७. वीमंसकसुत्तवण्णना
४८७. एवं मे सुतन्ति वीमंसकसुत्तं. तत्थ वीमंसकेनाति तयो वीमंसका – अत्थवीमंसको सङ्खारवीमंसको सत्थुवीमंसकोति. तेसु, ‘‘पण्डिता हावुसो, मनुस्सा वीमंसका’’ति (सं. नि. ३.२) एत्थ अत्थवीमंसको आगतो. ‘‘यतो खो, आनन्द, भिक्खु धातुकुसलो च होति, आयतनकुसलो च होति, पटिच्चसमुप्पादकुसलो च होति, ठानाट्ठानकुसलो च होति, एत्तावता खो, आनन्द, पण्डितो भिक्खु वीमंसकोति अलं वचनाया’’ति (म. नि. ३.१२४) एत्थ सङ्खारवीमंसको आगतो. इमस्मिं पन सुत्ते सत्थुवीमंसको अधिप्पेतो. चेतोपरियायन्ति चित्तवारं चित्तपरिच्छेदं. समन्नेसनाति एसना परियेसना उपपरिक्खा. इति विञ्ञाणायाति एवं विजाननत्थाय.
४८८. द्वीसु धम्मेसु तथागतो समन्नेसितब्बोति इध कल्याणमित्तूपनिस्सयं दस्सेति. महा हि एस कल्याणमित्तूपनिस्सयो नाम. तस्स महन्तभावो एवं वेदितब्बो – एकस्मिं हि समये आयस्मा आनन्दो उपड्ढं अत्तनो आनुभावेन होति, उपड्ढं कल्याणमित्तानुभावेनाति चिन्तेत्वा अत्तनो धम्मताय निच्छेतुं असक्कोन्तो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छि, – ‘‘उपड्ढमिदं, भन्ते, ब्रह्मचरियस्स, यदिदं कल्याणमित्तता कल्याणसहायता कल्याणसम्पवङ्कता’’ति. भगवा आह – ‘‘मा हेवं, आनन्द, मा हेवं, आनन्द, सकलमेविदं, आनन्द, ब्रह्मचरियं यदिदं कल्याणमित्तता कल्याणसहायता, कल्याणसम्पवङ्कता. कल्याणमित्तस्सेतं, आनन्द, भिक्खुनो पाटिकङ्खं कल्याणसहायस्स कल्याणसम्पवङ्कस्स, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेस्सति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरिस्सति. कथञ्चानन्द, भिक्खु कल्याणमित्तो…पे… अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं भावेति, अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोति. इधानन्द, भिक्खु सम्मादिट्ठिं भावेति…पे… सम्मासमाधिं भावेति विवेकनिस्सितं एवं खो, आनन्द, भिक्खु कल्याणमित्तो…पे… बहुलीकरोति, तदमिनापेतं, आनन्द, परियायेन वेदितब्बं. यथा सकलमेविदं ब्रह्मचरियं यदिदं कल्याणमित्तता कल्याणसहायता कल्याणसम्पवङ्कता. ममञ्हि, आनन्द, कल्याणमित्तं आगम्म जातिधम्मा सत्ता जातिया परिमुच्चन्ति. जराधम्मा…पे… सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासधम्मा सत्ता सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासेहि परिमुच्चन्ती’’ति (सं. नि. ५.२).
भिक्खूनं बाहिरङ्गसम्पत्तिं कथेन्तोपि आह – ‘‘बाहिरं, भिक्खवे, अङ्गन्ति करित्वा नाञ्ञं एकङ्गम्पि समनुपस्सामि, यं एवं महतो अत्थाय संवत्तति, यथयिदं, भिक्खवे, कल्याणमित्तता. कल्याणमित्तता, भिक्खवे, महतो अत्थाय संवत्तती’’ति (अ. नि. १.११३). महाचुन्दस्स किलेससल्लेखपटिपदं कथेन्तोपि, ‘‘परे पापमित्ता भविस्सन्ति, मयमेत्थ कल्याणमित्ता भविस्सामाति सल्लेखो करणीयो’’ति (म. नि. १.८३) आह. मेघियत्थेरस्स विमुत्तिपरिपाचनियधम्मे कथेन्तोपि, ‘‘अपरिपक्काय, मेघिय, चेतोविमुत्तिया पञ्च धम्मा परिपाकाय संवत्तन्ति. कतमे पञ्च? इध, मेघिय, भिक्खु कल्याणमित्तो होति’’ति (उदा. ३१) कल्याणमित्तूपनिस्सयमेव विसेसेसि. पियपुत्तस्स राहुलत्थेरस्स अभिण्होवादं देन्तोपि –
‘‘मित्ते भजस्सु कल्याणे, पन्तञ्च सयनासनं;
विवित्तं अप्पनिग्घोसं, मत्तञ्ञू होहि भोजने.
