२. सेलसुत्तवण्णना

३९६. एवं मे सुतन्ति सेलसुत्तं. तत्थ अङ्गुत्तरापेसूतिआदि पोतलियसुत्ते वित्थारितमेव. अड्ढतेळसेहीति अड्ढेन तेळसेहि, द्वादसहि सतेहि पञ्ञासाय च भिक्खूहि सद्धिन्ति वुत्तं होति. ते पन सावकसन्निपाते सन्निपतिता भिक्खूयेव सब्बे एहिभिक्खुपब्बज्जाय पब्बजिता खीणासवा. केणियोति तस्स नामं, जटिलोति तापसो. सो किर ब्राह्मणमहासालो, धनरक्खणत्थाय पन तापसपब्बज्जं समादाय रञ्ञो पण्णाकारं दत्वा भूमिभागं गहेत्वा तत्थ अस्समं कारेत्वा वसति पञ्चहि सकटसतेहि वणिज्जं पयोजेत्वा कुलसहस्सस्स निस्सयो हुत्वा, अस्समेपि चस्स एको तालरुक्खो दिवसे दिवसे एकं सोवण्णमयं तालफलं मुञ्चतीति वदन्ति. सो दिवा कासायानि धारेति, जटा च बन्धति, रत्तिं कामसम्पत्तिं अनुभवति. धम्मिया कथायाति पानकानिसंसपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय. अयञ्हि केणियो तुच्छहत्थो भगवतो दस्सनाय गन्तुं लज्जायमानो – ‘‘विकालभोजना विरतानम्पि पानकं कप्पती’’ति चिन्तेत्वा सुसङ्खतबदरपानं पञ्चहि काजसतेहि गाहापेत्वा अगमासि. एवं गतभावो चस्स – ‘‘अथ खो केणियस्स जटिलस्स एतदहोसि किं नु खो अहं समणस्स गोतमस्स हरापेय्य’’न्ति भेसज्जक्खन्धके (महाव. ३००) पाळिआरुळ्होयेव.

दुतियम्पि खो भगवाति कस्मा पुनप्पुनं पटिक्खिपि? तित्थियानं पटिक्खेपपसन्नताय, अकारणमेतं, नत्थि बुद्धानं पच्चयहेतु एवरूपं कोहञ्ञं. अयं पन अड्ढतेळसानि भिक्खुसतानि दिस्वा एत्तकानंयेव भिक्खं पटियादेस्सति, स्वेव सेलो तीहि पुरिससतेहि सद्धिं पब्बजिस्सति. अयुत्तं खो पन नवके अञ्ञतो पेसेत्वा इमेहेव सद्धिं गन्तुं, इमे वा अञ्ञतो पेसेत्वा नवकेहि सद्धिं गन्तुं. अथापि सब्बे गहेत्वा गमिस्सामि, भिक्खाहारो नप्पहोस्सति. ततो भिक्खूसु पिण्डाय चरन्तेसु मनुस्सा उज्झायिस्सन्ति – ‘‘चिरस्सापि केणियो समणं गोतमं निमन्तेत्वा यापनमत्तं दातुं नासक्खी’’ति, सयम्पि विप्पटिसारी भविस्सति. पटिक्खेपे पन कते ‘‘समणो गोतमो पुनप्पुनं ‘त्वञ्च ब्राह्मणेसु अभिप्पसन्नो’ति ब्राह्मणानं नामं गण्हाती’’ति चिन्तेत्वा ब्राह्मणेपि निमन्तेतुकामो भविस्सति, ततो ब्राह्मणे पाटियेक्कं निमन्तेस्सति, ते तेन निमन्तिता भिक्खू हुत्वा भुञ्जिस्सन्ति. एवमस्स सद्धा अनुरक्खिता भविस्सतीति पुनप्पुनं पटिक्खिपि. किञ्चापि खो, भोति इमिना इदं दीपेति, – ‘‘भो गोतम, किं जातं यदि अहं ब्राह्मणेसु अभिप्पसन्नो, अधिवासेतु भवं गोतमो, अहं ब्राह्मणानम्पि दातुं सक्कोमि तुम्हाकम्पी’’ति.

कायवेय्यावटिकन्ति कायवेय्यावच्चं. मण्डलमाळन्ति दुस्समण्डपं.

३९७. आवाहोति कञ्ञागहणं. विवाहोति कञ्ञादानं. सो मे निमन्तितोति सो मया निमन्तितो. अथ ब्राह्मणो परिपक्कोपनिस्सयत्ता बुद्धसद्दं सुत्वाव अमतेनेवाभिसित्तो पसादं आविकरोन्तो बुद्धोति, भो केणिय, वदेसीति आह. केणियो यथाभूतं आचिक्खन्तो बुद्धोति, भो सेल, वदामीति आह. ततो नं पुनपि दळ्हीकरणत्थं पुच्छि, इतरोपि तथेव आरोचेसि.

