३. अस्सलायनसुत्तवण्णना
४०१. एवं मे सुतन्ति अस्सलायनसुत्तं. तत्थ नानावेरज्जकानन्ति अङ्गमगधादीहि नानप्पकारेहि वेरज्जेहि आगतानं, तेसु वा रट्ठेसु जातसंवड्ढानन्तिपि अत्थो. केनचिदेवाति यञ्ञुपासनादिना अनियमितकिच्चेन. चातुवण्णिन्ति चतुवण्णसाधारणं. मयं पन न्हानसुद्धिया भावनासुद्धियापि ब्राह्मणाव सुज्झन्तीति वदाम, अयुत्तम्पि समणो गोतमो करोतीति मञ्ञमाना एवं चिन्तयिंसु. वुत्तसिरोति वापितसिरो.
धम्मवादीति सभाववादी. दुप्पटिमन्तियाति अम्हादिसेहि अधम्मवादीहि दुक्खेन पटिमन्तितब्बा होन्ति. धम्मवादिनो नाम पराजयो न सक्का कातुन्ति दस्सेति. परिब्बाजकन्ति पब्बज्जाविधानं, तयो वेदे उग्गहेत्वा सब्बपच्छा पब्बजन्ता येहि मन्तेहि पब्बजन्ति, पब्बजिता च ये मन्ते परिहरन्ति, यं वा आचारं आचरन्ति, तं सब्बं भोता चरितं सिक्खितं. तस्मा तुय्हं पराजयो नत्थि, जयोव भविस्सतीति मञ्ञन्ता एवमाहंसु.
४०२. दिस्सन्ति खो पनातिआदि तेसं लद्धिभिन्दनत्थं वुत्तं. तत्थ ब्राह्मणियोति ब्राह्मणानं पुत्तपटिलाभत्थाय आवाहविवाहवसेन कुला आनीता ब्राह्मणियो दिस्सन्ति. ता खो पनेता अपरेन समयेन उतुनियोपि होन्ति, सञ्जातपुप्फाति अत्थो. गब्भिनियोति सञ्जातगब्भा. विजायमानाति पुत्तधीतरो जनयमाना. पायमानाति दारके थञ्ञं पायन्तियो. योनिजाव समानाति ब्राह्मणीनं पस्सावमग्गेन जाता समाना. एवमाहंसूति एवं वदन्ति. कथं? ब्राह्मणोव सेट्ठो वण्णो…पे… ब्रह्मदायादाति. यदि पन नेसं सच्चवचनं सिया, ब्राह्मणीनं कुच्छि महाब्रह्मुनो उरो भवेय्य, ब्राह्मणीनं पस्सावमग्गो महाब्रह्मुनो मुखं भवेय्य, एत्तावता ‘‘मयं महाब्रह्मुनो उरे वसित्वा मुखतो निक्खन्ता’’ति वत्तुं मा लभन्तूति अयं मुखतो जातच्छेदकवादो वुत्तो.
४०३. अय्यो हुत्वा दासो होति, दासो हुत्वा अय्यो होतीति ब्राह्मणो सभरियो वणिज्जं पयोजेन्तो योनकरट्ठं वा कम्बोजरट्ठं वा गन्त्वा कालं करोति, तस्स गेहे वयप्पत्ते पुत्ते असति ब्राह्मणी दासेन वा कम्मकरेन वा सद्धिं संवासं कप्पेति. एकस्मिं दारके जाते सो पुरिसो दासोव होति, तस्स जातदारको पन दायज्जसामिको होति. मातितो सुद्धो पितितो असुद्धो सो वणिज्जं पयोजेन्तो मज्झिमपदेसं गन्त्वा ब्राह्मणदारिकं गहेत्वा तस्सा कुच्छिस्मिं पुत्तं पटिलभति, सोपि मातितोव सुद्धो होति पितितो असुद्धो. एवं ब्राह्मणसमयस्मिञ्ञेव जातिसम्भेदो होतीति दस्सनत्थमेतं वुत्तं. किं बलं, को अस्सासोति यत्थ तुम्हे दासा होन्ता सब्बेव दासा होथ, अय्या होन्ता सब्बेव अय्या होथ, एत्थ वो को थामो, को अवस्सयो, यं ब्राह्मणोव सेट्ठो वण्णोति वदथाति दीपेति.
४०४. खत्तियोव नु खोतिआदयो सुत्तच्छेदकवादा नाम होन्ति.