चीवरे पिण्डपाते च, पच्चये सयनासने;
एतेसु तण्हं माकासि, मा लोकं पुनरागमी’’ति. (सु. नि. ३४०, ३४१) –
कल्याणमित्तूपनिस्सयमेव सब्बपठमं कथेसि. एवं महा एस कल्याणमित्तूपनिस्सयो नाम. इधापि तं दस्सेन्तो भगवा द्वीसु धम्मेसु तथागतो समन्नेसितब्बोति देसनं आरभि. पण्डितो भिक्खु द्वीसु धम्मेसु तथागतं एसतु गवेसतूति अत्थो. एतेन भगवा अयं महाजच्चोति वा, लक्खणसम्पन्नोति वा, अभिरूपो दस्सनीयोति वा, अभिञ्ञातो अभिलक्खितोति वा, इमं निस्सायाहं चीवरादयो पच्चये लभिस्सामीति वा, एवं चिन्तेत्वा मं निस्साय वसनकिच्चं नत्थि. यो पन एवं सल्लक्खेति, ‘‘पहोति मे एस सत्था हुत्वा सत्थुकिच्चं साधेतु’’न्ति, सो मं भजतूति सीहनादं नदति. बुद्धसीहनादो किर नामेस सुत्तन्तोति.
इदानि ते द्वे धम्मे दस्सेन्तो चक्खुसोतविञ्ञेय्येसूति आह. तत्थ सत्थु कायिको समाचारो वीमंसकस्स चक्खुविञ्ञेय्यो धम्मो नाम. वाचसिको समाचारो सोतविञ्ञेय्यो धम्मो नाम. इदानि तेसु समन्नेसितब्बाकारं दस्सेन्तो ये संकिलिट्ठातिआदिमाह. तत्थ संकिलिट्ठाति किलेससम्पयुत्ता. ते च न चक्खुसोतविञ्ञेय्या. यथा पन उदके चलन्ते वा पुप्फुळके वा मुञ्चन्ते अन्तो मच्छो अत्थीति विञ्ञायति, एवं पाणातिपातादीनि वा करोन्तस्स, मुसावादादीनि वा भणन्तस्स कायवचीसमाचारे दिस्वा च सुत्वा च तंसमुट्ठापकचित्तं संकिलिट्ठन्ति विञ्ञायति. तस्मा एवमाह. संकिलिट्ठचित्तस्स हि कायवचीसमाचारापि संकिलिट्ठायेव नाम. न ते तथागतस्स संविज्जन्तीति न ते तथागतस्स अत्थि. न उपलब्भन्तीति एवं जानातीति अत्थो. नत्थितायेव हि ते न उपलब्भन्ति न पटिच्छन्नताय. तथा हि भगवा एकदिवसं इमेसु धम्मेसु भिक्खुसङ्घं पवारेन्तो आह – ‘‘हन्द दानि, भिक्खवे, पवारेमि वो, न च मे किञ्चि गरहथ कायिकं वा वाचसिकं वा’’ति. एवं वुत्ते आयस्मा सारिपुत्तो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा येन भगवा तेनञ्जलिं पणामेत्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘न खो मयं, भन्ते, भगवतो किञ्चि गरहाम कायिकं वा वाचसिकं वा. भगवा हि, भन्ते, अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता, असञ्जातस्स मग्गस्स सञ्जानेता, अनक्खातस्स मग्गस्स अक्खाता, मग्गञ्ञू मग्गविदू मग्गकोविदो. मग्गानुगा च, भन्ते, एतरहि सावका विहरन्ति पच्छासमन्नागता’’ति (सं. नि. १.२१५). एवं परिसुद्धा तथागतस्स कायवचीसमाचारा. उत्तरोपि सुदं माणवो तथागतस्स कायवचीद्वारे अनाराधनीयं किञ्चि पस्सिस्सामीति सत्त मासे अनुबन्धित्वा लिक्खामत्तम्पि न अद्दस. मनुस्सभूतो वा एस बुद्धभूतस्स कायवचीद्वारे किं अनाराधनीयं पस्सिस्सति? मारोपि देवपुत्तो बोधिसत्तस्स सतो महाभिनिक्खमनतो पट्ठाय छब्बस्सानि गवेसमानो किञ्चि अनाराधनीयं नाद्दस, अन्तमसो चेतोपरिवितक्कमत्तम्पि. मारो किर चिन्तेसि – ‘‘सचस्स वितक्कितमत्तम्पि अकुसलं पस्सिस्सामि, तत्थेव नं मुद्धनि पहरित्वा पक्कमिस्सामी’’ति. सो छब्बस्सानि अदिस्वा बुद्धभूतम्पि एकं वस्सं अनुबन्धित्वा किञ्चि वज्जं अपस्सन्तो गमनसमये वन्दित्वा –
‘‘महावीर महापुञ्ञं, इद्धिया यससा जलं;
सब्बवेरभयातीतं, पादे वन्दामि गोतम’’न्ति. (सं. नि. १.१५९) –
गाथं वत्वा गतो.
