्राह्मणानं वादे द्वीसु ठानेसु अनुञ्ञाता, तीसु अननुञ्ञाताति एवं सब्बत्थ अनुञ्ञा नानुञ्ञा वेदितब्बा.
३०३. एवं दिब्बचक्खुकानं वचने अनुञ्ञा च अननुञ्ञा च दस्सेत्वा इदानि महाकम्मविभङ्गञाणं विभजन्तो तत्रानन्द, य्वायं पुग्गलोतिआदिमाह.
पुब्बे वास्स तं कतं होतीति यं इमिना दिब्बचक्खुकेन कम्मं करोन्तो दिट्ठो, ततो पुब्बे कतं. पुब्बे कतेनपि हि निरये निब्बत्तति, पच्छा कतेनपि निब्बत्तति, मरणकाले वा पन – ‘‘खन्दो सेट्ठो सिवो सेट्ठो, पितामहो सेट्ठो, इस्सरादीहि वा लोको विसट्ठो’’तिआदिना मिच्छादस्सनेनपि निब्बत्ततेव. दिट्ठेव धम्मेति यं तत्थ दिट्ठधम्मवेदनीयं होति, तस्स दिट्ठेव धम्मे, यं उपपज्जवेदनीयं, तस्स उपपज्जित्वा, यं अपरापरियवेदनीयं, तस्स अपरस्मिं परियाये विपाकं पटिसंवेदेति.
इति अयं समणो वा ब्राह्मणो वा एकं कम्मरासिं एकञ्च विपाकरासिं अद्दस, सम्मासम्बुद्धो इमिना अदिट्ठे तयो कम्मरासी, द्वे च विपाकरासी अद्दस. इमिना पन दिट्ठे अदिट्ठे च चत्तारो कम्मरासी तयो च विपाकरासी अद्दस. इमानि सत्त ठानानि जाननञाणं तथागतस्स महाकम्मविभङ्गञाणं नाम. दुतियवारे दिब्बचक्खुकेन किञ्चि न दिट्ठं, तथागतेन पन तयो कम्मरासी, द्वे च विपाकरासी दिट्ठाति. इमानिपि पञ्च पच्चत्तट्ठानानि जाननञाणं तथागतस्स महाकम्मविभङ्गञाणं नाम. सेसवारद्वयेपि एसेव नयो.
अभब्बन्ति भूतविरहितं अकुसलं. अभब्बाभासन्ति अभब्बं आभासति अभिभवति पटिबाहतीति अत्थो. बहुकस्मिञ्हि अकुसलकम्मे आयूहिते बलवकम्मं दुब्बलकम्मस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति इदं अभब्बञ्चेव अभब्बाभासञ्च. कुसलं पन आयूहित्वा आसन्ने अकुसलं कतं होति, तं कुसलस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति, इदं अभब्बं भब्बाभासं. बहुम्हि कुसले आयूहितेपि बलवकम्मं दुब्बलकम्मस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति, इदं भब्बञ्चेव भब्बाभासञ्च. अकुसलं पन आयूहित्वा आसन्ने कुसलं कतं होति, तं अकुसलस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति, इदं भब्बं अभब्बाभासं.
अपिच उपट्ठानाकारेनपेत्थ अत्थो वेदितब्बो. इदञ्हि वुत्तं होति, अभब्बतो आभासति उपट्ठातीति अभब्बाभासं. तत्थ ‘‘य्वायं पुग्गलो इध पाणातिपाती’’तिआदिना नयेन चत्तारो पुग्गला वुत्ता, तेसु पठमस्स कम्मं अभब्बं अभब्बाभासं, तञ्हि अकुसलत्ता अभब्बं, तस्स च निरये निब्बत्तत्ता तत्थ निब्बत्तिकारणभूतं अकुसलं हुत्वा उपट्ठाति. दुतियस्स कम्मं अभब्बं भब्बाभासं, तञ्हि अकुसलत्ता अभब्बं. तस्स पन सग्गे निब्बत्तत्ता अञ्ञतित्थियानं सग्गे निब्बत्तिकारणभूतं कुसलं हुत्वा उपट्ठाति. इतरस्मिम्पि कम्मद्वये एसेव नयो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. सळायतनविभङ्गसुत्तवण्णना
३०४. एवं मे सुतन्ति सळायतनविभङ्गसुत्तं. तत्थ वेदितब्बानीति सहविपस्सनेन मग्गेन जानितब्बानि. मनोपविचाराति वितक्कविचारा. वितक्कुप्पादकञ्हि मनो इध मनोति अधिप्पेतं, मनस्स उपविचाराति मनोपविचारा. सत्तपदाति वट्टविवट्टनिस्सितानं सत्तानं पदा. एत्थ हि अट्ठारस वट्टपदा नाम, अट्ठारस विवट्टपदा नाम, तेपि सहविपस्सनेन मग्गेनेव वेदितब्बा. योग्गाचरियानन्ति हत्थियोग्गादिआचारसिक्खापकानं, दमेतब्बदमकानन्ति अत्थो. सेसं विभङ्गेयेव आविभविस्सति. अयमुद्देसोति इदं मातिकाट्ठपनं.
३०५. चक्खायतनादीनि विसुद्धिमग्गे वित्थारितानि. चक्खुविञ्ञाणन्ति कुसलाकुसलविपाकतो द्वे चक्खुविञ्ञाणानि. सेसपसादविञ्ञाणेसुपि एसेव नयो. इमानि पन दस ठपेत्वा सेसं इध मनोविञ्ञाणं नाम.
चक्खुसम्फस्सोति चक्खुम्हि सम्फस्सो. चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्तसम्फस्सस्सेतं अधिवचनं. सेसेसुपि एसेव नयो.
