नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स

मज्झिमनिकाये

मज्झिमपण्णास-अट्ठकथा

१. गहपतिवग्गो

१. कन्दरकसुत्तवण्णना

१. एवं मे सुतन्ति कन्दरकसुत्तं. तत्थ चम्पायन्ति एवंनामके नगरे. तस्स हि नगरस्स आरामपोक्खरणीआदीसु तेसु तेसु ठानेसु चम्पकरुक्खाव उस्सन्ना अहेसुं, तस्मा चम्पाति सङ्खमगमासि. गग्गराय पोक्खरणिया तीरेति तस्स चम्पानगरस्स अविदूरे गग्गराय नाम राजमहेसिया खणितत्ता गग्गराति लद्धवोहारा पोक्खरणी अत्थि. तस्सा तीरे समन्ततो नीलादिपञ्चवण्णकुसुमपटिमण्डितं महन्तं चम्पकवनं. तस्मिं भगवा कुसुमगन्धसुगन्धे चम्पकवने विहरति. तं सन्धाय ‘‘गग्गराय पोक्खरणिया तीरे’’ति वुत्तं. महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिन्ति अदस्सितपरिच्छेदेन महन्तेन भिक्खुसङ्घेन सद्धिं. पेस्सोति तस्स नामं. हत्थारोहपुत्तोति हत्थाचरियस्स पुत्तो. कन्दरको च परिब्बाजकोति कन्दरकोति एवंनामो छन्नपरिब्बाजको. अभिवादेत्वाति छब्बण्णानं घनबुद्धरस्मीनं अन्तरं पविसित्वा पसन्नलाखारसे निमुज्जमानो विय, सिङ्गीसुवण्णवण्णं दुस्सवरं पसारेत्वा ससीसं पारुपमानो विय, वण्णगन्धसम्पन्नचम्पकपुप्फानि सिरसा सम्पटिच्छन्तो विय, सिनेरुपादं उपगच्छन्तो पुण्णचन्दो विय भगवतो चक्कलक्खणपटिमण्डिते अलत्तकवण्णफुल्लपदुमसस्सिरिके पादे वन्दित्वाति अत्थो. एकमन्तं निसीदीति छनिसज्जदोसविरहिते एकस्मिं ओकासे निसीदि.

तुण्हीभू तं तुण्हीभूतन्ति यतो यतो अनुविलोकेति, ततो ततो तुण्हीभूतमेवाति अत्थो. तत्थ हि एकभिक्खुस्सापि हत्थकुक्कुच्चं वा पादकुक्कुच्चं वा नत्थि, सब्बे भगवतो चेव गारवेन अत्तनो च सिक्खितसिक्खताय अञ्ञमञ्ञं विगतसल्लापा अन्तमसो उक्कासितसद्दम्पि अकरोन्ता सुनिखातइन्दखीला विय निवातट्ठाने सन्निसिन्नं महासमुद्दउदकं विय कायेनपि निच्चला मनसापि अविक्खित्ता रत्तवलाहका विय सिनेरुकूटं भगवन्तं परिवारेत्वा निसीदिंसु. परिब्बाजकस्स एवं सन्निसिन्नं परिसं दिस्वा महन्तं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जि. उप्पन्नं पन अन्तोहदयस्मिंयेव सन्निदहितुं असक्कोन्तो पियसमुदाहारं समुट्ठापेसि. तस्मा अच्छरियं भोतिआदिमाह.

तत्थ अन्धस्स पब्बतारोहनं विय निच्चं न होतीति अच्छरियं. अयं ताव सद्दनयो. अयं पन अट्ठकथानयो, अच्छरायोग्गन्ति अच्छरियं. अच्छरं पहरितुं युत्तन्ति अत्थो. अभूतपुब्बं भूतन्ति अब्भुतं. उभयम्पेतं विम्हयस्सेवाधिवचनं. तं पनेतं गरहअच्छरियं, पसंसाअच्छरियन्ति दुविधं होति. तत्थ अच्छरियं मोग्गल्लान अब्भुतं मोग्गल्लान, याव बाहागहणापि नाम सो मोघपुरिसो आगमेस्सतीति (चूळव. ३८३; अ. नि. ८.२०), इदं गरहअच्छरियं नाम. ‘‘अच्छरियं नन्दमाते अब्भुतं नन्दमाते, यत्र हि नाम चित्तुप्पादम्पि परिसोधेस्ससीति (अ. नि. ७.५३) इदं पसंसाअच्छरियं नाम. इधापि इदमेव अधिप्पेतं’’ अयञ्हि तं पसंसन्तो एवमाह.

यावञ्चिदन्ति एत्थ इदन्ति निपातमत्तं. यावाति पमाणपरिच्छेदो, याव सम्मा पटिपादितो, यत्तकेन पमाणेन सम्मा पटिपादितो, न सक्का तस्स वण्णे वत्तुं, अथ खो अच्छरियमेवेतं अब्भुतमेवेतन्ति वुत्तं होति. एतपरमंयेवाति एवं सम्मा पटिपादितो एसो भिक्खुसङ्घो तस्सापि भिक्खुसङ्घस्स परमोति एतपरमो, तं एतपरमं यथा अयं पटिपादितो, एवं पटिपादितं कत्वा पटिपादेसुं, न इतो भिय्योति अत्थो. दुतियनये एवं पटिपादेस्सन्ति, न इतो भिय्योति योजेतब्बं. तत्थ पटिपादितोति आभिसमाचारिकवत्तं आदिं कत्वा सम्मा अपच्चनीकपटिपत्तियं योजितो. अथ कस्मा अयं परिब्बाजको अतीतानागते बुद्धे दस्सेति, किमस्स तियद्धजाननञाणं अत्थीति. नत्थि, नयग्गाहे पन ठत्वा ‘‘येनाकारेन अयं भिक्खुसङ्घो सन्निसिन्नो दन्तो विनीतो उपसन्तो, अतीतबुद्धापि एतपरमंयेव कत्वा पटिपज्जापेसुं, अनागतबुद्धापि पटिपज्जापेस्सन्ति, नत्थि इतो उत्तरि पटिपादना’’ति मञ्ञमानो अनुबुद्धिया एवमाह.

२. एवमेतं कन्दरकाति पाटिएक्को अनुसन्धि. भगवा किर तं सुत्वा ‘‘कन्दरक त्वं भिक्खुसङ्घं उपसन्तोति वदसि, इमस्स पन भिक्खुसङ्घस्स उपसन्तकारणं तुय्हं अपाकटं, न हि त्वं समतिंस पारमिया पूरेत्वा कुसलमूलं परिपाचेत्वा बोधिपल्लङ्के सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविज्झि, मया पन पारमियो पूरेत्वा ञातत्थचरियं लोकत्थचरियं बुद्धत्थचरियञ्च कोटिं पापेत्वा बोधिपल्लङ्के सब्बञ्ञुतञ्ञाणं पटिविद्धं, मय्हं एतेसं उपसन्तकारणं पाकट’’न्ति दस्सेतुं इमं देसनं आरभि.

सन्ति हि कन्दरकाति अयम्पि पाटिएक्को अनुसन्धि. भगवतो किर एतदहोसि – ‘‘अयं परिब्बाजको इमं भिक्खुसङ्घं उपसन्तोति वदति, अयञ्च भिक्खुसङ्घो कप्पेत्वा पकप्पेत्वा कुहकभावेन इरियापथं सण्ठपेन्तो चित्तेन अनुपसन्तो न उपसन्ताकारं दस्सेति. एत्थ पन भिक्खुसङ्घे पटिपदं पूरयमानापि पटिपदं पूरेत्वा मत्थकं पत्वा ठितभिक्खूपि अत्थि, तत्थ पटिपदं पूरेत्वा मत्थकं पत्ता अत्तना पटिविद्धगुणेहेव उपसन्ता, पटिपदं पूरयमाना उपरिमग्गस्स विपस्सनाय उपसन्ता, इतो मुत्ता पन अवसेसा चतूहि सतिपट्ठानेहि उपसन्ता. तं नेसं उपसन्तकारणं दस्सेस्सामी’’ति ‘‘इमिना च इमिना च कारणेन अयं भिक्खुसङ्घो उपसन्तो’’ति दस्सेतुं ‘‘सन्ति हि कन्दरका’’तिआदिमाह.

तत्थ अरहन्तो खीणासवातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं मूलपरियायसुत्तवण्णनायमेव वुत्तं. सेखपटिपदम्पि तत्थेव वित्थारितं. सन्ततसीलाति सततसीला निरन्तरसीला. सन्ततवुत्तिनोति तस्सेव वेवचनं, सन्ततजीविका वातिपि अत्थो. तस्मिं सन्ततसीले ठत्वाव जीविकं कप्पेन्ति, न दुस्सील्यं मरणं पापुणन्तीति अत्थो.

निपकाति नेपक्केन समन्नागता पञ्ञवन्तो. निपकवुत्तिनोति पञ्ञाय वुत्तिनो, पञ्ञाय ठत्वा जीविकं कप्पेन्ति. यथा एकच्चो सासने पब्बजित्वापि जीवितकारणा छसु अगोचरेसु चरति, वेसियागोचरो होति, विधवथुल्लकुमारिकपण्डकपानागारभिक्खुनिगोचरो होति. संसट्ठो विहरति राजूहि राजमहामत्तेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि अननुलोमिकेन गिहिसंसग्गेन (विभ. ५१४), वेज्जकम्मं करोति, दूतकम्मं करोति, पहिणकम्मं करोति, गण्डं फालेति, अरुमक्खनं देति, उद्धंविरेचनं देति, अधोविरेचनं देति, नत्थुतेलं पचति, पिवनतेलं पचति, वेळुदानं, पत्तदानं, पुप्फदानं, फलदानं, सिनानदानं, दन्तकट्ठदानं, मुखोदकदानं, चुण्णमत्तिकदानं देति, चाटुकम्यं करोति, मुग्गसूपियं, पारिभटुं, जङ्घपेसनियं करोतीति एकवीसतिविधाय अनेसनाय जीविकं कप्पेन्तो अनिपकवुत्ति नाम होति, न पञ्ञाय ठत्वा जीविकं कप्पेति, ततो कालकिरियं कत्वा समणयक्खो नाम हुत्वा ‘‘तस्स सङ्घाटिपि आदित्ता होति सम्पज्जलिता’’ति वुत्तनयेन महादुक्खं अनुभोति. एवंविधा अहुत्वा जीवितहेतुपि सिक्खापदं अनतिक्कमन्तो चतुपारिसुद्धिसीले पतिट्ठाय यथाबलं बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा रथविनीतपटिपदं, महागोसिङ्गपटिपदं, महासुञ्ञतपटिपदं, अनङ्गणपटिपदं, धम्मदायादपटिपदं, नालकपटिपदं, तुवट्टकपटिपदं, चन्दोपमपटिपदन्ति इमानि अरियपटिपदानि पूरेन्तो चतुपच्चय-सन्तोस-भावनाराम-अरियवंसपटिपत्तियं कायसक्खिनो हुत्वा अनीका निक्खन्तहत्थी विय यूथा विस्सट्ठसीहो विय निपच्छाबन्धमहानावा विय च गमनादीसु एकविहारिनो विपस्सनं पट्ठपेत्वा अज्जअज्जेव अरहत्तन्ति पवत्तउस्साहा विहरन्तीति अत्थो.

सुप्पतिट्ठितचित्ताति चतूसु सतिपट्ठानेसु सुट्ठपितचित्ता हुत्वा. सेसा सतिपट्ठानकथा हेट्ठा वित्थारिताव. इध पन लोकियलोकुत्तरमिस्सका सतिपट्ठाना कथिता, एत्तकेन भिक्खुसङ्घस्स उपसन्तकारणं कथितं होति.