वीतिमिस्साति काले कण्हा, काले सुक्काति एवं वोमिस्सका. वोदाताति परिसुद्धा निक्किलेसा. संविज्जन्तीति वोदाता धम्मा अत्थि उपलब्भन्ति. तथागतस्स हि परिसुद्धा कायसमाचारादयो. तेनाह – ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथागतस्स अरक्खेय्यानि. कतमानि चत्तारि? परिसुद्धकायसमाचारो, भिक्खवे, तथागतो, नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितं, यं तथागतो रक्खेय्य, ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति. परिसुद्धवचीसमाचारो… परिसुद्धमनोसमाचारो… परिसुद्धाजीवो, भिक्खवे, तथागतो, नत्थि तथागतस्स मिच्छाजीवो, यं तथागतो रक्खेय्य, मा मे इदं परो अञ्ञासी’’ति (अ. नि. ७.५८).
इमं कुसलं धम्मन्ति इमं अनवज्जं आजीवट्ठमकसीलं. ‘‘अयमायस्मा सत्था किं नु खो दीघरत्तं समापन्नो अतिचिरकालतो पट्ठाय इमिना समन्नागतो, उदाहु इत्तरसमापन्नो हिय्यो वा परे वा परसुवे वा दिवसे समापन्नो’’ति एवं गवेसतूति अत्थो. एकच्चेन हि एकस्मिं ठाने वसन्तेन बहु मिच्छाजीवकम्मं कतं, तं तत्थ कालातिक्कमे पञ्ञायति, पाकटं होति. सो अञ्ञतरं पच्चन्तगामं वा समुद्दतीरं वा गन्त्वा पण्णसालं कारेत्वा आरञ्ञको विय हुत्वा विहरति. मनुस्सा सम्भावनं उप्पादेत्वा तस्स पणीते पच्चये देन्ति. जनपदवासिनो भिक्खू तस्स परिहारं दिस्वा, ‘‘अतिदप्पितो वतायं आयस्मा, को नु खो एसो’’ति परिग्गण्हन्ता, ‘‘असुकट्ठाने असुकं नाम मिच्छाजीवं कत्वा पक्कन्तभिक्खू’’ति ञत्वा न सक्का इमिना सद्धिं उपोसथो वा पवारणा वा कातुन्ति सन्निपतित्वा धम्मेन समेन उक्खेपनीयादीसु अञ्ञतरं कम्मं करोन्ति. एवरूपाय पटिच्छन्नपटिपत्तिया अत्थिभावं वा नत्थिभावं वा वीमंसापेतुं एवमाह.
एवं जानातीति दीघरत्तं समापन्नो, न इत्तरसमापन्नोति जानाति. अनच्छरियं चेतं. यं तथागतस्स एतरहि सब्बञ्ञुतं पत्तस्स दीघरत्तं आजीवट्ठमकसीलं परिसुद्धं भवेय्य. यस्स बोधिसत्तकालेपि एवं अहोसि.