चक्खुना रूपं दिस्वाति चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वा. एसेव नयो सब्बत्थ. सोमनस्सट्ठानियन्ति सोमनस्सस्स आरम्मणवसेन कारणभूतं. उपविचरतीति तत्थ विचारपवत्तनेन उपविचरति, वितक्को तंसम्पयुत्तो चाति इमिना नयेन अट्ठारस वितक्कविचारसङ्खाता मनोपविचारा वेदितब्बा. छ सोमनस्सूपविचाराति एत्थ पन सोमनस्सेन सद्धिं उपविचरन्तीति सोमनस्सूपविचारा. सेसपदद्वयेपि एसेव नयो.
३०६. गेहसितानीति कामगुणनिस्सितानि. नेक्खम्मसितानीति विपस्सनानिस्सितानि. इट्ठानन्ति परियेसितानं. कन्तानन्ति कामितानं. मनोरमानन्ति मनो एतेसु रमतीति मनोरमानि, तेसं मनोरमानं. लोकामिसपटिसंयुत्तानन्ति तण्हापटिसंयुत्तानं. अतीतन्ति पटिलद्धं. पच्चुप्पन्नं ताव आरब्भ सोमनस्सं उप्पज्जतु, अतीते कथं उप्पज्जतीति. अतीतेपि – ‘‘यथाहं एतरहि इट्ठारम्मणं अनुभवामि, एवं पुब्बेपि अनुभवि’’न्ति अनुस्सरन्तस्स बलवसोमनस्सं उप्पज्जति.
अनिच्चतन्ति अनिच्चाकारं. विपरिणामविरागनिरोधन्ति पकतिविजहनेन विपरिणामं, विगच्छनेन विरागं, निरुज्झनेन निरोधं. सम्मपञ्ञायाति विपस्सनापञ्ञाय. इदं वुच्चति नेक्खम्मसितं सोमनस्सन्ति इदं रञ्ञो विय अत्तनो सिरिसम्पत्तिं ओलोकेन्तस्स विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नस्स सङ्खारानं भेदं पस्सतो सङ्खारगतम्हि तिक्खे सूरे विपस्सनाञाणे वहन्ते उप्पन्नसोमनस्सं ‘‘नेक्खम्मसितं सोमनस्स’’न्ति वुच्चति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘सुञ्ञागारं पविट्ठस्स, सन्तचित्तस्स भिक्खुनो;
अमानुसी रती होति, सम्मा धम्मं विपस्सतो.
यतो यतो सम्मसति, खन्धानं उदयब्बयं;
लभती पीतिपामोज्जं, अमतन्तं विजानत’’न्ति. (ध. प. ३७३-३७४);
इमानीति इमानि छसु द्वारेसु इट्ठारम्मणे आपाथगते अनिच्चादिवसेन विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नस्स उप्पन्नानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानि.
३०७. अतीतन्ति पच्चुप्पन्नं ताव पत्थेत्वा अलभन्तस्स दोमनस्सं उप्पज्जतु, अतीते कथं उप्पज्जतीति. अतीतेपि ‘‘यथाहं एतरहि इट्ठारम्मणं पत्थेत्वा न लभामि, एवं पुब्बेपि पत्थेत्वा न लभि’’न्ति अनुस्सरन्तस्स बलवदोमनस्सं उप्पज्जति.
अनुत्तरेसु विमोक्खेसूति अनुत्तरविमोक्खो नाम अरहत्तं, अरहत्ते पत्थनं पट्ठपेन्तस्साति अत्थो. आयतनन्ति अरहत्तायतनं. पिहं उपट्ठापयतोति पत्थनं पट्ठपेन्तस्स. तं पनेतं पत्थनं पट्ठपेन्तस्स उप्पज्जति, इति पत्थनामूलकत्ता ‘‘पिहं उपट्ठापयतो’’ति वुत्तं. इमानि छ नेक्खम्मसितानि दोमनस्सानीति इमानि एवं छसु द्वारेसु इट्ठारम्मणे आपाथगते अरहत्ते पिहं पट्ठपेत्वा तदधिगमाय अनिच्चादिवसेन विपस्सनं उपट्ठपेत्वा उस्सुक्कापेतुं असक्कोन्तस्स – ‘‘इमम्पि पक्खं इमम्पि मासं इमम्पि संवच्छरं अरहत्तं पापुणितुं नासक्खि’’न्ति अनुसोचतो गामन्तपब्भारवासिमहासीवत्थेरस्स विय अस्सुधारापवत्तनवसेन उप्पन्नदोमनस्सानि छ नेक्खम्मसितदोमनस्सानीति वेदितब्बानि. वत्थु पन सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय सक्कपञ्हवण्णनायं (दी. नि. अट्ठ. २.३६१) वित्थारितं, इच्छन्तेन ततो गहेतब्बं.
३०८. उप्पज्जति उपेक्खाति एत्थ उपेक्खा नाम अञ्ञाणुपेखा. अनोधिजिनस्साति किलेसोधिं जिनित्वा ठितत्ता खीणासवो ओधिजिनो नाम, तस्मा अखीणासवस्साति अत्थो. अविपाकजिनस्साति एत्थपि आयतिं विपाकं जिनित्वा ठितत्ता खीणासवोव विपाकजिनो नाम, तस्मा अखीणासवस्सेवाति अत्थो. अनादीनवदस्साविनोतिआदीनवतो उपद्दवतो अपस्सन्तस्स. इमा छ गेहसिता उपेक्खाति इमा एवं छसु द्वारेसु इट्ठारम्मणे आपाथगते गुळपिण्डके निलीनमक्खिका विय रूपादीनि अनतिवत्तमाना तत्थ लग्गा लग्गिता हुत्वा उप्पन्ना उपेक्खा छ गेहसिता उपेक्खाति वेदितब्बा.