३. याव सुपञ्ञत्ताति याव सुट्ठपिता सुदेसिता. मयम्पि हि, भन्तेति इमिना एस अत्तनो कारकभावं दस्सेति, भिक्खुसङ्घञ्च उक्खिपति. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो, मयम्पि हि, भन्ते, गिहि…पे… सुप्पतिट्ठितचित्ता विहराम, भिक्खुसङ्घस्स पन अयमेव कसि च बीजञ्च युगनङ्गलञ्च फालपाचनञ्च, तस्मा भिक्खुसङ्घो सब्बकालं सतिपट्ठानपरायणो, मयं पन कालेन कालं ओकासं लभित्वा एतं मनसिकारं करोम, मयम्पि कारका, न सब्बसो विस्सट्ठकम्मट्ठानायेवाति. मनुस्सगहनेति मनुस्सानं अज्झासयगहनेन गहनता, अज्झासयस्सापि नेसं किलेसगहनेन गहनता वेदितब्बा. कसटसाठेय्येसुपि एसेव नयो. तत्थ अपरिसुद्धट्ठेन कसटता, केराटियट्ठेन साठेय्यता वेदितब्बा. सत्तानं हिताहितं जानातीति एवं गहनकसटकेराटियानं मनुस्सानं हिताहितपटिपदं याव सुट्ठु भगवा जानाति. यदिदं पसवोति एत्थ सब्बापि चतुप्पदजाति पसवोति अधिप्पेता. पहोमीति सक्कोमि. यावतकेन अन्तरेनाति यत्तकेन खणेन. चम्पं गतागतं करिस्सतीति अस्समण्डलतो याव चम्पानगरद्वारा गमनञ्च आगमनञ्च करिस्सति. साठेय्यानीति सठत्तानि. कूटेय्यानीति कूटत्तानि. वङ्केय्यानीति वङ्कत्तानि. जिम्हेय्यानीति जिम्हत्तानि. पातुकरिस्सतीति पकासेस्सति दस्सेस्सति. न हि सक्का तेन तानि एत्तकेन अन्तरेन दस्सेतुं.

तत्थ यस्स किस्मिञ्चिदेव ठाने ठातुकामस्स सतो यं ठानं मनुस्सानं सप्पटिभयं, पुरतो गन्त्वा वञ्चेत्वा ठस्सामीति न होति, तस्मिं ठातुकामट्ठानेयेव निखातत्थम्भो विय चत्तारो पादे निच्चले कत्वा तिट्ठति, अयं सठो नाम. यस्स पन किस्मिञ्चिदेव ठाने अवच्छिन्दित्वा खन्धगतं पातेतुकामस्स सतो यं ठानं मनुस्सानं सप्पटिभयं, पुरतो गन्त्वा वञ्चेत्वा पातेस्सामीति न होति, तत्थेव अवच्छिन्दित्वा पातेति, अयं कूटो नाम. यस्स किस्मिञ्चिदेव ठाने मग्गा उक्कम्म निवत्तित्वा पटिमग्गं आरोहितुकामस्स सतो यं ठानं मनुस्सानं सप्पटिभयं, पुरतो गन्त्वा वञ्चेत्वा एवं करिस्सामीति न होति, तत्थेव मग्गा उक्कम्म निवत्तित्वा पटिमग्गं आरोहति, अयं वङ्को नाम. यस्स पन कालेन वामतो कालेन दक्खिणतो कालेन उजुमग्गेनेव गन्तुकामस्स सतो यं ठानं मनुस्सानं सप्पटिभयं, पुरतो गन्त्वा वञ्चेत्वा एवं करिस्सामीति न होति, तत्थेव कालेन वामतो कालेन दक्खिणतो कालेन उजुमग्गं गच्छति, तथा लण्डं वा पस्सावं वा विस्सज्जेतुकामस्स सतो इदं ठानं सुसम्मट्ठं आकिण्णमनुस्सं रमणीयं, इमस्मिं ठाने एवरूपं कातुं न युत्तं, पुरतो गन्त्वा पटिच्छन्नठाने करिस्सामीति न होति, तत्थेव करोति, अयं जिम्हो नाम. इति इमं चतुब्बिधम्पि किरियं सन्धायेतं वुत्तं. सब्बानि तानि साठेय्यानि कूटेय्यानि वङ्केय्यानि जिम्हेय्यानि पातुकरिस्सतीति एवं करोन्तापि ते सठादयो तानि साठेय्यादीनि पातुकरोन्ति नाम.

एवं पसूनं उत्तानभावं दस्सेत्वा इदानि मनुस्सानं गहनभावं दस्सेन्तो अम्हाकं पन, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ दासाति अन्तोजातका वा धनक्कीता वा करमरानीता वा सयं वा दासब्यं उपगता. पेस्साति पेसनकारका. कम्मकराति भत्तवेतनभता. अञ्ञथाव कायेनाति अञ्ञेनेवाकारेन कायेन समुदाचरन्ति, अञ्ञेनेवाकारेन वाचाय, अञ्ञेन च नेसं आकारेन चित्तं ठितं होतीति दस्सेति. तत्थ ये सम्मुखा सामिके दिस्वा पच्चुग्गमनं करोन्ति, हत्थतो भण्डकं गण्हन्ति, इमं विस्सज्जेत्वा इमं गण्हन्ता सेसानिपि आसन-पञ्ञापन-तालवण्टबीजन-पादधोवनादीनि सब्बानि किच्चानि करोन्ति, परम्मुखकाले पन तेलम्पि उत्तरन्तं न ओलोकेन्ति, सतग्घनकेपि सहस्सग्घनकेपि कम्मे परिहायन्ते निवत्तित्वा ओलोकेतुम्पि न इच्छन्ति, इमे अञ्ञथा कायेन समुदाचरन्ति नाम. ये पन सम्मुखा ‘‘अम्हाकं सामि अम्हाकं अय्यो’’तिआदीनि वत्वा पसंसन्ति, परम्मुखा अवत्तब्बं नाम नत्थि, यं इच्छन्ति, तं वदन्ति, इमे अञ्ञथा वाचाय समुदाचरन्ति नाम.

४. चत्तारोमे पेस्सपुग्गलाति अयम्पि पाटिएक्को अनुसन्धि. अयञ्हि पेस्सो ‘‘यावञ्चिदं, भन्ते, भगवा एवं मनुस्सगहणे एवं मनुस्सकसटे एवं मनुस्ससाठेय्ये वत्तमाने सत्तानं हिताहितं जानाती’’ति आह. पुरिमे च तयो पुग्गला अहितपटिपदं पटिपन्ना, उपरि चतुत्थो हितपटिपदं, एवमहं सत्तानं हिताहितं जानामीति दस्सेतुं इमं देसनं आरभि. हेट्ठा कन्दरकस्स कथाय सद्धिं योजेतुम्पि वट्टति. तेन वुत्तं ‘‘यावञ्चिदं भोता गोतमेन सम्मा भिक्खुसङ्घो पटिपादितो’’ति. अथस्स भगवा ‘‘पुरिमे तयो पुग्गले पहाय उपरि चतुत्थपुग्गलस्स हितपटिपत्तियंयेव पटिपादेमी’’ति दस्सेन्तोपि इमं देसनं आरभि. सन्तोति इदं संविज्जमानाति पदस्सेव वेवचनं. ‘‘सन्ता होन्ति समिता वूपसन्ता’’ति (विभ. ५४२) एत्थ हि निरुद्धा सन्ताति वुत्ता. ‘‘सन्ता एते विहारा अरियस्स विनये वुच्चन्ती’’ति एत्थ (म. नि. १.८२) निब्बुता. ‘‘सन्तो हवे सब्भि पवेदयन्ती’’ति एत्थ (जा. २.२१.४१३) पण्डिता. इध पन विज्जमाना उपलब्भमानाति अत्थो.

अत्तन्तपादीसु अत्तानं तपति दुक्खापेतीति अत्तन्तपो. अत्तनो परितापनानुयोगं अत्तपरितापनानुयोगं. परं तपति दुक्खापेतीति परन्तपो. परेसं परितापनानुयोगं परपरितापनानुयोगं. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. निच्छातोति छातं वुच्चति तण्हा, सा अस्स नत्थीति निच्छातो. सब्बकिलेसानं निब्बुतत्ता निब्बुतो. अन्तो तापनकिलेसानं अभावा सीतलो जातोति सीतिभूतो. झानमग्गफलनिब्बानसुखानि पटिसंवेदेतीति सुखपटिसंवेदी. ब्रह्मभूतेन अत्तनाति सेट्ठभूतेन अत्तना. चित्तं आराधेतीति चित्तं सम्पादेति, परिपूरेति गण्हाति पसादेतीति अत्थो.

५. दुक्खपटिक्कूलन्ति दुक्खस्स पटिकूलं, पच्चनीकसण्ठितं दुक्खं अपत्थयमानन्ति अत्थो.

६. पण्डितोति इध चतूहि कारणेहि पण्डितोति न वत्तब्बो, सतिपट्ठानेसु पन कम्मं करोतीति पण्डितोति वत्तुं वट्टति. महापञ्ञोति इदम्पि महन्ते अत्थे परिग्गण्हातीतिआदिना महापञ्ञलक्खणेन न वत्तब्बं, सतिपट्ठानपरिग्गाहिकाय पन पञ्ञाय समन्नागतत्ता महापञ्ञोति वत्तुं वट्टति. महता अत्थेन संयुत्तो अगमिस्साति महता अत्थेन संयुत्तो हुत्वा गतो भवेय्य, सोतापत्तिफलं पापुणेय्याति अत्थो. किं पन येसं मग्गफलानं उपनिस्सयो अत्थि, बुद्धानं सम्मुखीभावे ठितेपि तेसं अन्तरायो होतीति. आम होति, न पन बुद्धे पटिच्च, अथ खो किरियपरिहानिया वा पापमित्तताय वा होति. तत्थ किरियपरिहानिया होति नाम – सचे हि धम्मसेनापति धनञ्जानिस्स ब्राह्मणस्स आसयं ञत्वा धम्मं अदेसयिस्सा, सो ब्राह्मणो सोतापन्नो अभविस्सा, एवं ताव किरियपरिहानिया होति. पापमित्तताय होति नाम – सचे हि अजातसत्तु देवदत्तस्स वचनं गहेत्वा पितुघातकम्मं नाकरिस्सा, सामञ्ञफलसुत्तकथितदिवसेव सोतापन्नो अभविस्सा, तस्स वचनं गहेत्वा पितुघातकम्मस्स कतत्ता पन न होति, एवं पापमित्तताय होति. इमस्सापि उपासकस्स किरियपरिहानि जाता, अपरिनिट्ठिताय देसनाय उट्ठहित्वा पक्कन्तो. अपिच, भिक्खवे, एत्तावतापि पेस्सोहत्थारोहपुत्तो महता अत्थेन संयुत्तोति कतरेन महन्तेन अत्थेन? द्वीहि आनिसंसेहि. सो किर उपासको सङ्घे च पसादं पटिलभि, सतिपट्ठानपरिग्गहणत्थाय चस्स अभिनवो नयो उदपादि. तेन वुत्तं ‘‘महता अत्थेन संयुत्तो’’ति. कन्दरको पन सङ्घे पसादमेव पटिलभि. एतस्स भगवा कालोति एतस्स धम्मक्खानस्स, चतुन्नं वा पुग्गलानं विभजनस्स कालो.

८. ओरब्भिकादीसु उरब्भा वुच्चन्ति एळका, उरब्भे हनतीति ओरब्भिको. सूकरिकादीसुपि एसेव नयो. लुद्दोति दारुणो कक्खळो. मच्छघातकोति मच्छबन्धकेवट्टो. बन्धनागारिकोति बन्धनागारगोपको. कुरुरकम्मन्ताति दारुणकम्मन्ता.