३९८. अथस्स कप्पसतसहस्सेहिपि बुद्धसद्दस्सेव दुल्लभभावं सम्पस्सतो. एतदहोसीति. एतं ‘‘घोसोपि खो’’तिआदि अहोसि. नीलवनराजीति नीलवण्णरुक्खपन्ति. पदे पदन्ति पदप्पमाणे पदं. अच्चासन्ने हि अतिदूरे वा पादे निक्खिपमाने सद्दो उट्ठाति, तं पटिसेधेन्तो एवमाह. सीहाव एकचराति गणवासी सीहो सीहपोतकादीहि सद्धिं पमादं आपज्जति, एकचरो अप्पमत्तो होति. इति अप्पमादविहारं दस्सेन्तो एकचरसीहेन ओपम्मं करोति. मा मे भोन्तोति आचारं सिक्खापेन्तो आह. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सचे तुम्हे कथावारं अलभित्वा मम कथाय अन्तरे कथं पवेसेस्सथ, ‘‘अन्तेवासिके सिक्खापेतुं नासक्खी’’ति मय्हं गरहा उप्पज्जिस्सति, तस्मा ओकासं पस्सित्वा मन्तेय्याथाति. नो च खो नं जानामीति विपस्सीपि बोधिसत्तो चतुरासीतिसहस्सत्थेरपब्बजितपरिवारो सत्त मासानि बोधिसत्तचारिकं चरि, बुद्धुप्पादकालो विय अहोसि. अम्हाकम्पि बोधिसत्तो छब्बस्सानि बोधिसत्तचारिकं चरि. एवं परिपुण्णसरीरलक्खणेहि समन्नागतापि बुद्धा न होन्ति. तस्मा ब्राह्मणो ‘‘नो च खो नं जानामी’’ति आह.

३९९. परिपुण्णकायोति लक्खणेहि परिपुण्णताय अहीनङ्गताय च परिपुण्णसरीरो. सुरुचीति सुन्दरसरीरप्पभो. सुजातोति आरोहपरिणाहसम्पत्तिया सण्ठानसम्पत्तिया च सुनिब्बत्तो. चारुदस्सनोति सुचिरम्पि पस्सन्तानं अतित्तिजनको मनोहरदस्सनो. सुवण्णवण्णोति सुवण्णसदिसवण्णो. सुसुक्कदाठोति सुट्ठु सुक्कदाठो. महापुरिसलक्खणाति पठमं वुत्तब्यञ्जनानेव वचनन्तरेन निगमेन्तो आह.

इदानि तेसु लक्खणेसु अत्तनो चित्तरुचितानि गहेत्वा थोमेन्तो पसन्ननेत्तोतिआदिमाह. भगवा हि पञ्चवण्णपसादसम्पत्तिया पसन्ननेत्तो, पुण्णचन्दसदिसमुखताय सुमुखो, आरोहपरिणाहसम्पत्तिया ब्रहा, ब्रह्मुजुगत्तताय उजु, जुतिमन्तताय पतापवा. यम्पि चेत्थ पुब्बे वुत्तं, तं ‘‘मज्झे समणसङ्घस्सा’’ति इमिना परियायेन थोमयता पुन वुत्तं. एदिसो हि एवं विरोचति. उत्तरगाथायपि एसेव नयो. उत्तमवण्णीनोति उत्तमवण्णसम्पन्नस्स. रथेसभोति उत्तमसारथि. जम्बुसण्डस्साति जम्बुदीपस्स. पाकटेन इस्सरियं इस्सरो होति.

खत्तियाति जातिखत्तिया. भोगीति भोगिया. राजानोति ये केचि रज्जं कारेन्ता. राजाभिराजाति राजूनं पूजनीयो, अधिराजा हुत्वा, चक्कवत्तीति अधिप्पायो. मनुजिन्दोति मनुस्साधिपति परमिस्सरो हुत्वा.