रूपं सा अतिवत्ततीति रूपं सा अनतिक्कमति, तत्थ निकन्तिवसेन न तिट्ठति. इमा छ नेक्खम्मसिता उपेक्खाति इमा एवं छसु द्वारेसु इट्ठादिआरम्मणे आपाथगते इट्ठे अरज्जन्तस्स, अनिट्ठे अदुस्सन्तस्स, असमपेक्खने असम्मुय्हन्तस्स, उप्पन्नविपस्सना-ञाणसम्पयुत्ता छ नेक्खम्मसिता उपेक्खाति वेदितब्बा.
३०९. तत्र इदं निस्साय इदं पजहथाति तेसु छत्तिंससत्तपदेसु अट्ठारस निस्साय अट्ठारस पजहथाति अत्थो. तेनेव – ‘‘तत्र, भिक्खवे, यानि छ नेक्खम्मसितानी’’तिआदिमाह. निस्साय आगम्माति पवत्तनवसेन निस्साय चेव आगम्म च. एवमेतेसं समतिक्कमो होतीति एवं नेक्खम्मसितानं पवत्तनेन गेहसितानि अतिक्कन्तानि नाम होन्ति.
एवं सरिक्खकेनेव सरिक्खकं जहापेत्वा इदानि बलवता दुब्बलं जहापेन्तो – ‘‘तत्र, भिक्खवे, यानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानी’’तिआदिमाह. एवं नेक्खम्मसितसोमनस्सेहि नेक्खम्मसितदोमनस्सानि, नेक्खम्मसितउपेक्खाहि च नेक्खम्मसितसोमनस्सानि जहापेन्तेन बलवता दुब्बलप्पहानं कथितं.
एत्थ पन ठत्वा उपेक्खाकथा वेदितब्बा – अट्ठसु हि समापत्तीसु पठमादीनि च तीणि झानानि, सुद्धसङ्खारे च पादके कत्वा विपस्सनं आरद्धानं चतुन्नं भिक्खूनं पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगता वा होति उपेक्खासहगता वा, वुट्ठानगामिनी पन सोमनस्ससहगताव. चतुत्थज्झानादीनि पादकानि कत्वा विपस्सनं आरद्धानं पञ्चन्नं पुब्बभागविपस्सना पुरिमसदिसाव. वुट्ठानगामिनी पन उपेक्खासहगता होति. इदं सन्धाय – ‘‘या छ नेक्खम्मसिता उपेक्खा, ता निस्साय ता आगम्म, यानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानि, तानि पजहथा’’ति वुत्तं. न केवलञ्च एवंपटिपन्नस्स भिक्खुनो अयं विपस्सनाय वेदनाविसेसोव होति, अरियमग्गेपि पन झानङ्गबोज्झङ्गमग्गङ्गानम्पि विसेसो होति.
को पनेतं विसेसं नियमेति? केचि ताव थेरा विपस्सनापादकज्झानं नियमेतीति वदन्ति, केचि विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्तीति वदन्ति, केचि पुग्गलज्झासयो नियमेतीति वदन्ति. तेसम्पि वादे अयमेव पुब्बभागे वुट्ठानगामिनीविपस्सना नियमेतीति वेदितब्बा. विनिच्छयकथा पनेत्थ विसुद्धिमग्गे सङ्खारुपेक्खानिद्देसे वुत्ताव.
३१०. नानत्ताति नाना बहू अनेकप्पकारा. नानत्तसिताति नानारम्मणनिस्सिता. एकत्ताति एका. एकत्तसिताति एकारम्मणनिस्सिता. कतमा पनायं उपेक्खाति? हेट्ठा ताव अञ्ञाणुपेक्खा वुत्ता, उपरि छळङ्गुपेक्खा वक्खति, इध समथउपेक्खा, विपस्सनुपेक्खाति द्वे उपेक्खा गहिता.
तत्थ यस्मा अञ्ञाव रूपेसु उपेक्खा, अञ्ञाव सद्दादीसु, न हि या रूपे उपेक्खा, सा सद्दादीसु होति. रूपे उपेक्खा च रूपमेव आरम्मणं करोति, न सद्दादयो. रूपे उपेक्खाभावञ्च अञ्ञा समथउपेक्खा पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जति, अञ्ञा आपोकसिणादीनि. तस्मा नानत्तं नानत्तसितं विभजन्तो अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खा रूपेसूतिआदिमाह. यस्मा पन द्वे वा तीणि वा आकासानञ्चायतनानि वा विञ्ञाणञ्चायतनादीनि वा नत्थि, तस्मा एकत्तं एकत्तसितं विभजन्तो अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खा आकासानञ्चायतननिस्सितातिआदिमाह.
तत्थ आकासानञ्चायतनउपेक्खा सम्पयुत्तवसेन आकासानञ्चायतननिस्सिता, आकासानञ्चायतनखन्धे विपस्सन्तस्स विपस्सनुपेक्खा आरम्मणवसेन आकासानञ्चायतननिस्सिता. सेसासुपि एसेव नयो.
तं पजहथाति एत्थ अरूपावचरसमापत्तिउपेक्खाय रूपावचरसमापत्तिउपेक्खं पजहापेति, अरूपावचरविपस्सनुपेक्खाय रूपावचरविपस्सनुपेक्खं.