९. मुद्धावसित्तोति खत्तियाभिसेकेन मुद्धनि अभिसित्तो. पुरत्थिमेन नगरस्साति नगरतो पुरत्थिमदिसाय. सन्थागारन्ति यञ्ञसालं. खराजिनं निवासेत्वाति सखुरं अजिनचम्मं निवासेत्वा. सप्पितेलेनाति सप्पिना च तेलेन च. ठपेत्वा हि सप्पिं अवसेसो यो कोचि स्नेहो तेलन्ति वुच्चति. कण्डूवमानोति नखानं छिन्नत्ता कण्डूवितब्बकाले तेन कण्डूवमानो. अनन्तरहितायाति असन्थताय. सरूपवच्छायाति सदिसवच्छाय. सचे गावी सेता होति, वच्छोपि सेतकोव. सचे गावी कबरा वा रत्ता वा, वच्छोपि तादिसो वाति एवं सरूपवच्छाय. सो एवमाहाति सो राजा एवं वदेति. वच्छतराति तरुणवच्छकभावं अतिक्कन्ता बलववच्छा. वच्छतरीसुपि एसेव नयो. बरिहिसत्थायाति परिक्खेपकरणत्थाय चेव यञ्ञभूमियं अत्थरणत्थाय च. सेसं हेट्ठा तत्थ तत्थ वित्थारितत्ता उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

कन्दरकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. अट्ठकनागरसुत्तवण्णना

१७. एवं मे सुतन्ति अट्ठकनागरसुत्तं. तत्थ बेलुवगामकेति वेसालिया दक्खिणपस्से अविदूरे बेलुवगामको नाम अत्थि, तं गोचरगामं कत्वाति अत्थो. दसमोति सो हि जातिगोत्तवसेन चेव सारप्पत्तकुलगणनाय च दसमे ठाने गणीयति, तेनस्स दसमोत्वेव नामं जातं. अट्ठकनागरोति अट्ठकनगरवासी. कुक्कुटारामोति कुक्कुटसेट्ठिना कारितो आरामो.

१८. तेन भगवता…पे… अक्खातोति एत्थ अयं सङ्खेपत्थो, यो सो भगवा समतिंस पारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, तेन भगवता, तेसं तेसं सत्तानं आसयानुसयं जानता, हत्थतले ठपितआमलकं विय सब्बं ञेय्यधम्मं पस्सता. अपिच पुब्बेनिवासादीहि जानता, दिब्बेन चक्खुना पस्सता, तीहि विज्जाहि छहि वा पन अभिञ्ञाहि जानता, सब्बत्थ अप्पटिहतेन समन्तचक्खुना पस्सता, सब्बधम्मजाननसमत्थाय पञ्ञाय जानता, सब्बसत्तानं चक्खुविसयातीतानि तिरोकुट्टादिगतानिपि रूपानि अतिविसुद्धेन मंसचक्खुना पस्सता, अत्तहितसाधिकाय समाधिपदट्ठानाय पटिवेधपञ्ञाय जानता, परहितसाधिकाय करुणापदट्ठानाय देसनापञ्ञाय पस्सता, अरीनं हतत्ता पच्चयादीनञ्च अरहत्ता अरहता, सम्मा सामञ्च सच्चानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेन. अन्तरायिकधम्मे वा जानता, निय्यानिकधम्मे पस्सता, किलेसारीनं हतत्ता अरहता, सामं सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेनाति एवं चतुवेसारज्जवसेन चतूहि कारणेहि थोमितेन. अत्थि नु खो एको धम्मो अक्खातोति.

१९. अभिसङ्खतन्ति कतं उप्पादितं. अभिसञ्चेतयितन्ति चेतयितं पकप्पितं. सो तत्थ ठितोति सो तस्मिं समथविपस्सनाधम्मे ठितो. धम्मरागेन धम्मनन्दियाति पदद्वयेहि समथविपस्सनासु छन्दरागो वुत्तो. समथविपस्सनासु हि सब्बेन सब्बं छन्दरागं परियादियितुं सक्कोन्तो अरहा होति, असक्कोन्तो अनागामी होति. सो समथविपस्सनासु छन्दरागस्स अप्पहीनत्ता चतुत्थज्झानचेतनाय सुद्धावासे निब्बत्तति, अयं आचरियानं समानकथा.

वितण्डवादी पनाह ‘‘तेनेव धम्मरागेनाति वचनतो अकुसलेन सुद्धावासे निब्बत्तती’’ति सो ‘‘सुत्तं आहरा’’ति वत्तब्बो, अद्धा अञ्ञं अपस्सन्तो इदमेव आहरिस्सति, ततो वत्तब्बो ‘‘किं पनिदं सुत्तं नेय्यत्थं नीतत्थ’’न्ति, अद्धा नीतत्थन्ति वक्खति. ततो वत्तब्बो – एवं सन्ते अनागामिफलत्थिकेन समथविपस्सनासु छन्दरागो कत्तब्बो भविस्सति, छन्दरागे उप्पादिते अनागामिफलं पटिविद्धं भविस्सति ‘‘मा सुत्तं मे लद्ध’’न्ति यं वा तं वा दीपेहि. पञ्हं कथेन्तेन हि आचरियस्स सन्तिके उग्गहेत्वा अत्थरसं पटिविज्झित्वा कथेतुं वट्टति, अकुसलेन हि सग्गे, कुसलेन वा अपाये पटिसन्धि नाम नत्थि. वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘न, भिक्खवे, लोभजेन कम्मेन दोसजेन कम्मेन मोहजेन कम्मेन देवा पञ्ञायन्ति, मनुस्सा पञ्ञायन्ति, या वा पनञ्ञापि काचि सुगतियो, अथ खो, भिक्खवे, लोभजेन कम्मेन दोसजेन कम्मेन मोहजेन कम्मेन निरयो पञ्ञायति, तिरच्छानयोनि पञ्ञायति, पेत्तिविसयो पञ्ञायति, या वा पनञ्ञापि काचि दुग्गतियो’’ति –

एवं पञ्ञापेतब्बो. सचे सञ्जानाति सञ्जानातु, नो चे सञ्जानाति, ‘‘गच्छ पातोव विहारं पविसित्वा यागुं पिवाही’’ति उय्योजेतब्बो.

यथा च पन इमस्मिं सुत्ते, एवं महामालुक्योवादेपि महासतिपट्ठानेपि कायगतासतिसुत्तेपि समथविपस्सना कथिता. तत्थ इमस्मिं सुत्ते समथवसेन गच्छतोपि विपस्सनावसेन गच्छतोपि समथधुरमेव धुरं, महामालुक्योवादे विपस्सनाव धुरं, महासतिपट्ठानं पन विपस्सनुत्तरं नाम कथितं, कायगतासतिसुत्तं समथुत्तरन्ति.

अयं खो गहपति…पे… एकधम्मो अक्खातोति एकधम्मं पुच्छितेन अयम्पि एकधम्मोति एवं पुच्छावसेन कथितत्ता एकादसपि धम्मा एकधम्मो नाम जातो. महासकुलुदायिसुत्तस्मिञ्हि एकूनवीसति पब्बानि पटिपदावसेन एकधम्मो नाम जातानि, इध एकादसपुच्छावसेन एकधम्मोति आगतानि. अमतुप्पत्तियत्थेन वा सब्बानिपि एकधम्मोति वत्तुं वट्टति.

२१. निधिमुखं गवेसन्तोति निधिं परियेसन्तो. सकिदेवाति एकपयोगेन. कथं पन एकपयोगेनेव एकादसन्नं निधीनं अधिगमो होतीति. इधेकच्चो अरञ्ञे निधिं गवेसमानो चरति, तमेनं अञ्ञतरो अत्थचरको दिस्वा ‘‘किं भो चरसी’’ति पुच्छति. सो ‘‘जीवितवुत्तिं परियेसामी’’ति आह. इतरो ‘‘तेन हि सम्म आगच्छ, एतं पासाणं पवत्तेही’’ति आह. सो तं पवत्तेत्वा उपरूपरि ठपिता वा कुच्छिया कुच्छिं आहच्च ठिता वा एकादस कुम्भियो पस्सेय्य, एवं एकपयोगेन एकादसन्नं निधीनं अधिगमो होति.

आचरियधनं परियेसिस्सन्तीति अञ्ञतित्थिया हि यस्स सन्तिके सिप्पं उग्गण्हन्ति, तस्स सिप्पुग्गहणतो पुरे वा पच्छा वा अन्तरन्तरे वा गेहतो नीहरित्वा धनं देन्ति. येसं गेहे नत्थि, ते ञातिसभागतो परियेसन्ति, तथा अलभमाना भिक्खम्पि चरित्वा देन्तियेव. तं सन्धायेतं वुत्तं.

किमङ्गं पनाहन्ति बाहिरका ताव अनिय्यानिकेपि सासने सिप्पमत्तदायकस्स धनं परियेसन्ति; अहं पन एवंविधे निय्यानिकसासने एकादसविधं अमतुप्पत्तिपटिपदं देसेन्तस्स आचरियस्स पूजं किं न करिस्सामि, करिस्सामियेवाति वदति. पच्चेकदुस्सयुगेन अच्छादेसीति एकमेकस्स भिक्खुनो एकेकं दुस्सयुगमदासीति अत्थो. समुदाचारवचनं पनेत्थ एवरूपं होति, तस्मा अच्छादेसीति वुत्तं. पञ्चसतविहारन्ति पञ्चसतग्घनिकं पण्णसालं कारेसीति अत्थो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

अट्ठकनागरसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. सेखसुत्तवण्णना

२२. एवं मे सुतन्ति सेखसुत्तं. तत्थ नवं सन्थागारन्ति अधुना कारितं सन्थागारं, एका महासालाति अत्थो. उय्योगकालादीसु हि राजानो तत्थ ठत्वा ‘‘एत्तका पुरतो गच्छन्तु, एत्तका पच्छा, एत्तका उभोहि पस्सेहि, एत्तका हत्थीसु अभिरुहन्तु, एत्तका अस्सेसु, एत्तका रथेसु तिट्ठन्तू’’ति एवं सन्थं करोन्ति, मरियादं बन्धन्ति, तस्मा तं ठानं सन्थागारन्ति वुच्चति. उय्योगट्ठानतो च आगन्त्वा याव गेहेसु अल्लगोमयपरिभण्डादीनि करोन्ति, ताव द्वे तीणि दिवसानि ते राजानो तत्थ सन्थम्भन्तीतिपि सन्थागारं. तेसं राजूनं सह अत्थानुसासनं अगारन्तिपि सन्थागारं गणराजानो हि ते, तस्मा उप्पन्नकिच्चं एकस्स वसेन न छिज्जति, सब्बेसं छन्दो लद्धुं वट्टति, तस्मा सब्बे तत्थ सन्निपतित्वा अनुसासन्ति. तेन वुत्तं ‘‘सह अत्थानुसासनं अगारन्तिपि सन्थागार’’न्ति. यस्मा पनेते तत्थ सन्निपतित्वा ‘‘इमस्मिं काले कसितुं वट्टति, इमस्मिं काले वपितु’’न्ति एवमादिना नयेन घरावासकिच्चानि सम्मन्तयन्ति, तस्मा छिद्दावछिद्दं घरावासं तत्थ सन्थरन्तीतिपि सन्थागारं. अचिरकारितं होतीति कट्ठकम्म-सिलाकम्म-चित्तकम्मादिवसेन सुसज्जितं देवविमानं विय अधुना निट्ठापितं. समणेन वाति एत्थ यस्मा घरवत्थुपरिग्गहकालेयेव देवता अत्तनो वसनट्ठानं गण्हन्ति, तस्मा ‘‘देवेन वा’’ति अवत्वा ‘‘समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेना’’ति वुत्तं.

येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति सन्थागारं निट्ठितन्ति सुत्वा ‘‘गच्छाम, नं पस्सिस्सामा’’ति गन्त्वा द्वारकोट्ठकतो पट्ठाय सब्बं ओलोकेत्वा ‘‘इदं सन्थागारं देवविमानसदिसं अतिविय मनोरमं सस्सिरिकं केन पठमं परिभुत्तं अम्हाकं दीघरत्तं हिताय सुखाय अस्सा’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अम्हाकं ञातिसेट्ठस्स पठमं दिय्यमानेपि सत्थुनोव अनुच्छविकं, दक्खिणेय्यवसेन दिय्यमानेपि सत्थुनोव अनुच्छविकं, तस्मा पठमं सत्थारं परिभुञ्जापेस्साम, भिक्खुसङ्घस्स आगमनं करिस्साम, भिक्खुसङ्घे आगते तेपिटकं बुद्धवचनं आगतमेव भविस्सति, सत्थारं तियामरत्तिं अम्हाकं धम्मकथं कथापेस्साम, इति तीहि रतनेहि परिभुत्तं मयं पच्छा परिभुञ्जिस्साम, एवं नो दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सती’’ति सन्निट्ठानं कत्वा उपसङ्कमिंसु.