एवं वुत्ते भगवा – ‘‘ये ते भवन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, ते सकवण्णे भञ्ञमाने अत्तानं पातुकरोन्ती’’ति इमं सेलस्स मनोरथं पूरेन्तो राजाहमस्मीतिआदिमाह. तत्रायमधिप्पायो – यं मं त्वं सेल ‘‘राजा अरहसि भवितु’’न्ति याचसि, एत्थ अप्पोस्सुक्को होति राजाहमस्मि. सति च राजत्ते यथा अञ्ञो राजा योजनसतं वा अनुसासति योजनसहस्सं वा, चक्कवत्ती हुत्वापि चतुदीपपरियन्तमत्तं वा, नाहमेवं परिच्छिन्नविसयो, अहञ्हि धम्मराजा अनुत्तरो भवग्गतो अवीचिपरियन्तं कत्वा तिरियं अप्पमाणलोकधातुयो अनुसासामि. यावता हि अपदद्विपदादिभेदा सत्ता, अहं तेसं अग्गो. न हि मे कोचि सीलेन वा…पे… विमुत्तिञाणदस्सनेन वा पटिभागो अत्थि, स्वाहं एवं धम्मराजा अनुत्तरो अनुत्तरेनेव चतुसतिपट्ठानादिभेदेन धम्मेन चक्कं वत्तेमि. इदं पजहथ, इदं उपसम्पज्ज विहरथाति आणाचक्कं, इदं खो पन, भिक्खवे, दुक्खं अरियसच्चन्तिआदिना परियत्तिधम्मेन धम्मचक्कमेव वा. चक्कं अप्पटिवत्तियन्ति यं चक्कं अप्पटिवत्तियं होति समणेन वा…पे… केनचि वा लोकस्मिन्ति.

एवं अत्तानं आविकरोन्तं भगवन्तं दिस्वा पीतिसोमनस्सजातो सेलो पुन दळ्हीकरणत्थं सम्बुद्धो पटिजानासीति गाथाद्वयमाह. तत्थ को नु सेनापतीति रञ्ञो भोतो धम्मेन पवत्तितस्स चक्कस्स अनुपवत्तको सेनापति को नूति पुच्छि.

तेन च समयेन भगवतो दक्खिणपस्से आयस्मा सारिपुत्तो निसिन्नो होति सुवण्णपुञ्जो विय सिरिया सोभमानो, तं दस्सेन्तो भगवा मया पवत्तितन्ति गाथमाह. तत्थ अनुजातो तथागतन्ति तथागतं हेतुं अनुजातो, तथागतेन हेतुना जातोति अत्थो. अपिच अवजातो अनुजातो अतिजातोति तयो वुत्ता. तेसु अवजातो दुस्सीलो, सो तथागतस्स पुत्तो नाम न होति. अतिजातो नाम पितरा उत्तरितरो, तादिसोपि तथागतस्स पुत्तो नत्थि. तथागतस्स पन एको अनुजातोव पुत्तो होति, तं दस्सेन्तो एवमाह.

एवं ‘‘को नु सेनापती’’ति पञ्हं ब्याकरित्वा यं सेलो आह ‘‘सम्बुद्धो पटिजानासी’’ति, तत्र नं निक्कङ्खं कातुकामो ‘‘नाहं पटिञ्ञामत्तेनेव पटिजानामि, अपिचाहं इमिना कारणेन बुद्धो’’ति ञापेतुं अभिञ्ञेय्यन्ति गाथमाह. तत्र अभिञ्ञेय्यन्ति विज्जा च विमुत्ति च. भावेतब्बं मग्गसच्चं. पहातब्बं समुदयसच्चं. हेतुवचनेन पन फलसिद्धितो तेसं फलानि निरोधसच्चदुक्खसच्चानिपि वुत्तानेव होन्ति. एवं सच्छिकातब्बं सच्छिकतं परिञ्ञातब्बं परिञ्ञातन्ति इदम्पेत्थ सङ्गहितन्ति चतुसच्चभावनाफलञ्च विमुत्तिञ्च दस्सेन्तो ‘‘बुज्झितब्बं बुज्झित्वा बुद्धो जातोस्मी’’ति युत्तहेतुना बुद्धभावं साधेति.

एवं निप्परियायेन अत्तानं आविकत्वा अत्तनि कङ्खावितरणत्थं ब्राह्मणं अतिचारियमानो विनयस्सूति गाथत्तयमाह. तत्थ सल्लकत्तोति रागादिसल्लकन्तनो. अनुत्तरोति यथा बाहिरवेज्जेन वूपसमितरोगो इमस्मिञ्ञेवत्तभावे कुप्पति, न एवं. मया वूपसमितस्स पन रोगस्स भवन्तरेपि उप्पत्ति नत्थि, तस्मा अहं अनुत्तरोति अत्थो. ब्रह्मभूतोति सेट्ठभूतो. अतितुलोति तुलं अतीतो, निरुपमोति अत्थो. मारसेनप्पमद्दनोति कामा ते पठमा सेनाति एवं आगताय मारसेनाय पमद्दनो. सब्बामित्तेति खन्धकिलेसाभिसङ्खारमच्चुदेवपुत्तमारसङ्खाते सब्बपच्चत्थिके. वसीकत्वाति अत्तनो वसे वत्तेत्वा. अकुतोभयोति कुतोचि अभयो.