अतम्मयतन्ति एत्थ तम्मयता नाम तण्हा, तस्सा परियादानतो वुट्ठानगामिनीविपस्सना अतम्मयताति वुच्चति. तं पजहथाति इध वुट्ठानगामिनीविपस्सनाय अरूपावचरसमापत्तिउपेक्खञ्च विपस्सनुपेक्खञ्च पजहापेति.
३११. यदरियोति ये सतिपट्ठाने अरियो सम्मासम्बुद्धो सेवति. तत्थ तीसु ठानेसु सतिं पट्ठपेन्तो सतिपट्ठाने सेवतीति वेदितब्बो. न सुस्सूसन्तीति सद्दहित्वा सोतुं न इच्छन्ति. न अञ्ञाति जाननत्थाय चित्तं न उपट्ठपेन्ति. वोक्कम्माति अतिक्कमित्वा. सत्थु सासनाति सत्थु ओवादं गहेतब्बं पूरेतब्बं न मञ्ञन्तीति अत्थो. न च अत्तमनोति न सकमनो. एत्थ च गेहसितदोमनस्सवसेन अप्पतीतो होतीति न एवमत्थो दट्ठब्बो, अप्पटिपन्नकेसु पन अत्तमनताकारणस्स अभावेनेतं वुत्तं. अनवस्सुतोति पटिघअवस्सवेन अनवस्सुतो. सतो सम्पजानोति सतिया च ञाणेन च समन्नागतो. उपेक्खकोति छळङ्गुपेक्खाय उपेक्खको. अत्तमनोति इधापि गेहसितसोमनस्सवसेन उप्पिलावितोति न एवमत्थो दट्ठब्बो, पटिपन्नकेसु पन अनत्तमनताकारणस्स अभावेनेतं वुत्तं. अनवस्सुतोति रागावस्सवेन अनवस्सुतो.
३१२. सारितोति दमितो. एकमेव दिसं धावतीति अनिवत्तित्वा धावन्तो एकंयेव दिसं धावति, निवत्तित्वा पन अपरं धावितुं सक्कोति. अट्ठ दिसा विधावतीति एकपल्लङ्केन निसिन्नो कायेन अनिवत्तित्वाव विमोक्खवसेन एकप्पहारेनेव अट्ठ दिसा विधावति, पुरत्थाभिमुखो वा दक्खिणादीसु अञ्ञतरदिसाभिमुखो वा निसीदित्वा अट्ठ समापत्तियो समापज्जतियेवाति अत्थो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
सळायतनविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. उद्देसविभङ्गसुत्तवण्णना
३१३. एवं मे सुतन्ति उद्देसविभङ्गसुत्तं. तत्थ उद्देसविभङ्गन्ति उद्देसञ्च विभङ्गञ्च, मातिकञ्च विभजनञ्चाति अत्थो. उपपरिक्खेय्याति तुलेय्य तीरेय्य परिग्गण्हेय्य परिच्छिन्देय्य. बहिद्धाति बहिद्धाआरम्मणेसु. अविक्खित्तं अविसटन्ति निकन्तिवसेन आरम्मणे तिट्ठमानं विक्खित्तं विसटं नाम होति, तं पटिसेधेन्तो एवमाह. अज्झत्तं असण्ठितन्ति गोचरज्झत्ते निकन्तिवसेन असण्ठितं. अनुपादाय न परितस्सेय्याति अनुपादियित्वा अग्गहेत्वा तं विञ्ञाणं न परितस्सेय्य. यथा विञ्ञाणं बहिद्धा अविक्खित्तं अविसटं, अज्झत्तं असण्ठितं अनुपादाय न परितस्सेय्य, एवं भिक्खु उपपरिक्खेय्याति वुत्तं होति. जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवोति जातिजरामरणस्स चेव अवसेसस्स च दुक्खस्स निब्बत्ति न होतीति अत्थो.
३१६. रूपनिमित्तानुसारीति रूपनिमित्तं अनुस्सरति अनुधावतीति रूपनिमित्तानुसारी.
३१८. एवं खो, आवुसो, अज्झत्तं असण्ठितन्ति निकन्तिवसेन असण्ठितं. निकन्तिवसेन हि अतिट्ठमानं हानभागियं न होति, विसेसभागियमेव होति.
३२०. अनुपादा परितस्सनाति सत्थारा खन्धियवग्गे ‘‘उपादापरितस्सनञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि अनुपादाअपरितस्सनञ्चा’’ति (सं. नि. ३.७) एवं गहेत्वा परितस्सना, अग्गहेत्वाव अपरितस्सना च कथिता, तं महाथेरो उपादापरितस्सनमेव अनुपादापरितस्सनन्ति कत्वा दस्सेन्तो एवमाह. कथं पनेसा अनुपादापरितस्सना होतीति. उपादातब्बस्स अभावतो. यदि हि कोचि सङ्खारो निच्चो वा धुवो वा अत्ता वा अत्तनियो वाति गहेतब्बयुत्तको अभविस्स, अयं परितस्सना उपादापरितस्सनाव अस्स. यस्मा पन एवं उपादातब्बो सङ्खारो नाम नत्थि, तस्मा रूपं अत्तातिआदिना नयेन रूपादयो उपादिन्नापि अनुपादिन्नाव होन्ति. एवमेसा दिट्ठिवसेन उपादापरितस्सनापि समाना अत्थतो अनुपादापरितस्सनायेव नाम होतीति वेदितब्बा.