येन सन्थागारं तेनुपसङ्कमिंसूति तं दिवसं किर सन्थागारं किञ्चापि राजकुलानं दस्सनत्थाय देवविमानं विय सुसज्जितं होति सुपटिजग्गितं, बुद्धारहं पन कत्वा अप्पञ्ञत्तं. बुद्धा हि नाम अरञ्ञज्झासया अरञ्ञारामा अन्तोगामे वसेय्युं वा नो वा, तस्मा भगवतो मनं जानित्वाव पञ्ञापेस्सामाति चिन्तेत्वा ते भगवन्तं उपसङ्कमिंसु. इदानि पन मनं लभित्वा पञ्ञापेतुकामा येन सन्थागारं तेनुपसङ्कमिंसु.

सब्बसन्थरिं सन्थागारं सन्थरित्वाति यथा सब्बमेव सन्थतं होति, एवं तं सन्थरापेत्वा. सब्बपठमं ताव ‘‘गोमयं नाम सब्बमङ्गलेसु वट्टती’’ति सुधापरिकम्मकतम्पि भूमिं अल्लगोमयेन ओपुञ्छापेत्वा परिसुक्खभावं ञत्वा यथा अक्कन्तट्ठाने पदं न पञ्ञायति, एवं चतुज्जातियगन्धेहि लिम्पापेत्वा उपरि नानावण्णे कटसारके सन्थरित्वा तेसं उपरि महापिट्ठिककोजवके आदिं कत्वा हत्थत्थरक-अस्सत्थरक-सीहत्थरक-ब्यग्घत्थरक-चन्दत्थरक-सूरियत्थरक-चित्तत्थरकादीहि नानावण्णेहि अत्थरणेहि सन्थरितब्बकयुत्तं सब्बोकासं सन्थरापेसुं. तेन वुत्तं ‘‘सब्बसन्थरिं सन्थागारं सन्थरित्वा’’ति.

आसनानि पञ्ञापेत्वाति मज्झट्ठाने ताव मङ्गलत्थम्भं निस्साय महारहं बुद्धासनं पञ्ञापेत्वा तत्थ यं यं मुदुकञ्च मनोरमञ्च पच्चत्थरणं, तं तं पच्चत्थरित्वा भगवतो लोहितकं मनुञ्ञदस्सनं उपधानं उपदहित्वा उपरि सुवण्णरजततारकविचित्तं वितानं बन्धित्वा गन्धदामपुप्फदामपत्तदामादीहि पच्चत्थरणेहि अलङ्करित्वा समन्ता द्वादसहत्थट्ठाने पुप्फजालं करित्वा तिंसहत्थमत्तं ठानं पटसाणिया परिक्खिपापेत्वा पच्छिमभित्तिं निस्साय भिक्खुसङ्घस्स पल्लङ्कपीठ-अपस्सयपीठ-मुण्डपीठानि पञ्ञापेत्वा उपरि सेतपच्चत्थरणेहि पच्चत्थरापेत्वा पाचीनभित्तिं निस्साय अत्तनो अत्तनो महापिट्ठिककोजवके पञ्ञापेत्वा हंसलोमादिपूरितानि उपधानानि ठपापेसुं ‘‘एवं अकिलममाना सब्बरत्तिं धम्मं सुणिस्सामा’’ति. इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘आसनानि पञ्ञापेत्वा’’ति.

उदकमणिकन्ति महाकुच्छिकं उदकचाटिं. उपट्ठपेत्वाति एवं भगवा च भिक्खुसङ्घो च यथारुचिया हत्थे वा धोविस्सन्ति पादे वा, मुखं वा विक्खालेस्सन्तीति तेसु तेसु ठानेसु मणिवण्णस्स उदकस्स पूरापेत्वा वासत्थाय नानापुप्फानि चेव उदकवासचुण्णानि च पक्खिपित्वा कदलिपण्णेहि पिदहित्वा पतिट्ठापेसुं. इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘उपट्ठपेत्वा’’ति.

तेलप्पदीपं आरोपेत्वाति रजतसुवण्णादिमयदण्डासु दीपिकासु योनकरूपकिरातरूपकादीनं हत्थे ठपितसुवण्णरजतादिमयकपल्लकादीसु च तेलप्पदीपं जलयित्वाति अत्थो. येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति एत्थ पन ते सक्यराजानो न केवलं सन्थागारमेव, अथ खो योजनावट्टे कपिलवत्थुस्मिं नगरवीथियोपि सम्मज्जापेत्वा धजे उस्सापेत्वा गेहद्वारेसु पुण्णघटे च कदलियो च ठपापेत्वा सकलनगरं दीपमालादीहि विप्पकिण्णतारकं विय कत्वा ‘‘खीरपायके दारके खीरं पायेथ, दहरे कुमारे लहुं लहुं भोजेत्वा सयापेथ, उच्चासद्दं मा करित्थ, अज्ज एकरत्तिं सत्था अन्तोगामे वसिस्सति, बुद्धा नाम अप्पसद्दकामा होन्ती’’ति भेरिं चरापेत्वा सयं दण्डदीपिका आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु.

अथ खो भगवा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन नवं सन्थागारं तेनुपसङ्कमीति. ‘‘यस्स दानि, भन्ते, भगवा कालं मञ्ञती’’ति एवं किर काले आरोचिते भगवा लाखारसेन तिन्तरत्तकोविळारपुप्फवण्णं रत्तदुपट्टं कत्तरिया पदुमं कन्तन्तो विय संविधाय तिमण्डलं पटिच्छादेन्तो निवासेत्वा सुवण्णपामङ्गेन पदुमकलापं परिक्खिपन्तो विय विज्जुल्लतासस्सिरिकं कायबन्धनं बन्धित्वा रत्तकम्बलेन गजकुम्भं परियोनद्धन्तो विय रतनसतुब्बेधे सुवण्णग्घिके पवाळजालं खिपमानो विय सुवण्णचेतिये रत्तकम्बलकञ्चुकं पटिमुञ्चन्तो विय गच्छन्तं पुण्णचन्दं रत्तवण्णवलाहकेन पटिच्छादयमानो विय कञ्चनपब्बतमत्थके सुपक्कलाखारसं परिसिञ्चन्तो विय चित्तकूटपब्बतमत्थकं विज्जुल्लताय परिक्खिपन्तो विय च सचक्कवाळसिनेरुयुगन्धरं महापथविं चालेत्वा गहितं निग्रोधपल्लवसमानवण्णं रत्तवरपंसुकूलं पारुपित्वा गन्धकुटिद्वारतो निक्खमि कञ्चनगुहतो सीहो विय उदयपब्बतकूटतो पुण्णचन्दो विय च. निक्खमित्वा पन गन्धकुटिपमुखे अट्ठासि.

अथस्स कायतो मेघमुखेहि विज्जुकलापा विय रस्मियो निक्खमित्वा सुवण्णरसधारापरिसेकमञ्जरिपत्तपुप्फफलविटपे विय आरामरुक्खे करिंसु. तावदेव च अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरमादाय महाभिक्खुसङ्घो भगवन्तं परिवारेसि. ते पन परिवारेत्वा ठिता भिक्खू एवरूपा अहेसुं अप्पिच्छा सन्तुट्ठा पविवित्ता असंसट्ठा आरद्धवीरिया वत्तारो वचनक्खमा चोदका पापगरही सीलसम्पन्ना समाधिसम्पन्ना पञ्ञाविमुत्तिविमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्नाति. तेहि परिवारितो भगवा रत्तकम्बलपरिक्खित्तो विय सुवण्णक्खन्धो रत्तपदुमसण्डमज्झगता विय सुवण्णनावा पवाळवेदिकापरिक्खित्तो विय सुवण्णपासादो विरोचित्थ. सारिपुत्तमोग्गल्लानादयो महाथेरापि नं मेघवण्णं पंसुकूलं पारुपित्वा मणिवम्मवम्मिका विय महानागा परिवारयिंसु वन्तरागा भिन्नकिलेसा विजटितजटा छिन्नबन्धना कुले वा गणे वा अलग्गा.

इति भगवा सयं वीतरागो वीतरागेहि, वीतदोसो वीतदोसेहि, वीतमोहो वीतमोहेहि, नित्तण्हो नित्तण्हेहि, निक्किलेसो निक्किलेसेहि, सयं बुद्धो बहुस्सुतबुद्धेहि परिवारितो, पत्तपरिवारितं विय केसरं, केसरपरिवारिता विय कण्णिका, अट्ठनागसहस्सपरिवारितो विय छद्दन्तो नागराजा, नवुतिहंससहस्सपरिवारितो विय धतरट्ठो हंसराजा, सेनङ्गपरिवारितो विय चक्कवत्ति, मरुगणपरिवारितो विय सक्को देवराजा, ब्रह्मगणपरिवारितो विय हारितमहाब्रह्मा, तारागणपरिवारितो विय पुण्णचन्दो, असमेन बुद्धवेसेन अपरिमाणेन बुद्धविलासेन कपिलवत्थुगमनमग्गं पटिपज्जि.

अथस्स पुरत्थिमकायतो सुवण्णवण्णा रस्मी उट्ठहित्वा असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. पच्छिमकायतो दक्खिणहत्थतो, वामहत्थतो सुवण्णवण्णा रस्मी उट्ठहित्वा असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. उपरि केसन्ततो पट्ठाय सब्बकेसावत्तेहि मोरगीववण्णा रस्मी उट्ठहित्वा गगनतले असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. हेट्ठा पादतलेहि पवाळवण्णा रस्मी उट्ठहित्वा घनपथवियं असीतिहत्थट्ठानं अग्गहेसि. एवं समन्ता असीतिहत्थमत्तं ठानं छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विज्जोतमाना विप्फन्दमाना कञ्चनदण्डदीपिकाहि निच्छरित्वा आकासं पक्खन्दजाला विय चातुद्दीपिकमहामेघतो निक्खन्तविज्जुल्लता विय विधाविंसु. सब्बदिसाभागा सुवण्णचम्पकपुप्फेहि विकिरियमाना विय, सुवण्णघटा निक्खन्तसुवण्णरसधाराहि सिञ्चमाना विय, पसारितसुवण्णपटपरिक्खित्ता विय, वेरम्भवातसमुट्ठितकिंसुककणिकारपुप्फचुण्णसमोकिण्णा विय विप्पकिरिंसु.

भगवतोपि असीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभाद्वत्तिंसवरलक्खणसमुज्जलं सरीरं समुग्गततारकं विय गगनतलं, विकसितमिव पदुमवनं, सब्बपालिफुल्लो विय योजनसतिको पारिच्छत्तको, पटिपाटिया ठपितानं द्वत्तिंसूचन्दानं द्वत्तिंससूरियानं द्वत्तिंसचक्कवत्तीनं द्वत्तिंसदेवराजानं द्वत्तिंसमहाब्रह्मानं सिरिया सिरिं अभिभवमानं विय विरोचित्थ, यथा तं दसहि पारमीहि दसहि उपपारमीहि दसहि परमत्थपारमीहि सुपूरिताहि समतिंसपारमिताहि अलङ्कतं. कप्पसतसहसाधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि दिन्नदानं रक्खितसीलं कतकल्याणकम्मं एकस्मिं अत्तभावे ओसरित्वा विपाकं दातुं ठानं अलभमानं सम्बाधपत्तं विय अहोसि. नावासहस्सभण्डं एकनावं आरोपनकालो विय, सकटसहस्सभण्डं एकसकटं आरोपनकालो विय, पञ्चवीसतिया नदीनं ओघस्स सम्भिज्ज मुखद्वारे एकतो रासीभूतकालो विय च अहोसि.