अतीते किर गन्धारराजा च वेदेहराजा च द्वेपि सहायका हुत्वा कामेसु आदीनवं दिस्वा रज्जानि पुत्तानं निय्यातेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा एकस्मिं अरञ्ञगामके पिण्डाय चरन्ति. पच्चन्तो नाम दुल्लभलोणो होति. ततो अलोणं यागुं लभित्वा एकिस्साय सालाय निसीदित्वा पिवन्ति. अन्तरन्तरे मनुस्सा लोणचुण्णं आहरित्वा देन्ति. एकदिवसं एको वेदेहिसिस्स पण्णे पक्खिपित्वा लोणचुण्णं अदासि. वेदेहिसि गहेत्वा उपड्ढं गन्धारिसिस्स-सन्तिके ठपेत्वा उपड्ढं अत्तनो सन्तिके ठपेसि. ततो थोकं परिभुत्तावसेसं दिस्वा, ‘‘मा इदं नस्सी’’ति पण्णेन वेठेत्वा तिणगहने ठपेसि. पुन एकस्मिं दिवसे यागुपानकाले सतिं कत्वा ओलोकेन्तो तं दिस्वा गन्धारिसिं उपसङ्कमित्वा, ‘‘इतो थोकं गण्हथ आचरिया’’ति आह. कुतो ते लद्धं वेदेहिसीति? तस्मिं दिवसे परिभुत्तावसेसं ‘‘मा नस्सी’’ति मया ठपितन्ति. गन्धारिसि गहेतुं न इच्छति, अलोणकंयेव यागुं पिवित्वा वेदेहं इसिं अवोच –
‘‘हित्वा गामसहस्सानि, परिपुण्णानि सोळस;
कोट्ठागारानि फीतानि, सन्निधिं दानि कुब्बसी’’ति. (जा. १.७.७६);
वेदेहिसि अवोच – ‘‘तुम्हे रज्जं पहाय पब्बजिता, इदानि कस्मा लोणचुण्णमत्तसन्निधिकारणा पब्बज्जाय अनुच्छविकं न करोथा’’ति? किं मया कतं वेदेहिसीति? अथ नं आह –
‘‘हित्वा गन्धारविसयं, पहूतधनधारियं;
पसासनतो निक्खन्तो, इध दानि पसाससी’’ति. (जा. १.७.७७);
गन्धारो आह –
‘‘धम्मं भणामि वेदेह, अधम्मो मे न रुच्चति;
धम्मं मे भणमानस्स, न पापमुपलिम्पती’’ति. (जा. १.७.७८);
वेदेहो आह –
‘‘येन केनचि वण्णेन, परो लभति रुप्पनं;
महत्थियम्पि चे वाचं, न तं भासेय्य पण्डितो’’ति. (जा. १.७.७९);
गन्धारो आह –
‘‘कामं रुप्पतु वा मा वा, भुसंव विकिरीयतु;
धम्मं मे भणमानस्स, न पापमुपलिम्पती’’ति. (जा. १.७.८०);
ततो वेदेहिसि यस्स सकापि बुद्धि नत्थि, आचरियसन्तिके विनयं न सिक्खति, सो अन्धमहिंसो विय वने चरतीति चिन्तेत्वा आह –
‘‘नो चे अस्स सका बुद्धि, विनयो वा सुसिक्खितो;
वने अन्धमहिंसोव, चरेय्य बहुको जनो.
यस्मा च पनिधेकच्चे, आचेरम्हि सुसिक्खिता;
तस्मा विनीतविनया, चरन्ति सुसमाहिता’’ति. (जा. १.७.८१-८२);
एवञ्च पन वत्वा वेदेहिसि अजानित्वा मया कतन्ति गन्धारिसिं खमापेसि. ते उभोपि तपं चरित्वा ब्रह्मलोकं अगमंसु. एवं तथागतस्स बोधिसत्तकालेपि दीघरत्तं आजीवट्ठमकसीलं परिसुद्धं अहोसि.
उत्तज्झापन्नो अयमायस्मा भिक्खु यसपत्तोति अयमायस्मा अम्हाकं सत्था भिक्खु ञत्तं पञ्ञातभावं पाकटभावं अज्झापन्नो नु खो, सयञ्च परिवारसम्पत्तिं पत्तो नु खो नोति. तेन चस्स पञ्ञातज्झापन्नभावेन यससन्निस्सितभावेन च किं एकच्चे आदीनवा सन्दिस्सन्ति उदाहु नोति एवं समन्नेसन्तूति दस्सेति. न ताव, भिक्खवेति, भिक्खवे, याव भिक्खु न राजराजमहामत्तादीसु अभिञ्ञातभावं वा परिवारसम्पत्तिं वा आपन्नो होति, ताव एकच्चे मानातिमानादयो आदीनवा न संविज्जन्ति उपसन्तूपसन्तो विय सोतापन्नो विय सकदागामी विय च विहरति. अरियो नु खो पुथुज्जनो नु खोतिपि ञातुं न सक्का होति.