अञ्ञथा होतीति परिवत्तति पकतिजहनेन नस्सति, रूपविपरिणामानुपरिवत्तीति ‘‘मम रूपं विपरिणत’’न्ति वा, ‘‘यं अहु, तं वत मे नत्थी’’ति वा आदिना (म. नि. १.२४२) नयेन कम्मविञ्ञाणं रूपस्स भेदानुपरिवत्ति होति. विपरिणामानुपरिवत्तजाति विपरिणामस्स अनुपरिवत्तनतो विपरिणामारम्मणचित्ततो जाता. परितस्सना धम्मसमुप्पादाति तण्हापरितस्सना च अकुसलधम्मसमुप्पादा च. चित्तं परियादाय तिट्ठन्तीति कुसलचित्तं परियादियित्वा गहेत्वा खेपेत्वा तिट्ठन्ति. उत्तासवाति भयतासेनपि सउत्तासो तण्हातासेनपि सउत्तासो. विघातवाति सविघातो सदुक्खो. अपेक्खवाति सालयो ससिनेहो. एवं खो, आवुसो, अनुपादा परितस्सना होतीति एवं मणिकरण्डकसञ्ञाय तुच्छकरण्डकं गहेत्वा तस्मिं नट्ठे पच्छा विघातं आपज्जन्तस्स विय पच्छा अग्गहेत्वा परितस्सना होति.
३२१. न च रूपविपरिणामानुपरिवत्तीति खीणासवस्स कम्मविञ्ञाणमेव नत्थि, तस्मा रूपभेदानुपरिवत्ति न होति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
उद्देसविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. अरणविभङ्गसुत्तवण्णना
३२३. एवं मे सुतन्ति अरणविभङ्गसुत्तं. तत्थ नेवुस्सादेय्य न अपसादेय्याति गेहसितवसेन कञ्चि पुग्गलं नेव उक्खिपेय्य न अवक्खिपेय्य. धम्ममेव देसेय्याति सभावमेव कथेय्य. सुखविनिच्छयन्ति विनिच्छितसुखं. रहो वादन्ति परम्मुखा अवण्णं, पिसुणवाचन्ति अत्थो. सम्मुखा न खीणन्ति सम्मुखापि खीणं आकिण्णं संकिलिट्ठं वाचं न भणेय्य. नाभिनिवेसेय्याति न अधिट्ठहित्वा आदाय वोहरेय्य. समञ्ञन्ति लोकसमञ्ञं लोकपण्णत्तिं. नातिधावेय्याति नातिक्कमेय्य.
३२४. कामपटिसन्धिसुखिनोति कामपटिसन्धिना कामूपसंहितेन सुखेन सुखितस्स. सदुक्खोति विपाकदुक्खेन संकिलेसदुक्खेनपि सदुक्खो. सउपघातोति विपाकूपघातकिलेसूपघातेहेव सउपघातो. तथा सपरिळाहो. मिच्छापटिपदाति अयाथावपटिपदा अकुसलपटिपदा.
३२६. इत्थेके अपसादेतीति एवं गेहसितवसेन एकच्चे पुग्गले अपसादेति. उस्सादनेपि एसेव नयो. भवसंयोजनन्ति भवबन्धनं, तण्हायेतं नामं.
सुभूतित्थेरो किर इमं चतुक्कं निस्साय एतदग्गे ठपितो. भगवतो हि धम्मं देसेन्तस्स पुग्गलानं उस्सादनाअपसादना पञ्ञायन्ति, तथा सारिपुत्तत्थेरादीनं. सुभूतित्थेरस्स पन धम्मदेसनाय ‘‘अयं पुग्गलो अप्पटिपन्नको अनाराधको’’ति वा, ‘‘अयं सीलवा गुणवा लज्जिपेसलो आचारसम्पन्नो’’ति वा नत्थि, धम्मदेसनाय पनस्स ‘‘अयं मिच्छापटिपदा, अयं सम्मापटिपदा’’त्वेव पञ्ञायति. तस्मा भगवा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं अरणविहारीनं यदिदं सुभूती’’ति आह.
३२९. कालञ्ञू अस्साति असम्पत्ते च अतिक्कन्ते च काले अकथेत्वा ‘‘इदानि वुच्चमानं महाजनो गण्हिस्सती’’ति युत्तपत्तकालं ञत्वाव परम्मुखा अवण्णं भासेय्य. खीणवादेपि एसेव नयो.
३३०. उपहञ्ञतीति घातियति. सरोपि उपहञ्ञतीति सद्दोपि भिज्जति. आतुरीयतीति आतुरो होति गेलञ्ञप्पत्तो साबाधो. अविस्सट्ठन्ति विस्सट्ठं अपलिबुद्धं न होति.
३३१. तदेवाति तंयेव भाजनं. अभिनिविस्स वोहरतीति पत्तन्ति सञ्जाननजनपदं गन्त्वा ‘‘पत्तं आहरथ धोवथा’’ति सुत्वा ‘‘अन्धबालपुथुज्जनो, नयिदं पत्तं, पाति नमेसा, एवं वदाही’’ति अभिनिविस्स वोहरति. एवं सब्बपदेहि योजेतब्बं. अतिसारोति अतिधावनं.
३३२. तथा तथा वोहरति अपरामसन्ति अम्हाकं जनपदे भाजनं पातीति वुच्चति, इमे पन नं पत्तन्ति वदन्तीति ततो पट्ठाय जनपदवोहारं मुञ्चित्वा पत्तं पत्तन्तेव अपरामसन्तो वोहरति. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
३३३. इदानि मरियादभाजनीयं करोन्तो तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ सरणोति सरजो सकिलेसो. अरणोति अरजो निक्किलेसो. सुभूति च पन, भिक्खवेति अयं थेरो द्वीसु ठानेसु एतदग्गं आरुळ्हो ‘‘अरणविहारीनं यदिदं सुभूति, दक्खिणेय्यानं यदिदं सुभूती’’ति (अ. नि. १.२०२).