इमाय बुद्धसिरिया ओभासमानस्सापि च भगवतो पुरतो अनेकानि दण्डदीपिकसहस्सानि उक्खिपिंसु. तथा पच्छतो. वामपस्से दक्खिणपस्से. जातिकुसुमचम्पकवनमल्लिकरत्तुप्पलनीलुप्पलमकुलसिन्दुवारपुप्फानि चेव नीलपीतादिवण्णसुगन्धगन्धचुण्णानि च चातुद्दीपिकमेघविस्सट्ठोदकवुट्ठियो विय विप्पकिरिंसु. पञ्चङ्गिकतूरियनिग्घोसा चेव बुद्धधम्मसङ्घगुणप्पटिसंयुत्ता थुतिघोसा च सब्बदिसा पूरयिंसु. देवमनुस्सनागसुपण्णगन्धब्बयक्खादीनं अक्खीनि अमतपानं विय लभिंसु. इमस्मिं पन ठाने ठत्वा पदसहस्सेन गमनवण्णं वत्तुं वट्टति. तत्रिदं मुखमत्तं –

‘‘एवं सब्बङ्गसम्पन्नो, कम्पयन्तो वसुन्धरं;

अहेठयन्तो पाणानि, याति लोकविनायको.

दक्खिणं पठमं पादं, उद्धरन्तो नरासभो;

गच्छन्तो सिरिसम्पन्नो, सोभते द्विपदुत्तमो.

गच्छतो बुद्धसेट्ठस्स, हेट्ठा पादतलं मुदु;

समं सम्फुसते भूमिं, रजसा नुपलिप्पति.

निन्नट्ठानं उन्नमति, गच्छन्ते लोकनायके;

उन्नतञ्च समं होति, पथवी च अचेतना.

पासाणा सक्खरा चेव, कथला खाणुकण्टका;

सब्बे मग्गा विवज्जन्ति, गच्छन्ते लोकनायके.

नातिदूरे उद्धरति, नच्चासन्ने च निक्खिपं;

अघट्टयन्तो निय्याति, उभो जाणू च गोप्फके.

नातिसीघं पक्कमति, सम्पन्नचरणो मुनि;

न चातिसणिकं याति, गच्छमानो समाहितो.

उद्धं अधो च तिरियं, दिसञ्च विदिसं तथा;

न पेक्खमानो सो याति, युगमत्तम्हि पेक्खति.

नागविक्कन्तचारो सो, गमने सोभते जिनो;

चारुं गच्छति लोकग्गो, हासयन्तो सदेवके.

उळुराजाव सोभन्तो, चतुचारीव केसरी;

तोसयन्तो बहू सत्ते, पुरं सेट्ठं उपागमी’’ति.

वण्णकालो नाम किरेस, एवंविधेसु कालेसु बुद्धस्स सरीरवण्णे वा गुणवण्णे वा धम्मकथिकस्स थामोयेव पमाणं चुण्णियपदेहि वा गाथाबन्धेन वा यत्तकं सक्कोति, तत्तकं वत्तब्बं. दुक्कथितन्ति न वत्तब्बं. अप्पमाणवण्णा हि बुद्धा, तेसं बुद्धापि अनवसेसतो वण्णं वत्तुं असमत्था, पगेव इतरा पजाति. इमिना सिरिविलासेन अलङ्कतप्पटियत्तं सक्यराजपुरं पविसित्वा भगवा पसन्नचित्तेन जनेन गन्धधूमवासचुण्णादीहि पूजयमानो सन्थागारं पाविसि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो भगवा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन एवं सन्थागारं तेनुपसङ्कमी’’ति.

भगवन्तंयेव पुरक्खत्वाति भगवन्तं पुरतो कत्वा. तत्थ भगवा भिक्खूनञ्चेव उपासकानञ्च मज्झे निसिन्नो गन्धोदकेन न्हापेत्वा दुकूलचुम्बटकेन वोदकं कत्वा जातिहिङ्गुलकेन मज्जित्वा रत्तकम्बलपलिवेठिते पीठे ठपितरत्तसुवण्णघनपटिमा विय अतिविरोचित्थ. अयं पनेत्थ पोराणानं वण्णभणनमग्गो –

‘‘गन्त्वान मण्डलमाळं, नागविक्कन्तचरणो;

ओभासयन्तो लोकग्गो, निसीदि वरमासने.

तस्मिं निसिन्नो नरदम्मसारथि,

देवातिदेवो सतपुञ्ञलक्खणो;

बुद्धासने मज्झगतो विरोचति,

सुवण्णनेक्खं विय पण्डुकम्बले.

नेक्खं जम्बोनदस्सेव, निक्खित्तं पण्डुकम्बले;

विरोचति वीतमलो, मणिवेरोचनो यथा.

महासालोव सम्फुल्लो, नेरुराजावलङ्कतो;

सुवण्णयूपसङ्कासो, पदुमो कोकनदो यथा.

जलन्तो दीपरुक्खोव, पब्बतग्गे यथा सिखी;

देवानं पारिच्छत्तोव, सब्बफुल्लो विरोचथा’’ति.

कापिलवत्थवे सक्ये बहुदेव रत्तिं धम्मिया कथायाति एत्थ धम्मी कथा नाम सन्थागारअनुमोदनप्पटिसंयुत्ता पकिण्णककथा वेदितब्बा. तदा हि भगवा आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय पथवोजं आकड्ढन्तो विय महाजम्बुं खन्धे गहेत्वा चालेन्तो विय योजनिकं मधुभण्डं चक्कयन्तेन पीळेत्वा मधुपानं पायमानो विय कापिलवत्थवानं सक्यानं हितसुखावहं पकिण्णककथं कथेसि. ‘‘आवासदानं नामेतं महाराज महन्तं, तुम्हाकं आवासो मया परिभुत्तो भिक्खुसङ्घेन परिभुत्तो मया च भिक्खुसङ्घेन च परिभुत्तो पन धम्मरतनेन परिभुत्तो येवाति तीहि रतनेहि परिभुत्तो नाम होति. आवासदानस्मिञ्हि दिन्ने सब्बदानं दिन्नमेव होति. भूमट्ठकपण्णसालाय वा साखामण्डपस्स वापि आनिसंसो नाम परिच्छिन्दितुं न सक्का’’ति नानानयविचित्तं बहुं धम्मकथं कथेत्वा –

‘‘सीतं उण्हं पटिहन्ति, ततो वाळमिगानि च;

सरीसपे च मकसे, सिसिरे चापि वुट्ठियो.

ततो वातातपो घोरो, सञ्जातो पटिहञ्ञति;

लेणत्थञ्च सुखत्थञ्च, झायितुञ्च विपस्सितुं.

विहारदानं सङ्घस्स, अग्गं बुद्धेन वण्णितं;

तस्मा हि पण्डितो पोसो, सम्पस्सं अत्थमत्तनो.

विहारे कारये रम्मे, वासयेत्थ बहुस्सुते;

तेसं अन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च.

ददेय्य उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा;

ते तस्स धम्मं देसेन्ति, सब्बदुक्खापनूदनं;

यं सो धम्मं इधञ्ञाय, परिनिब्बाति अनासवो’’ति. (चूळव. २९५) –

एवं अयम्पि आवासे आनिसंसो, अयम्पि आनिसंसोति बहुदेवरत्तिं अतिरेकतरं दियड्ढयामं आवासानिसंसकथं कथेसि. तत्थ इमा गाथाव सङ्गहं आरुळ्हा, पकिण्णकधम्मदेसना पन सङ्गहं न आरोहति. सन्दस्सेसीतिआदीनि वुत्तत्थानेव.

आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसीति धम्मकथं कथापेतुकामो जानापेसि. अथ कस्मा सारिपुत्तमहामोग्गल्लानमहाकस्सपादीसु असीतिमहाथेरेसु विज्जमानेसु भगवा आनन्दत्थेरस्स भारमकासीति. परिसज्झासयवसेन. आयस्मा हि आनन्दो बहुस्सुतानं अग्गो, पहोसि परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि मधुरधम्मकथं कथेतुन्ति साकियमण्डले पाकटो पञ्ञातो. तस्स सक्यराजूहि विहारं गन्त्वापि धम्मकथा सुतपुब्बा, ओरोधा पन नेसं न यथारुचिया विहारं गन्तुं लभन्ति, तेसं एतदहोसि – ‘‘अहो वत भगवा अप्पंयेव धम्मकथं कथेत्वा अम्हाकं ञातिसेट्ठस्स आनन्दस्स भारं करेय्या’’ति. तेसं अज्झासयवसेन भगवा तस्सेव भारमकासि.

सेखो पाटिपदोति पटिपन्नको सेखसमणो. सो तुय्हं पटिभातु उपट्ठातु, तस्स पटिपदं देसेहीति पटिपदाय पुग्गलं नियमेत्वा दस्सेति. कस्मा पन भगवा इमं पटिपदं नियमेसि? बहूहि कारणेहि. इमे ताव सक्या मङ्गलसालाय मङ्गलं पच्चासीसन्ति वड्ढिं इच्छन्ति, अयञ्च सेखपटिपदा मय्हं सासने मङ्गलपटिपदा वड्ढमानकपटिपदातिपि इमं पटिपदं नियमेसि. तस्सञ्च परिसति सेखाव बहू निसिन्ना, ते अत्तना पटिविद्धट्ठाने कथीयमाने अकिलमन्ताव सल्लक्खेस्सन्तीतिपि इमं पटिपदं नियमेसि. आयस्मा च आनन्दो सेखपटिसम्भिदापत्तोव, सो अत्तना पटिविद्धे पच्चक्खट्ठाने कथेन्तो अकिलमन्तो विञ्ञापेतुं सक्खिस्सतीतिपि इमं पटिपदं नियमेसि. सेखपटिपदाय च तिस्सोपि सिक्खा ओसटा, तत्थ अधिसीलसिक्खाय कथिताय सकलं विनयपिटकं कथितमेव होति, अधिचित्तसिक्खाय कथिताय सकलं सुत्तन्तपिटकं कथितं होति, अधिपञ्ञासिक्खाय कथिताय सकलं अभिधम्मपिटकं कथितं होति, आनन्दो च बहुस्सुतो तिपिटकधरो, सो पहोति तीहि पिटकेहि तिस्सो सिक्खा कथेतुं, एवं कथिते सक्यानं मङ्गलमेव वड्ढियेव भविस्सतीतिपि इमं पटिपदं नियमेसि.

पिट्ठि मे आगिलायतीति कस्मा आगिलायति? भगवतो हि छब्बस्सानि पधानं पदहन्तस्स महन्तं कायदुक्खं अहोसि, अथस्स अपरभागे महल्लककाले पिट्ठिवातो उप्पज्जि. अकारणं वा एतं. पहोति हि भगवा उप्पन्नं वेदनं विक्खम्भेत्वा एकम्पि द्वेपि सत्ताहे एकपल्लङ्केन निसीदितुं. सन्थागारसालं पन चतूहि इरियापथेहि परिभुञ्जितुकामो अहोसि, तत्थ पादधोवनट्ठानतो याव धम्मासना अगमासि, एत्तके ठाने गमनं निप्फन्नं. धम्मासनं पत्तो थोकं ठत्वा निसीदि, एत्तके ठानं. दियड्ढयामं धम्मासने निसीदि, एत्तके ठाने निसज्जा निप्फन्ना. इदानि दक्खिणेन पस्सेन थोकं निपन्ने सयनं निप्फज्जिस्सतीति एवं चतूहि इरियापथेहि परिभुञ्जितुकामो अहोसि. उपादिन्नकसरीरञ्च नाम ‘‘नो आगिलायती’’ति न वत्तब्बं, तस्मा चिरं निसज्जाय सञ्जातं अप्पकम्पि आगिलायनं गहेत्वा एवमाह.