एवं वुत्ते सेलो ब्राह्मणो तावदेव भगवति सञ्जातपसादो पब्बज्जापेक्खो हुत्वा इमं भोन्तोति गाथत्तयमाह. तत्थ कण्हाभिजातिकोति चण्डालादिनीचकुले जातो. ततो तेपि माणवका पब्बज्जापेक्खा हुत्वा एवञ्चे रुच्चति, भोतोति गाथमाहंसु. अथ सेलो तेसु माणवकेसु तुट्ठचित्तो ते च दस्सेन्तो पब्बज्जं याचन्तो ‘‘ब्राह्मणा’’ति गाथमाह.

ततो भगवा यस्मा सेलो अतीते पदुमुत्तरस्स भगवतो सासने तेसंयेव तिण्णं पुरिससतानं गणसेट्ठो हुत्वा तेहि सद्धिं परिवेणं कारेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा तेन कम्मेन देवमनुस्ससम्पत्तिं अनुभवमानो पच्छिमे भवे तेसंयेव आचरियो हुत्वा निब्बत्तो, तञ्च तेसं कम्मं विमुत्तिपरिपाकाय परिपक्कं एहिभिक्खुभावस्स च उपनिस्सयभूतं, तस्मा ते सब्बेव एहिभिक्खुपब्बज्जं पब्बाजेन्तो स्वाक्खातन्ति गाथमाह. तत्थ सन्दिट्ठिकन्ति सयमेव दट्ठब्बं पच्चक्खं. अकालिकन्ति मग्गानन्तरफलुप्पत्तिया न कालन्तरं पत्तब्बफलं. यत्थ अमोघाति यस्मिं मग्गब्रह्मचरिये अप्पमत्तस्स सिक्खत्तयपूरणेन सिक्खतो पब्बज्जा अमोघा होति, सफलाति अत्थो. एवञ्च वत्वा ‘‘एथ भिक्खवो’’ति भगवा अवोच. ते सब्बे पत्तचीवरधरा हुत्वा आकासेनागन्त्वा वस्ससतिकत्थेरा विय सुविनीता भगवन्तं अभिवादयिंसु. एवमिमं तेसं एहिभिक्खुभावं सन्धाय ‘‘अलत्थ खो सेलो’’तिआदि वुत्तं.

४००. इमाहीति इमाहि केणियस्स चित्तानुकूलाहि गाथाहि. तत्थ अग्गिपरिचरियं विना ब्राह्मणानं यञ्ञाभावतो ‘‘अग्गिहुत्तमुखा यञ्ञा’’ति वुत्तं. अग्गिहुत्तसेट्ठा अग्गिजुहनप्पधानाति अत्थो. वेदे सज्झायन्तेहि पठमं सज्झायितब्बतो, सावित्ती, ‘‘छन्दसो मुख’’न्ति वुत्तो. मनुस्सानं सेट्ठतो राजा ‘‘मुख’’न्ति वुत्तो. नदीनं आधारतो पटिसरणतो च सागरो ‘‘मुख’’न्ति वुत्तो. चन्दयोगवसेन ‘‘अज्ज कत्तिका अज्ज रोहिणी’’ति सञ्ञाणतो आलोककरणतो सोम्मभावतो च ‘‘नक्खत्तानं मुखं चन्दो’’ति वुत्तं. तपन्तानं अग्गत्ता आदिच्चो ‘‘तपतं मुख’’न्ति वुत्तो. दक्खिणेय्यानं पन अग्गत्ता विसेसेन तस्मिं समये बुद्धप्पमुखं सङ्घं सन्धाय ‘‘पुञ्ञं आकङ्खमानानं, सङ्घो एव यजतं मुख’’न्ति वुत्तं. तेन सङ्घो पुञ्ञस्स आयमुखन्ति दस्सेति.

यं तं सरणन्ति अञ्ञं ब्याकरणगाथमाह. तस्सत्थो – पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा भगवा यस्मा मयं इतो अट्ठमे दिवसे तं सरणं आगतम्हा, तस्मा अत्तना तव सासने अनुत्तरेन दमथेन दन्ताम्हा, अहो ते सरणस्स आनुभावोति.

ततो परं भगवन्तं द्वीहि गाथाहि थोमेत्वा ततियाय वन्दनं याचन्तो भिक्खवो तिसता इमेतिआदिमाहाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

सेलसुत्तवण्णना निट्ठिता.