धम्मसेनापति किर वत्थुं सोधेति, सुभूतित्थेरो दक्खिणं सोधेति. तथा हि धम्मसेनापति पिण्डाय चरन्तो गेहद्वारे ठितो याव भिक्खं आहरन्ति, ताव पुब्बभागे परिच्छिन्दित्वा निरोधं समापज्जति, निरोधा वुट्ठाय देय्यधम्मं पटिग्गण्हाति. सुभूतित्थेरो च तथेव मेत्ताझानं समापज्जति, मेत्ताझाना वुट्ठाय देय्यधम्मं पटिग्गण्हाति. एवं पन कातुं सक्काति. आम सक्का, नेव अच्छरियञ्चेतं, यं महाभिञ्ञप्पत्ता सावका एवं करेय्युं. इमस्मिम्पि हि तम्बपण्णिदीपे पोराणकराजकाले पिङ्गलबुद्धरक्खितत्थेरो नाम उत्तरगामं निस्साय विहासि. तत्थ सत्त कुलसतानि होन्ति, एकम्पि तं कुलद्वारं नत्थि, यत्थ थेरो समापत्तिं न समापज्जि. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
अरणविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. धातुविभङ्गसुत्तवण्णना
३४२. एवं मे सुतन्ति धातुविभङ्गसुत्तं. तत्थ चारिकन्ति तुरितगमनचारिकं. सचे ते भग्गव अगरूति सचे तुय्हं भारियं अफासुकं किञ्चि नत्थि. सचे सो अनुजानातीति भग्गवस्स किर एतदहोसि – ‘‘पब्बजिता नाम नानाअज्झासया, एको गणाभिरतो होति, एको एकाभिरतो. सचे सो एकाभिरतो भविस्सति, ‘आवुसो, मा पाविसि, मया साला लद्धा’ति वक्खति. सचे अयं एकाभिरतो भविस्सति, ‘आवुसो, निक्खम, मया साला लद्धा’ति वक्खति. एवं सन्ते अहं उभिन्नं विवादकारेता नाम भविस्सामि, दिन्नं नाम दिन्नमेव वट्टति, कतं कतमेवा’’ति. तस्मा एवमाह.
कुलपुत्तोति जातिकुलपुत्तोपि आचारकुलपुत्तोपि. वासूपगतोति वासं उपगतो. कुतो आगन्त्वाति? तक्कसीलनगरतो.
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – मज्झिमप्पदेसे किर राजगहनगरे बिम्बिसारे रज्जं कारेन्ते पच्चन्ते तक्कसीलनगरे पुक्कुसाति राजा रज्जं कारेसि. अथ तक्कसीलतो भण्डं गहेत्वा वाणिजा राजगहं आगता पण्णाकारं गहेत्वा राजानं अद्दसंसु. राजा ते वन्दित्वा ठिते ‘‘कत्थवासिनो तुम्हे’’ति पुच्छि. तक्कसीलवासिनो देवाति. अथ ने राजा जनपदस्स खेमसुभिक्खतादीनि नगरस्स च पवत्तिं पुच्छित्वा ‘‘को नाम तुम्हाकं राजा’’ति पुच्छि. पुक्कुसाति नाम देवाति. धम्मिकोति? आम देव धम्मिको. चतूहि सङ्गहवत्थूहि जनं सङ्गण्हाति, लोकस्स मातापितिट्ठाने ठितो, अङ्गे निपन्नदारकं विय जनं तोसेतीति. कतरस्मिं वये वत्ततीति? अथस्स वयं आचिक्खिंसु. वयेसुपि बिम्बिसारेन समवयो जातो. अथ ते राजा आह – ‘‘ताता तुम्हाकं राजा धम्मिको, वयेन च मे समानो, सक्कुणेय्याथ तुम्हाकं राजानं मम मित्तं कातु’’न्ति. सक्कोम देवाति. राजा तेसं सुङ्कं विस्सज्जेत्वा गेहञ्च दापेत्वा – ‘‘गच्छथ भण्डं विक्किणित्वा गमनकाले मं दिस्वा गच्छेय्याथा’’ति आह. ते तथा कत्वा गमनकाले राजानं अद्दसंसु. ‘‘गच्छथ तुम्हाकं राजानं मम वचनेन पुनप्पुनं आरोग्यं पुच्छित्वा ‘राजा तुम्हेहि सद्धिं मित्तभावं इच्छती’ति वदथा’’ति आह.
ते साधूति पटिस्सुणित्वा गन्त्वा भण्डं पटिसामेत्वा भुत्तपातरासा राजानं उपसङ्कमित्वा वन्दिंसु. राजा ‘‘कहं भणे तुम्हे एत्तके इमे दिवसे न दिस्सथा’’ति पुच्छि. ते सब्बं पवत्तिं आरोचेसुं. राजा – ‘‘साधु, ताता, तुम्हे निस्साय मया मज्झिमप्पदेसे राजा मित्तो लद्धो’’ति अत्तमनो अहोसि. अपरभागे राजगहवासिनोपि वाणिजा तक्कसीलं अगमंसु. ते पण्णाकारं गहेत्वा आगते पुक्कुसाति राजा ‘‘कुतो आगतत्था’’ति पुच्छित्वा ‘‘राजगहतो’’ति सुत्वा ‘‘मय्हं सहायस्स नगरतो आगता तुम्हे’’ति. आम देवाति. आरोग्यं मे सहायस्साति आरोग्यं पुच्छित्वा ‘‘अज्ज पट्ठाय ये मय्हं सहायस्स नगरतो जङ्घसत्थेन वा सकटसत्थेन वा वाणिजा आगच्छन्ति, सब्बेसं मम विसयं पविट्ठकालतो पट्ठाय वसनगेहानि, राजकोट्ठागारतो निवापञ्च देन्तु, सुङ्कं विस्सज्जेन्तु, किञ्चि उपद्दवं मा करोन्तू’’ति भेरिं चरापेसि. बिम्बिसारोपि अत्तनो नगरे तथेव भेरिं चरापेसि.