सङ्घाटिं पञ्ञापेत्वाति सन्थागारस्स किर एकपस्से ते राजानो पट्टसाणिं परिक्खिपापेत्वा कप्पियमञ्चकं पञ्ञपेत्वा कप्पियपच्चत्थरणेन अत्थरित्वा उपरि सुवण्ण-तारक-गन्धमाला-दामपटिमण्डितं वितानं बन्धित्वा गन्धतेलप्पदीपं आरोपयिंसु ‘‘अप्पेव नाम सत्था धम्मासनतो वुट्ठाय थोकं विस्समन्तो इध निपज्जेय्य, एवं नो इमं सन्थागारं भगवता चतूहि इरियापथेहि परिभुत्तं दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सती’’ति. सत्थापि तदेव सन्धाय तत्थ सङ्घाटिं पञ्ञपेत्वा निपज्जि. उट्ठानसञ्ञं मनसि करित्वाति एत्तकं कालं अतिक्कमित्वा वुट्ठहिस्सामीति वुट्ठानसञ्ञं चित्ते ठपेत्वा.

२३. महानामं सक्कं आमन्तेसीति सो किर तस्मिं काले तस्सं परिसति जेट्ठको पामोक्खो, तस्मिं सङ्गहिते सेसपरिसा सङ्गहिताव होतीति थेरो तमेव आमन्तेसि. सीलसम्पन्नोति सीलेन सम्पन्नो, सम्पन्नसीलो परिपुण्णसीलोति अत्थो. सद्धम्मेहीति सुन्दरधम्मेहि, सतं वा सप्पुरिसानं धम्मेहि.

२४. कथञ्च महानामाति इमिना एत्तकेन ठानेन सेखपटिपदाय मातिकं ठपेत्वा पटिपाटिया वित्थारेतुकामो एवमाह. तत्थ सीलसम्पन्नोतिआदीनि ‘‘सम्पन्नसीला, भिक्खवे, विहरथा’’ति आकङ्खेय्यसुत्तादीसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि.

२५. कायदुच्चरितेनातिआदीसु उपयोगत्थे करणवचनं, हिरियितब्बानि कायदुच्चरितादीनि हिरियति जिगुच्छतीति अत्थो. ओत्तप्पनिद्देसे हेत्वत्थे करणवचनं, कायदुच्चरितादीहि ओत्तप्पस्स हेतुभूतेहि ओत्तप्पति भायतीति अत्थो. आरद्धवीरियोति पग्गहितवीरियो अनोसक्कितमानसो. पहानायाति पहानत्थाय. उपसम्पदायाति पटिलाभत्थाय. थामवाति वीरियथामेन समन्नागतो. दळ्हपरक्कमोति थिरपरक्कमो. अनिक्खित्तधुरो कुसलेसु धम्मेसूति कुसलेसु धम्मेसु अनोरोपितधुरो अनोसक्कितवीरियो. परमेनाति उत्तमेन. सतिनेपक्केनाति सतिया च निपकभावेन च. कस्मा पन सतिभाजनिये पञ्ञा आगताति? सतिया बलवभावदीपनत्थं. पञ्ञाविप्पयुत्ता हि सति दुब्बला होति, सम्पयुत्ता बलवतीति.

चिरकतम्पीति अत्तना वा परेन वा कायेन चिरकतं चेतियङ्गणवत्तादि असीति महावत्तपटिपत्तिपूरणं. चिरभासितम्पीति अत्तना वा परेन वा वाचाय चिरभासितं सक्कच्चं उद्दिसन-उद्दिसापन-धम्मोसारण-धम्मदेसना-उपनिसिन्नकथा-अनुमोदनियादिवसेन पवत्तितं वचीकम्मं. सरिता अनुस्सरिताति तस्मिं कायेन चिरकते ‘‘कायो नाम कायविञ्ञत्ति, चिरभासिते वाचा नाम वचीविञ्ञत्ति. तदुभयम्पि रूपं, तंसमुट्ठापिका चित्तचेतसिका अरूपं. इति इमे रूपारूपधम्मा एवं उप्पज्जित्वा एवं निरुद्धा’’ति सरति चेव अनुस्सरति च, सतिसम्बोज्झङ्गं समुट्ठापेतीति अत्थो. बोज्झङ्गसमुट्ठापिका हि सति इध अधिप्पेता. ताय सतिया एस सकिम्पि सरणेन सरिता, पुनप्पुनं सरणेन अनुस्सरिताति वेदितब्बा.

उदयत्थगामिनियाति पञ्चन्नं खन्धानं उदयवयगामिनिया उदयञ्च वयञ्च पटिविज्झितुं समत्थाय. अरियायाति विक्खम्भनवसेन च समुच्छेदवसेन च किलेसेहि आरका ठिताय परिसुद्धाय. पञ्ञाय समन्नागतोति विपस्सनापञ्ञाय चेव मग्गपञ्ञाय च समङ्गीभूतो. निब्बेधिकायाति सायेव निब्बिज्झनतो निब्बेधिकाति वुच्चति, ताय समन्नागतोति अत्थो. तत्थ मग्गपञ्ञाय समुच्छेदवसेन अनिब्बिद्धपुब्बं अपदालितपुब्बं लोभक्खन्धं दोसक्खन्धं मोहक्खन्धं निब्बिज्झति पदालेतीति निब्बेधिका. विपस्सनापञ्ञाय तदङ्गवसेन निब्बेधिकाय मग्गपञ्ञाय पटिलाभसंवत्तनतो चाति विपस्सना ‘‘निब्बेधिका’’ति वत्तुं वट्टति. सम्मा दुक्खक्खयगामिनियाति इधापि मग्गपञ्ञा ‘‘सम्मा हेतुना नयेन वट्टदुक्खं खेपयमाना गच्छतीति सम्मा दुक्खक्खयगामिनी नाम. विपस्सना तदङ्गवसेन वट्टदुक्खञ्च किलेसदुक्खञ्च खेपयमाना गच्छतीति दुक्खक्खयगामिनी. दुक्खक्खयगामिनिया वा मग्गपञ्ञाय पटिलाभसंवत्तनतो एसा दुक्खक्खयगामिनी’’ति वेदितब्बा.

२६. अभिचेतसिकानन्ति अभिचित्तं सेट्ठचित्तं सितानं निस्सितानं. दिट्ठधम्मसुखविहारानन्ति अप्पितप्पितक्खणे सुखपटिलाभहेतूनं. निकामलाभीति इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जिता. अकिच्छलाभीति निदुक्खलाभी. अकसिरलाभीति विपुललाभी. पगुणभावेन एको इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं सक्कोति, समाधिपारिपन्थिकधम्मे पन अकिलमन्तो विक्खम्भेतुं न सक्कोति, सो अत्तनो अनिच्छाय खिप्पमेव वुट्ठाति, यथापरिच्छेदवसेन समापत्तिं ठपेतुं न सक्कोति अयं किच्छलाभी कसिरलाभी नाम. एको इच्छितिच्छितक्खणे च समापज्जितुं सक्कोति, समाधिपारिपन्थिकधम्मे च अकिलमन्तो विक्खम्भेति, सो यथापरिच्छेदवसेनेव वुट्ठातुं सक्कोति, अयं अकिच्छलाभी अकसिरलाभी नाम.

२७. अयं वुच्चति महानाम अरियसावको सेखो पाटिपदोति महानाम अरियसावको सेखो पाटिपदो विपस्सनागब्भाय वड्ढमानकपटिपदाय समन्नागतोति वुच्चतीति दस्सेति. अपुच्चण्डतायाति अपूतिअण्डताय. भब्बो अभिनिब्भिदायाति विपस्सनादिञाणप्पभेदाय भब्बो. सम्बोधायाति अरियमग्गाय. अनुत्तरस्स योगक्खेमस्साति अरहत्तं अनुत्तरो योगक्खेमो नाम, तदभिगमाय भब्बोति दस्सेति. या पनायमेत्थ अत्थदीपनत्थं उपमा आहटा, सा चेतोखिलसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. केवलञ्हि तत्थ ‘‘तस्सा कुक्कुटिया अण्डेसु तिविधकिरियकरणं विय हि इमस्स भिक्खुनो उस्सोळ्हिपन्नरसेहि अङ्गेहि समन्नागतभावो’’ति यं एवं ओपम्मसंसन्दनं आगतं, तं इध एवं सीलसम्पन्नो होतीतिआदिवचनतो ‘‘तस्सा कुक्कुटिया अण्डेसु तिविधकिरियकरणं विय इमस्स भिक्खुनो सीलसम्पन्नतादीहि पन्नरसेहि धम्मेहि समङ्गिभावो’’ति. एवं योजेत्वा वेदितब्बं. सेसं सब्बत्थ वुत्तसदिसमेव.

२८. इमंयेव अनुत्तरं उपेक्खासतिपारिसुद्धिन्ति इमं पठमादिज्झानेहि असदिसं उत्तमं चतुत्थज्झानिकं उपेक्खासतिपारिसुद्धिं. पठमाभिनिब्भिदाति पठमो ञाणभेदो. दुतियादीसुपि एसेव नयो. कुक्कुटच्छापको पन एकवारं मातुकुच्छितो एकवारं अण्डकोसतोति द्वे वारे जायति. अरियसावको तीहि विज्जाहि तायो वारे जायति. पुब्बेनिवासच्छादकं तमं विनोदेत्वा पुब्बेनिवासञाणेन पठमं जायति, सत्तानं चुतिपटिसन्धिच्छादकं तमं विनोदेत्वा दिब्बचक्खुञाणेन दुतियं जायति, चतुसच्चपटिच्छादकं तमं विनोदेत्वा आसवक्खयञाणेन ततियं जायति.

२९. इदम्पिस्स होति चरणस्मिन्ति इदम्पि सीलं अस्स भिक्खुनो चरणं नाम होतीति अत्थो. चरणं नाम बहु अनेकविधं, सीलादयो पन्नरसधम्मा, तत्थ इदम्पि एकं चरणन्ति अत्थो. पदत्थो पन चरति तेन अगतपुब्बं दिसं गच्छतीति चरणं. एस नयो सब्बत्थ.

इदम्पिस्स होति विज्जायाति इदं पुब्बेनिवासञाणं तस्स विज्जा नाम होतीति अत्थो. विज्जा नाम बहु अनेकविधा, विपस्सनञाणादीनि अट्ठ ञाणानि, तत्थ इदम्पि ञाणं एका विज्जातिपि अत्थो. पदत्थो पन विनिविज्झित्वा एताय जानातीति विज्जा. एस नयो सब्बत्थ. विज्जासम्पन्नो इतिपीति तीहि विज्जाहि विज्जासम्पन्नो इतिपि. चरणसम्पन्नो इतिपीति पञ्चदसहि धम्मेहि चरणसम्पन्नो इतिपि. तदुभयेन पन विज्जाचरणसम्पन्नो इतिपीति.