यतो च खो, भिक्खवेति यदा पन इधेकच्चो भिक्खु ञातो होति परिवारसम्पन्नो वा, तदा तिण्हेन सिङ्गेन गोगणं विज्झन्तो दुट्ठगोणो विय, मिगसङ्घं अभिमद्दमानो दीपि विय च अञ्ञे भिक्खू तत्थ तत्थ विज्झन्तो अगारवो असभागवुत्ति अग्गपादेन भूमिं फुसन्तो विय चरति. एकच्चो पन कुलपुत्तो यथा यथा ञातो होति यसस्सी, तथा तथा फलभारभरितो विय सालि सुट्ठुतरं ओनमति, राजराजमहामत्तादीसु उपसङ्कमन्तेसु अकिञ्चनभावं पच्चवेक्खित्वा समणसञ्ञं उपट्ठपेत्वा छिन्नविसाणउसभो विय, चण्डालदारको विय च सोरतो निवातो नीचचित्तो हुत्वा भिक्खुसङ्घस्स चेव सदेवकस्स च लोकस्स, हिताय सुखाय पटिपज्जति. एवरूपं पटिपत्तिं सन्धाय ‘‘नास्स इधेकच्चे आदीनवा’’ति आह.
तथागतो पन अट्ठसु लोकधम्मेसु तादी, सो हि लाभेपि तादी, अलाभेपि तादी, यसेपि तादी, अयसेपि तादी, पसंसायपि तादी, निन्दायपि तादी, सुखेपि तादी, दुक्खेपि तादी, तस्मा सब्बाकारेन नास्स इधेकच्चे आदीनवा संविज्जन्ति. अभयूपरतोति अभयो हुत्वा उपरतो, अच्चन्तूपरतो सततूपरतोति अत्थो. न वा भयेन उपरतोतिपि अभयूपरतो. चत्तारि हि भयानि किलेसभयं वट्टभयं दुग्गतिभयं उपवादभयन्ति. पुथुज्जनो चतूहिपि भयेहि भायति. सेक्खा तीहि, तेसञ्हि दुग्गतिभयं पहीनं, इति सत्त सेक्खा भयूपरता, खीणासवो अभयूपरतो नाम, तस्स हि एकम्पि भयं नत्थि. किं परवादभयं नत्थीति? नत्थि. परानुद्दयं पन पटिच्च, ‘‘मादिसं खीणासवं पटिच्च सत्ता मा नस्सन्तू’’ति उपवादं रक्खति. मूलुप्पलवापिविहारवासी यसत्थेरो विय.
थेरो किर मूलुप्पलवापिगामं पिण्डाय पाविसि. अथस्स उपट्ठाककुलद्वारं पत्तस्स पत्तं गहेत्वा थण्डिलपीठकं निस्साय आसनं पञ्ञपेसुं. अमच्चधीतापि तंयेव पीठकं निस्साय परतोभागे नीचतरं आसनं पञ्ञापेत्वा निसीदि. एको नेवासिको भिक्खु पच्छा पिण्डाय पविट्ठो द्वारे ठत्वाव ओलोकेन्तो थेरो अमच्चधीतरा सद्धिं एकमञ्चे निसिन्नोति सल्लक्खेत्वा, ‘‘अयं पंसुकूलिको विहारेव उपसन्तूपसन्तो विय विहरति, अन्तोगामे पन उपट्ठायिकाहि सद्धिं एकमञ्चे निसीदती’’ति चिन्तेत्वा, ‘‘किं नु खो मया दुद्दिट्ठ’’न्ति पुनप्पुनं ओलोकेत्वा तथासञ्ञीव हुत्वा पक्कामि. थेरोपि भत्तकिच्चं कत्वा विहारं गन्त्वा वसनट्ठानं पविसित्वा द्वारं पिधाय निसीदि. नेवासिकोपि कतभत्तकिच्चो विहारं गन्त्वा, ‘‘तं पंसुकूलिकं निग्गण्हित्वा विहारा निक्कड्ढिस्सामी’’ति असञ्ञतनीहारेन थेरस्स वसनट्ठानं गन्त्वा परिभोगघटतो उलुङ्केन उदकं गहेत्वा महासद्दं करोन्तो पादे धोवि. थेरो, ‘‘को नु खो अयं असञ्ञतचारिको’’ति आवज्जन्तो सब्बं ञत्वा, ‘‘अयं मयि मनं पदोसेत्वा अपायूपगो मा अहोसी’’ति वेहासं अब्भुग्गन्त्वा कण्णिकामण्डलसमीपे पल्लङ्केन निसीदि. नेवासिको दुट्ठाकारेन घटिकं उक्खिपित्वा द्वारं विवरित्वा अन्तो पविट्ठो थेरं अपस्सन्तो, ‘‘हेट्ठामञ्चं पविट्ठो भविस्सती’’ति ओलोकेत्वा तत्थापि अपस्सन्तो निक्खमितुं आरभि. थेरो उक्कासि. इतरो उद्धं ओलोकेन्तो दिस्वा अधिवासेतुं असक्कोन्तो एवमाह – ‘‘पतिरूपं ते, आवुसो, पंसुकूलिक एवं आनुभावसम्पन्नस्स उपट्ठायिकाय सद्धिं एकमञ्चे निसीदितु’’न्ति. पब्बजिता नाम, भन्ते, मातुगामेन सद्धिं न एकमञ्चे निसीदन्ति, तुम्हेहि पन दुद्दिट्ठमेतन्ति. एवं खीणासवा परानुद्दयाय उपवादं रक्खन्ति.