अथ बिम्बिसारो पुक्कुसातिस्स पण्णं पहिणि – ‘‘पच्चन्तदेसे नाम मणिमुत्तादीनि रतनानि उप्पज्जन्ति, यं मय्हं सहायस्स रज्जे दस्सनीयं वा सवनीयं वा रतनं उप्पज्जति, तत्थ मे मा मच्छरायतू’’ति. पुक्कुसातिपि – ‘‘मज्झिमदेसो नाम महाजनपदो, यं तत्थ एवरूपं रतनं उप्पज्जति, तत्थ मे सहायो मा मच्छरायतू’’ति पटिपण्णं पहिणि. एवं ते गच्छन्ते गच्छन्ते काले अञ्ञमञ्ञं अदिस्वापि दळ्हमित्ता अहेसुं.
एवं तेसं कतिकं कत्वा वसन्तानं पठमतरं पुक्कुसातिस्स पण्णाकारो उप्पज्जि. राजा किर अट्ठ पञ्चवण्णे अनग्घकम्बले लभि. सो – ‘‘अतिसुन्दरा इमे कम्बला, अहं सहायस्स पेसिस्सामी’’ति लाखागुळमत्ते अट्ठ सारकरण्डके लिखापेत्वा तेसु ते कम्बले पक्खिपित्वा लाखाय वट्टापेत्वा सेतवत्थेन वेठेत्वा समुग्गे पक्खिपित्वा वत्थेन वेठेत्वा राजमुद्दिकाय लञ्छेत्वा ‘‘मय्हं सहायस्स देथा’’ति अमच्चे पेसेसि. सासनञ्च अदासि – ‘‘अयं पण्णाकारो नगरमज्झे अमच्चादिपरिवुतेन दट्ठब्बो’’ति. ते गन्त्वा बिम्बिसारस्स अदंसु.
सो सासनं सुत्वा अमच्चादयो सन्निपतन्तूति भेरिं चरापेत्वा नगरमज्झे अमच्चादिपरिवुतो सेतच्छत्तेन धारियमानेन पल्लङ्कवरे निसिन्नो लञ्छनं भिन्दित्वा वत्थं अपनेत्वा समुग्गं विवरित्वा अन्तो भण्डिकं मुञ्चित्वा लाखागुळे दिस्वा ‘‘मय्हं सहायो पुक्कुसाति ‘जुतवित्तको मे सहायो’ति मञ्ञमानो मञ्ञे इमं पण्णाकारं पहिणी’’ति एकं गुळं गहेत्वा हत्थेन वट्टेत्वा तुलयन्तोव अन्तो दुस्सभण्डिकं अत्थीति अञ्ञासि. अथ नं पल्लङ्कपादे पहरित्वा तावदेव लाखा परिपति, सो नखेन करण्डकं विवरित्वा अन्तो कम्बलरतनं दिस्वा इतरेपि विवरापेसि, सब्बेपि कम्बला अहेसुं. अथ ने पत्थरापेसि, ते वण्णसम्पन्ना फस्ससम्पन्ना दीघतो सोळसहत्था तिरियं अट्ठहत्था अहेसुं. महाजनो दिस्वा अङ्गुलियो पोठेसि, चेलुक्खेपं अकासि, – ‘‘अम्हाकं रञ्ञो अदिट्ठसहायो पुक्कुसाति अदिस्वाव एवरूपं पण्णाकारं पेसेसि, युत्तं एवरूपं मित्तं कातु’’न्ति अत्तमनो अहोसि. राजा एकमेकं कम्बलं अग्घापेसि, सब्बे अनग्घा अहेसुं. तेसु चत्तारो सम्मासम्बुद्धस्स पेसेसि, चत्तारो अत्तनो घरे अकासि. ततो चिन्तेसि – ‘‘पच्छा पेसेन्तेन पठमं पेसितपण्णाकारतो अतिरेकं पेसेतुं वट्टति, सहायेन च मे अनग्घो पण्णाकारो पेसितो, किं नु खो पेसेमी’’ति?
किं पन राजगहे ततो अधिकं रतनं नत्थीति? नो नत्थि, महापुञ्ञो राजा, अपिच खो पनस्स सोतापन्नकालतो पट्ठाय ठपेत्वा तीणि रतनानि अञ्ञं रतनं सोमनस्सं जनेतुं समत्थं नाम नत्थि. सो रतनं विचिनितुं आरद्धो – रतनं नाम सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकन्ति दुविधं. तत्थ अविञ्ञाणकं सुवण्णरजतादि, सविञ्ञाणकं इन्द्रियबद्धं. अविञ्ञाणकं सविञ्ञाणकस्सेव अलङ्कारादिवसेन परिभोगं होति, इति इमेसु द्वीसु रतनेसु सविञ्ञाणकं सेट्ठं. सविञ्ञाणकम्पि दुविधं तिरच्छानरतनं मनुस्सरतनन्ति. तत्थ तिरच्छानरतनं हत्थिअस्सरतनं, तम्पि मनुस्सानं उपभोगत्थमेव निब्बत्तति, इति इमेसुपि द्वीसु मनुस्सरतनं सेट्ठं. मनुस्सरतनम्पि दुविधं इत्थिरतनं पुरिसरतनन्ति. तत्थ चक्कवत्तिनो रञ्ञो उप्पन्नं इत्थिरतनम्पि पुरिसस्सेव उपभोगं. इति इमेसुपि द्वीसु पुरिसरतनमेव सेट्ठं.