३०. सनङ्कुमारेनाति पोराणककुमारेन, चिरकालतो पट्ठाय कुमारोति पञ्ञातेन. सो किर मनुस्सपथे पञ्चचूळककुमारककाले झानं निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके निब्बत्ति, तस्स सो अत्तभावो पियो अहोसि मनापो, तस्मा तादिसेनेव अत्तभावेन चरति, तेन नं सनङ्कुमारोति सञ्जानन्ति. जनेतस्मिन्ति जनितस्मिं, पजायाति अत्थो. ये गोत्तपटिसारिनोति ये जनेतस्मिं गोत्तं पटिसरन्ति ‘‘अहं गोतमो, अहं कस्सपो’’ति, तेसु लोके गोत्तपटिसारीसु खत्तियो सेट्ठो. अनुमता भगवताति मम पञ्हब्याकरणेन सद्धिं संसन्दित्वा देसिताति अम्बट्ठसुत्ते बुद्धेन भगवता ‘‘अहम्पि, अम्बट्ठ, एवं वदामि –

‘खत्तियो सेट्ठो जनेतस्मिं, ये गोत्तपटिसारिनो;

विज्जाचरणसम्पन्नो, सो सेट्ठो देवमानुसे’ति’’. (दी. नि. १.२७७) –

एवं भासन्तेन अनुञ्ञाता अनुमोदिता. साधु साधु आनन्दाति, भगवा किर आदितो पट्ठाय निद्दं अनोक्कमन्तोव इमं सुत्तं सुत्वा आनन्देन सेखपटिपदाय कूटं गहितन्ति ञत्वा उट्ठाय पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नो साधुकारं अदासि. एत्तावता च पन इदं सुत्तं जिनभासितं नाम जातं. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

सेखसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. पोतलियसुत्तवण्णना

३१. एवं मे सुतन्ति पोतलियसुत्तं. तत्थ अङ्गुत्तरापेसूति अङ्गायेव सो जनपदो, महिया पनस्स उत्तरेन या आपो, तासं अविदूरत्ता उत्तरापोतिपि वुच्चति. कतरमहिया उत्तरेन या आपोति, महामहिया. तत्थायं आविभावकथा – अयं किर जम्बुदीपो दससहस्सयोजनपरिमाणो. तत्थ च चतुसहस्सयोजनप्पमाणो पदेसो उदकेन अज्झोत्थटो समुद्दोति सङ्खं गतो. तिसहस्सयोजनप्पमाणे मनुस्सा वसन्ति. तिसहस्सयोजनप्पमाणे हिमवा पतिट्ठितो उब्बेधेन पञ्चयोजनसतिको चतुरासीतिकूटसहस्सपटिमण्डितो समन्ततो सन्दमानपञ्चसतनदीविचित्तो, यत्थ आयामवित्थारेन चेव गम्भीरताय च पण्णासपण्णासयोजना दियड्ढयोजनसतपरिमण्डला अनोतत्तदहो कण्णमुण्डदहो रथकारदहो छद्दन्तदहो कुणालदहो मन्दाकिनीदहो सीहपपातदहोति सत्त महासरा पतिट्ठिता. तेसु अनोतत्तदहो सुदस्सनकूटं चित्रकूटं काळकूटं गन्धमादनकूटं केलासकूटन्ति इमेहि पञ्चहि पब्बतेहि परिक्खित्तो.

तत्थ सुदस्सनकूटं सोवण्णमयं द्वियोजनसतुब्बेधं अन्तोवङ्कं काकमुखसण्ठानं तमेव सरं पटिच्छादेत्वा ठितं. चित्रकूटं सब्बरतनमयं. काळकूटं अञ्जनमयं. गन्धमादनकूटं सानुमयं अब्भन्तरे मुग्गवण्णं, मूलगन्धो सारगन्धो फेग्गुगन्धो तचगन्धो पपटिकगन्धो रसगन्धो पत्तगन्धो पुप्फगन्धो फलगन्धो गन्धगन्धोति इमेहि दसहि गन्धेहि उस्सन्नं नानप्पकारओसधसञ्छन्नं, काळपक्खउपोसथदिवसे आदित्तमिव अङ्गारं जलन्तं तिट्ठति. केलासकूटं रजतमयं. सब्बानि सुदस्सनेन समानुब्बेधसण्ठानानि, तमेव सरं पटिच्छादेत्वा ठितानि. तानि सब्बानि देवानुभावेन नागानुभावेन च वस्सन्ति, नदियो च तेसु सन्दन्ति. तं सब्बम्पि उदकं अनोतत्तमेव पविसति. चन्दिमसूरिया दक्खिणेन वा उत्तरेन वा गच्छन्ता पब्बतन्तरेन तत्थ ओभासं करोन्ति, उजुं गच्छन्ता न करोन्ति, तेनेवस्स अनोतत्तन्ति सङ्खा उदपादि.

तत्थ मनोहरसिलातलानि निम्मच्छकच्छपानि फलिकसदिसनिम्मलुदकानि न्हानतित्थानि सुपटियत्तानि होन्ति, येसु बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा च इद्धिमन्तो च इसयो न्हायन्ति, देवयक्खादयो उय्यानकीळकं कीळन्ति.

तस्स चतूसु पस्सेसु सीहमुखं हत्थिमुखं अस्समुखं उसभमुखन्ति चत्तारि मुखानि होन्ति, येहि चतस्सो नदियो सन्दन्ति. सीहमुखेन निक्खन्तनदीतीरे सीहा बहुतरा होन्ति. हत्थिमुखादीहि हत्थिअस्सउसभा. पुरत्थिमदिसतो निक्खन्तनदी अनोतत्तं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा इतरा तिस्सो नदियो अनुपगम्म पाचीनहिमवन्तेनेव अमनुस्सपथं गन्त्वा महासमुद्दं पविसति. पच्छिमदिसतो च उत्तरदिसतो च निक्खन्तनदियोपि तथेव पदक्खिणं कत्वा पच्छिमहिमवन्तेनेव उत्तरहिमवन्तेनेव च अमनुस्सपथं गन्त्वा महासमुद्दं पविसन्ति. दक्खिणदिसतो निक्खन्तनदी पन तं तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा दक्खिणेन उजुकं पासाणपिट्ठेनेव सट्ठियोजनानि गन्त्वा पब्बतं पहरित्वा वुट्ठाय परिक्खेपेन तिगावुतप्पमाणा उदकधारा च हुत्वा आकासेन सट्ठियोजनानि गन्त्वा तियग्गळे नाम पासाणे पतिता, पासाणो उदकधारावेगेन भिन्नो. तत्थ पञ्ञासयोजनप्पमाणा तियग्गळा नाम पोक्खरणी जाता, पोक्खरणिया कूलं भिन्दित्वा पासाणं पविसित्वा सट्ठियोजनानि गता. ततो घनपथविं भिन्दित्वा उमङ्गेन सट्ठियोजनानि गन्त्वा विञ्झुं नाम तिरच्छानपब्बतं पहरित्वा हत्थतले पञ्चङ्गुलिसदिसा पञ्चधारा हुत्वा पवत्तन्ति. सा तिक्खत्तुं अनोतत्तं पदक्खिणं कत्वा गतट्ठाने आवट्टगङ्गाति वुच्चति. उजुकं पासाणपिट्ठेन सट्ठियोजनानि गतट्ठाने कण्हगङ्गाति, आकासेन सट्ठियोजनानि गतट्ठाने आकासगङ्गाति, तियग्गळपासाणे पञ्ञासयोजनोकासे ठिता तियग्गळपोक्खरणीति, कूलं भिन्दित्वा पासाणं पविसित्वा सट्ठियोजनानि गतट्ठाने बहलगङ्गाति, उमङ्गेन सट्ठियोजनानि गतट्ठाने उमङ्गगङ्गाति वुच्चति. विञ्झुं नाम तिरच्छानपब्बतं पहरित्वा पञ्चधारा हुत्वा पवत्तट्ठाने पन गङ्गा यमुना अचिरवती सरभू महीति पञ्चधा सङ्खं गता. एवमेता पञ्च महानदियो हिमवन्ततो पभवन्ति. तासु या अयं पञ्चमी मही नाम, सा इध महामहीति अधिप्पेता. तस्सा उत्तरेन या आपो, तासं अविदूरत्ता सो जनपदो अङ्गुत्तरापोति वेदितब्बो. तस्मिं अङ्गुत्तरापेसु जनपदे.

आपणं नामाति तस्मिं किर निगमे वीसति आपणमुखसहस्सानि विभत्तानि अहेसुं. इति सो आपणानं उस्सन्नत्ता आपणन्त्वेव सङ्खं गतो. तस्स च निगमस्स अविदूरे नदीतीरे घनच्छायो रमणीयो भूमिभागो महावनसण्डो, तस्मिं भगवा विहरति. तेनेवेत्थ वसनट्ठानं न नियामितन्ति वेदितब्बं. येनञ्ञतरो वनसण्डो तेनुपसङ्कमीति भिक्खुसङ्घं वसनट्ठानं पेसेत्वा एककोव उपसङ्कमि पोतलियं गहपतिं सन्धाय. पोतलियोपि खो गहपतीति पोतलियोति एवंनामको गहपति. सम्पन्ननिवासनपावुरणोति परिपुण्णनिवासनपावुरणो, एकं दीघदसं साटकं निवत्थो एकं पारुतोति अत्थो. छत्तुपाहनाहीति छत्तं गहेत्वा उपाहना आरुय्हाति अत्थो. आसनानीति पल्लङ्कपीठपलालपीठकादीनि. अन्तमसो साखाभङ्गम्पि हि आसनन्तेव वुच्चति. गहपतिवादेनाति गहपतीति इमिना वचनेन. समुदाचरतीति वोहरति.

भगवन्तं एतदवोचाति ततियं गहपतीति वचनं अधिवासेतुं असक्कोन्तो भगवन्तमेतं ‘‘तयिदं, भो, गोतमा’’तिआदिवचनं अवोच. तत्थ नच्छन्नन्ति न अनुच्छविकं. नप्पतिरूपन्ति न सारुप्पं. आकारातिआदीनि सब्बानेव कारणवेवचनानि. दीघदसवत्थधारण-केसमस्सुनखठपनादीनि हि सब्बानेव गिहिब्यञ्जनानि तस्स गिहिभावं पाकटं करोन्तीति आकारा, गिहिसण्ठानेन सण्ठितत्ता लिङ्गा, गिहिभावस्स सञ्जानननिमित्तताय निमित्ताति वुत्ता. यथा तं गहपतिस्साति यथा गहपतिस्स आकारलिङ्गनिमित्ता भवेय्युं, तथेव तुय्हं. तेन ताहं एवं समुदाचरामीति दस्सेति. अथ सो येन कारणेन गहपतिवादं नाधिवासेति, तं पकासेन्तो ‘‘तथा हि पन मे’’तिआदिमाह.

निय्यातन्ति निय्यातितं. अनोवादी अनुपवादीति ‘‘ताता, कसथ, वपथ, वणिप्पथं पयोजेथा’’तिआदिना हि नयेन ओवदन्तो ओवादी नाम होति. ‘‘तुम्हे न कसथ, न वपथ, न वणिप्पथं पयोजेथ, कथं जीविस्सथ, पुत्तदारं वा भरिस्सथा’’तिआदिना नयेन पन उपवदन्तो उपवादी नाम होति. अहं पन उभयम्पि तं न करोमि. तेनाहं तत्थ अनोवादी अनुपवादीति दस्सेति. घासच्छादनपरमो विहरामीति घासमत्तञ्चेव अच्छादनमत्तञ्च परमं कत्वा विहरामि, ततो परं नत्थि, न च पत्थेमीति दीपेति.

३२. गिद्धिलोभो पहातब्बोति गेधभूतो लोभो पहातब्बो. अनिन्दारोसन्ति अनिन्दाभूतं अघट्टनं. निन्दारोसोति निन्दाघट्टना. वोहारसमुच्छेदायाति एत्थ वोहारोति ब्यवहारवोहारोपि पण्णत्तिपि वचनम्पि चेतनापि. तत्थ –

‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, वोहारं उपजीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, वाणिजो सो न ब्राह्मणो’’ति. (म. नि. २.४५७) –

अयं ब्यवहारवोहारो नाम. ‘‘सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो’’ति (ध. स. १३१३-१३१५) अयं पण्णत्तिवोहारो नाम. ‘‘तथा तथा वोहरति अपरामस’’न्ति (म. नि. ३.३३२) अयं वचनवोहारो नाम. ‘‘अट्ठ अरियवोहारा अट्ठ अनरियवोहरा’’ति (अ. नि. ८.६७) अयं चेतनावोहारो नाम, अयमिधाधिप्पेतो. यस्मा वा पब्बजितकालतो पट्ठाय गिहीति चेतना नत्थि, समणोति चेतना होति. गिहीति वचनं नत्थि, समणोति वचनं होति. गिहीति पण्णत्ति नत्थि, समणोति पण्णत्ति होति. गिहीति ब्यवहारो नत्थि, समणोति वा पब्बजितोति वा ब्यवहारो होति. तस्मा सब्बेपेते लब्भन्ति.