४०८. इदानि चातुवण्णिसुद्धिं दस्सेन्तो इध राजातिआदिमाह. सापानदोणियाति सुनखानं पिवनदोणिया. अग्गिकरणीयन्ति सीतविनोदनअन्धकारविधमनभत्तपचनादि अग्गिकिच्चं. एत्थ अस्सलायनाति एत्थ सब्बस्मिं अग्गिकिच्चं करोन्ते.
४०९. इदानि यदेतं ब्राह्मणा चातुवण्णिसुद्धीति वदन्ति, एत्थ चातुवण्णाति नियमो नत्थि. पञ्चमो हि पादसिकवण्णोपि अत्थीति संखित्तेन तेसं वादे दोसदस्सनत्थं इध खत्तियकुमारोतिआदिमाह. तत्र अमुत्र च पनेसानन्ति अमुस्मिञ्च पन पुरिमनये एतेसं माणवकानं किञ्चि नानाकरणं न पस्सामीति वदति. नानाकरणं पन तेसम्पि अत्थियेव. खत्तियकुमारस्स हि ब्राह्मणकञ्ञाय उप्पन्नो खत्तियपादसिको नाम, इतरो ब्राह्मणपादसिको नाम, एते हीनजातिमाणवका.
एवं पञ्चमस्स वण्णस्स अत्थिताय चातुवण्णिसुद्धीति एतेसं वादे दोसं दस्सेत्वा इदानि पुन चातुवण्णिसुद्धियं ओवदन्तो तं किं मञ्ञसीतिआदिमाह. तत्थ सद्धेति मतकभत्ते. थालिपाकेति पण्णाकारभत्ते. यञ्ञेति यञ्ञभत्ते. पाहुनेति आगन्तुकानं कतभत्ते. किं हीति किं महप्फलं भविस्सति, नो भविस्सतीति दीपेति.
४१०. भूतपुब्बन्ति अस्सलायन पुब्बे मयि जातिया हीनतरे तुम्हे सेट्ठतरा समानापि मया जातिवादे पञ्हं पुट्ठा सम्पादेतुं न सक्खित्थ, इदानि तुम्हे हीनतरा हुत्वा मया सेट्ठतरेन बुद्धानं सके जातिवादपञ्हं पुट्ठा किं सम्पादेस्सथ? न एत्थ चिन्ता कातब्बाति माणवं उपत्थम्भेन्तो इमं देसनं आरभि. तत्थ असितोति काळको. देवलोति तस्स नामं, अयमेव भगवा तेन समयेन. पटलियोति गणङ्गणुपाहना. पत्थण्डिलेति पण्णसालपरिवेणे. को नु खोति कहं नु खो. गामण्डलरूपो वियाति गामदारकरूपो विय. सो ख्वाहं, भो, होमीति सो अहं, भो, असितदेवलो होमीति वदति. तदा किर महासत्तो कोण्डदमको हुत्वा विचरति. अभिवादेतुं उपक्कमिंसूति वन्दितुं उपक्कमं अकंसु. ततो पट्ठाय च वस्ससतिकतापसोपि तदहुजातं ब्राह्मणकुमारं अवन्दन्तो कोण्डितो होति.
४११. जनिका माताति याय तुम्हे जनिता, सा वो जनिका माता. जनिकामातूति जनिकाय मातु. यो जनकोति यो जनको पिता. ‘‘यो जनिको पितातेव’’ वा पाठो.
असितेनाति पञ्चाभिञ्ञेन असितेन देवलेन इसिना इमं गन्धब्बपञ्हं पुट्ठा न सम्पायिस्सन्ति. येसन्ति येसं सत्तन्नं इसीनं. न पुण्णो दब्बिगाहोति तेसं सत्तन्नं इसीनं दब्बिं गहेत्वा पण्णं पचित्वा दायको पुण्णो नाम एको अहोसि, सो दब्बिगहणसिप्पं जानाति. त्वं साचरियको तेसं पुण्णोपि न होति, तेन ञातं दब्बिगहणसिप्पमत्तम्पि न जानासीति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
अयं पन अस्सलायनो सद्धो अहोसि पसन्नो, अत्तनो अन्तोनिवेसनेयेव चेतियं कारेसि. यावज्जदिवसा अस्सलायनवंसे जाता निवेसनं कारेत्वा अन्तोनिवेसने चेतियं करोन्तेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
अस्सलायनसुत्तवण्णना निट्ठिता.