पुरिसरतनम्पि दुविधं अगारियरतनं अनगारियरतनञ्च. तत्थ अगारियरतनेसुपि चक्कवत्तिराजा अज्ज पब्बजितसामणेरं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दति, इति इमेसुपि द्वीसु अनगारियरतनमेव सेट्ठं. अनगारियरतनम्पि दुविधं सेक्खरतनञ्च असेक्खरतनञ्च. तत्थ सतसहस्सम्पि सेक्खानं असेक्खस्स पदेसं न पापुणाति, इति इमेसुपि द्वीसु असेक्खरतनमेव सेट्ठं. तम्पि दुविधं बुद्धरतनं सावकरतनन्ति. तत्थ सतसहस्सम्पि सावकरतनानं बुद्धरतनस्स पदेसं न पापुणाति, इति इमेसुपि द्वीसू बुद्धरतनमेव सेट्ठं.
बुद्धरतनम्पि दुविधं पच्चेकबुद्धरतनं सब्बञ्ञुबुद्धरतनन्ति. तत्थ सतसहस्सम्पि पच्चेकबुद्धानं सब्बञ्ञुबुद्धस्स पदेसं न पापुणाति, इति इमेसुपि द्वीसु सब्बञ्ञुबुद्धरतनंयेव सेट्ठं. सदेवकस्मिञ्हि लोके बुद्धरतनसमं रतनं नाम नत्थि. तस्मा असदिसमेव रतनं मय्हं सहायस्स पेसेस्सामीति चिन्तेत्वा तक्कसीलवासिनो पुच्छि – ‘‘ताता तुम्हाकं जनपदे बुद्धो धम्मो सङ्घोति इमानि तीणि रतनानि दिस्सन्ती’’ति. घोसोपि सो महाराज ताव तत्थ नत्थि, दस्सनं पन कुतोति.
‘‘सुन्दरं ताता’’ति राजा तुट्ठो चिन्तेसि – ‘‘सक्का भवेय्य जनसङ्गहत्थाय मय्हं सहायस्स वसनट्ठानं सम्मासम्बुद्धं पेसेतुं, बुद्धा पन पच्चन्तिमेसु जनपदेसु न अरुणं उट्ठपेन्ति. तस्मा सत्थारा गन्तुं न सक्का. सारिपुत्तमोग्गल्लानादयो महासावके पेसेतुं सक्का भवेय्य. मया पन ‘थेरा पच्चन्ते वसन्ती’ति सुत्वापि मनुस्से पेसेत्वा ते अत्तनो समीपं आणापेत्वा उपट्ठातुमेव युत्तं. तस्मा न थेरेहिपि सक्का गन्तुं. येन पनाकारेन सासने पेसिते सत्था च महासावका च गता विय होन्ति, तेनाकारेन सासनं पहिणिस्सामी’’ति. चिन्तेत्वा चतुरतनायामं विदत्थिमत्तपुथुलं नातितनुं नातिबहलं सुवण्णपट्टं कारापेत्वा ‘‘तत्थ अज्ज अक्खरानि लिखिस्सामी’’ति. पातोव सीसं न्हायित्वा उपोसथङ्गानि अधिट्ठाय भुत्तपातरासो अपनीतगन्धमालाभरणो सुवण्णसरकेन जातिहिङ्गुलिकं आदाय हेट्ठतो पट्ठाय द्वारानि पिदहन्तो पासादमारुय्ह पुब्बदिसामुखं सीहपञ्जरं विवरित्वा आकासतले निसीदित्वा सुवण्णपट्टे अक्खरानि लिखन्तो – ‘‘इध तथागतो लोके उप्पन्नो अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवा’’ति. बुद्धगुणे ताव एकदेसेन लिखि.
ततो ‘‘एवं दस पारमियो पूरेत्वा तुसितभवनतो चवित्वा मातुकुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि, एवं लोकविवरणं अहोसि, मातुकुच्छियं वसमाने इदं नाम अहोसि, अगारमज्झे वसमाने इदं नाम अहोसि, एवं महाभिनिक्खमनं निक्खन्तो एवं महापधानं पदहि. एवं दुक्करकारिकं कत्वा महाबोधिमण्डं आरुय्ह अपराजितपल्लङ्के निसिन्नो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झन्तस्स एवं लोकविवरणं अहोसि. सदेवके लोके अञ्ञं एवरूपं रतनं नाम नत्थीति.
यंकिञ्चि वित्तं इध वा हुरं वा,
सग्गेसु वा यं रतनं पणीतं;
न नो समं अत्थि तथागतेन,
इदम्पि बुद्धे रतनं पणीतं;
एतेन सच्चेन सुवत्थि होतू’’ति. (खु. पा. ६.३; सु. नि. २२६) –
एवं एकदेसेन बुद्धगुणेपि लिखित्वा दुतियं धम्मरतनं थोमेन्तो – ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो…पे… पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूही’’ति. ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना…पे… अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति. ‘‘सत्थारा देसितधम्मो नाम एवरूपो च एवरूपो चा’’ति सत्ततिंस बोधिपक्खिये एकदेसेन लिखित्वा –
‘‘यं बुद्धसेट्ठो परिवण्णयी सुचिं,
समाधिमानन्तरिकञ्ञमाहु;