३३. येसं खो अहं संयोजनानं हेतु पाणातिपातीति एत्थ पाणातिपातोव संयोजनं. पाणातिपातस्सेव हि हेतु पाणातिपातपच्चया पाणातिपाती नाम होति. पाणातिपातानं पन बहुताय ‘‘येसं खो अह’’न्ति वुत्तं. तेसाहं संयोजनानन्ति तेसं अहं पाणातिपातबन्धनानं. पहानाय समुच्छेदाय पटिपन्नोति इमिना अपाणातिपातसङ्खातेन कायिकसीलसंवरेन पहानत्थाय समुच्छेदनत्थाय पटिपन्नो. अत्तापि मं उपवदेय्याति कुन्थकिपिल्लिकम्पि नाम जीविता अवोरोपनकसासने पब्बजित्वा पाणातिपातमत्ततोपि ओरमितुं न सक्कोमि, किं मय्हं पब्बज्जायाति एवं अत्तापि मं उपवदेय्य. अनुविच्चापि मं विञ्ञू गरहेय्युन्ति एवरूपे नाम सासने पब्बजित्वा पाणातिपातमत्ततोपि ओरमितुं न सक्कोति, किं एतस्स पब्बज्जायाति एवं अनुविच्च तुलयित्वा परियोगाहेत्वा अञ्ञेपि विञ्ञू पण्डिता गरहेय्युं. एतदेव खो पन संयोजनमेतं नीवरणन्ति दससु संयोजनेसु पञ्चसु च नीवरणेसु अपरियापन्नम्पि ‘‘अट्ठ नीवरणा’’ति देसनावसेनेतं वुत्तं. वट्टबन्धनट्ठेन हि हितपटिच्छादनट्ठेन च संयोजनन्तिपि नीवरणन्तिपि वुत्तं. आसवाति पाणातिपातकारणा एको अविज्जासवो उप्पज्जति. विघातपरिळाहाति विघाता च परिळाहा च. तत्थ विघातग्गहणेन किलेसदुक्खञ्च विपाकदुक्खञ्च गहितं, परिळाहग्गहणेनपि किलेसपरिळाहो च विपाकपरिळाहो च गहितो. इमिना उपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.

३४-४०. अयं पन विसेसो – तेसाहं संयोजनानं पहानायाति इमस्मिं पदे इमिना दिन्नादानसङ्खातेन कायिकसीलसंवरेन, सच्चवाचासङ्खातेन वाचसिकसीलसंवरेन, अपिसुणावाचासङ्खातेन वाचसिकसीलसंवरेन, अगिद्धिलोभसङ्खातेन मानसिकसीलसंवरेन, अनिन्दारोससङ्खातेन कायिकवाचसिकसीलसंवरेन, अकोधुपायाससङ्खातेन मानसिकसीलसंवरेन, अनतिमानसङ्खातेन मानसिकसीलसंवरेन पहानत्थाय समुच्छेदनत्थाय पटिपन्नोति एवं सब्बवारेसु योजना कातब्बा.

अत्तापि मं उपवदेय्य अनुविच्चापि मं विञ्ञू गरहेय्युन्ति इमेसु पन पदेसु तिणसलाकम्पि नाम उपादाय अदिन्नं अग्गहणसासने पब्बजित्वा अदिन्नादानमत्ततोपि विरमितुं न सक्कोमि, किं मय्हं पब्बज्जायाति एवं अत्तापि मं उपवदेय्य. एवरूपे नाम सासने पब्बजित्वा अदिन्नादानमत्ततोपि ओरमितुं न सक्कोति, किं इमस्स पब्बज्जायाति एवं अनुविच्चापि मं विञ्ञू गरहेय्युं? हसापेक्खतायपि नाम दवकम्यताय वा मुसावादं अकरणसासने पब्बजित्वा. सब्बाकारेन पिसुणं अकरणसासने नाम पब्बजित्वा. अप्पमत्तकम्पि गिद्धिलोभं अकरणसासने नाम पब्बजित्वापि. ककचेन अङ्गेसु ओक्कन्तियमानेसुपि नाम परेसं निन्दारोसं अकरणसासने पब्बजित्वा. छिन्नखाणुकण्टकादीसुपि नाम कोधुपायासं अकरणसासने पब्बजित्वा. अधिमानमत्तम्पि नाम मानं अकरणसासने पब्बजित्वा अतिमानमत्तम्पि पजहितुं न सक्कोमि, किं मय्हं पब्बज्जायाति एवं अत्तापि मं उपवदेय्य. एवरूपे नाम सासने पब्बजित्वा अतिमानमत्तम्पि पजहितुं न सक्कोति, किं इमस्स पब्बज्जायाति एवं अनुविच्चापि मं विञ्ञू गरहेय्युन्ति एवं सब्बवारेसु योजना कातब्बा.

आसवाति इमस्मिं पन पदे अदिन्नादानकारणा कामासवो दिट्ठासवो अविज्जासवोति तयो आसवा उप्पज्जन्ति, तथा मुसावादकारणा पिसुणावाचाकारणा च, गिद्धिलोभकारणा दिट्ठासवो अविज्जासवो च, निन्दारोसकारणा अविज्जासवोव, तथा कोधुपायासकारणा, अतिमानकारणा भवासवो अविज्जासवो चाति द्वेव आसवा उप्पज्जन्तीति एवं आसवुप्पत्ति वेदितब्बा.

इमेसु पन अट्ठसुपि वारेसु असम्मोहत्थं पुन अयं सङ्खेपविनिच्छयो – पुरिमेसु ताव चतूसु विरमितुं न सक्कोमीति वत्तब्बं, पच्छिमेसु पजहितुं न सक्कोमीति. पाणातिपातनिन्दारोसकोधुपायासेसु च एको अविज्जासवोव होति, अदिन्नादानमुसावादपिसुणावाचासु कामासवो दिट्ठासवो अविज्जासवो, गिद्धिलोभे दिट्ठासवो अविज्जासवो, अतिमाने भवासवो अविज्जासवो, अपाणातिपातं दिन्नादानं कायिकं सीलं, अमुसा अपिसुणं वाचसिकसीलं, ठपेत्वा अनिन्दारोसं सेसानि तीणि मानसिकसीलानि. यस्मा पन कायेनपि घट्टेति रोसेति वाचायपि, तस्मा अनिन्दारोसो द्वे ठानानि याति, कायिकसीलम्पि होति वाचसिकसीलम्पि. एत्तावता किं कथितं? पातिमोक्खसंवरसीलं. पातिमोक्खसंवरसीले ठितस्स च भिक्खुनो पटिसङ्खापहानवसेन गिहिवोहारसमुच्छेदो कथितोति वेदितब्बो.

कामादीनवकथावण्णना

४२. वित्थारदेसनायं तमेनं दक्खोति पदस्स उपसुम्भेय्याति इमिना सद्धिं सम्बन्धो वेदितब्बो. इदं वुत्तं होति, तमेनं कुक्कुरं उपसुम्भेय्य, तस्स समीपे खिपेय्याति अत्थो. अट्ठिकङ्कलन्ति उरट्ठिं वा पिट्ठिकण्टकं वा सीसट्ठिं वा. तञ्हि निम्मंसत्ता कङ्कलन्ति वुच्चति. सुनिक्कन्तं निक्कन्तन्ति यथा सुनिक्कन्तं होति, एवं निक्कन्तं निल्लिखितं, यदेत्थ अल्लीनमंसं अत्थि, तं सब्बं निल्लिखित्वा अट्ठिमत्तमेव कतन्ति अत्थो. तेनेवाह ‘‘निम्मंस’’न्ति. लोहितं पन मक्खित्वा तिट्ठति, तेन वुत्तं ‘‘लोहितमक्खित’’न्ति.

बहुदुक्खा बहुपायासाति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकेहि दुक्खेहि बहुदुक्खा, उपायाससंकिलेसेहि बहुपायासा. यायं उपेक्खा नानत्ता नानत्तसिताति या अयं पञ्चकामगुणारम्मणवसेन नानासभावा, तानेव च आरम्मणानि निस्सितत्ता ‘‘नानत्तसिता’’ति वुच्चति पञ्चकामगुणूपेक्खा, तं अभिनिवज्जेत्वा. एकत्ता एकत्तसिताति चतुत्थज्झानुपेक्खा, सा हि दिवसम्पि एकस्मिं आरम्मणे उप्पज्जनतो एकसभावा, तदेव एकं आरम्मणं निस्सितत्ता एकत्तसिता नाम. यत्थ सब्बसो लोकामिसूपादाना अपरिसेसा निरुज्झन्तीति यत्थ चतुत्थज्झानुपेक्खायं यं उपेक्खं आगम्म यं पटिच्च सब्बेन सब्बं अपरिसेसा लोकामिससङ्खाता पञ्चकामगुणामिसा निरुज्झन्ति. पञ्चकामगुणामिसाति च कामगुणारम्मणछन्दरागा, गहणट्ठेन तेयेव च उपादानातिपि वुत्ता. तमेवूपेक्खं भावेतीति तं लोकामिसूपादानानं पटिपक्खभूतं चतुत्थज्झानुपेक्खमेव वड्ढेति.

४३. उड्डीयेय्याति उप्पतित्वा गच्छेय्य. अनुपतित्वाति अनुबन्धित्वा. वितच्छेय्युन्ति मुखतुण्डकेन डंसन्ता तच्छेय्युं. विस्सज्जेय्युन्ति मंसपेसिं नखेहि कड्ढित्वा पातेय्युं.

४७. यानं वा पोरिसेय्यन्ति पुरिसानुच्छविकं यानं. पवरमणिकुण्डलन्ति नानप्पकारं उत्तममणिञ्च कुण्डलञ्च. सानि हरन्तीति अत्तनो भण्डकानि गण्हन्ति.

४८. सम्पन्नफलन्ति मधुरफलं. उपपन्नफलन्ति फलूपपन्नं बहुफलं.

४९. अनुत्तरन्ति उत्तमं पभस्सरं निरुपक्किलेसं.

५०. आरका अहं, भन्तेति पथवितो नभं विय समुद्दस्स ओरिमतीरतो परतीरं विय च सुविदूरविदूरे अहं. अनाजानीयेति गिहिवोहारसमुच्छेदनस्स कारणं अजाननके. आजानीयभोजनन्ति कारणं जानन्तेहि भुञ्जितब्बं भोजनं. अनाजानीयभोजनन्ति कारणं अजानन्तेहि भुञ्जितब्बं भोजनं. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

पोतलियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. जीवकसुत्तवण्णना

५१. एवं मे सुतन्ति जीवकसुत्तं. तत्थ जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवनेति एत्थ जीवतीति जीवको. कुमारेन भतोति कोमारभच्चो. यथाह ‘‘किं एतं भणे काकेहि सम्परिकिण्णन्ति? दारको देवाति. जीवति भणेति? जीवति देवाति. तेन हि भणे तं दारकं अम्हाकं अन्तेपुरं नेत्वा धातीनं देथ पोसेतुन्ति. तस्स जीवतीति जीवकोति नामं अकंसु, कुमारेन पोसापितोति कोमारभच्चोति नामं अकंसू’’ति (महाव. ३२८). अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारेन पन जीवकवत्थु खन्धके आगतमेव. विनिच्छयकथापिस्स समन्तपासादिकाय विनयट्ठकथाय वुत्ता.

अयं पन जीवको एकस्मिं समये भगवतो दोसाभिसन्नं कायं विरेचेत्वा सीवेय्यकं दुस्सयुगं दत्वा वत्थानुमोदनपरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठाय चिन्तेसि – ‘‘मया दिवसस्स द्वत्तिक्खत्तुं बुद्धुपट्ठानं गन्तब्बं, इदञ्च वेळुवनं अतिदूरे, मय्हं उय्यानं अम्बवनं आसन्नतरं, यंनूनाहमेत्थ भगवतो विहारं कारेय्य’’न्ति. सो तस्मिं अम्बवने रत्तिट्ठानदिवाट्ठानलेणकुटिमण्डपादीनि सम्पादेत्वा भगवतो अनुच्छविकं गन्धकुटिं कारेत्वा अम्बवनं अट्ठारसहत्थुब्बेधेन तम्बपट्टवण्णेन पाकारेन परिक्खिपापेत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं चीवरभत्तेन सन्तप्पेत्वा दक्खिणोदकं पातेत्वा विहारं निय्यातेसि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवने’’ति.