खया रागस्साति रागस्स खयेनेव. वीतरागत्ता कामे न पटिसेवति, न पटिसङ्खाय वारेत्वाति. तञ्चेति एवं तथागतस्स किलेसप्पहानं ञत्वा तत्थ तत्थ ठितनिसिन्नकालादीसुपि चतुपरिसमज्झे अलङ्कतधम्मासने निसीदित्वापि इतिपि सत्था वीतरागो वीतदोसो वीतमोहो वन्तकिलेसो पहीनमलो अब्भा मुत्तपुण्णचन्दो विय सुपरिसुद्धोति एवं तथागतस्स किलेसप्पहाने वण्णं कथयमानं तं वीमंसकं भिक्खुं परे एवं पुच्छेय्युं चेति अत्थो.
आकाराति कारणानि. अन्वयाति अनुबुद्धियो. सङ्घे वा विहरन्तोति अप्पेकदा अपरिच्छिन्नगणनस्स भिक्खुसङ्घस्स मज्झे विहरन्तो. एको वा विहरन्तोति इच्छामहं, भिक्खवे, अड्ढमासं पटिसल्लीयितुन्ति, तेमासं पटिसल्लीयितुन्ति एवं पटिसल्लाने चेव पालिलेय्यकवनसण्डे च एकको विहरन्तो. सुगताति सुट्ठुगता सुप्पटिपन्ना कारका युत्तपयुत्ता. एवरूपापि हि एकच्चे भिक्खू अत्थि. दुग्गताति दुट्ठुगता दुप्पटिपन्ना कायदळ्हिबहुला विस्सट्ठकम्मट्ठाना. एवरूपापि एकच्चे अत्थि. गणमनुसासन्तीति गणबन्धनेन बद्धा गणारामा गणबहुलिका हुत्वा गणं परिहरन्ति. एवरूपापि एकच्चे अत्थि. तेसं पटिपक्खभूता गणतो निस्सटा विसंसट्ठा विप्पमुत्तविहारिनोपि अत्थि.
आमिसेसु सन्दिस्सन्तीति आमिसगिद्धा आमिसचक्खुका चतुपच्चयआमिसत्थमेव आहिण्डमाना आमिसेसु सन्दिस्समानकभिक्खूपि अत्थि. आमिसेन अनुपलित्ता चतूहि पच्चयेहि विनिवत्तमानसा अब्भा मुत्तचन्दसदिसा हुत्वा विहरमानापि अत्थि. नायमायस्मा तं तेन अवजानातीति अयं आयस्मा सत्था ताय ताय पटिपत्तिया तं तं पुग्गलं नावजानाति, अयं पटिपन्नो कारको, अयं गणतो निस्सटो विसंसट्ठो. अयं आमिसेन अनुपलित्तो पच्चयेहि विनिवत्तमानसो अब्भा मुत्तो चन्दिमा वियाति एवमस्स गेहसितवसेन उस्सादनापि नत्थि. अयं दुप्पटिपन्नो अकारको कायदळ्हिबहुलो विस्सट्ठकम्मट्ठानो, अयं गणबन्धनबद्धो, अयं आमिसगिद्धो लोलो आमिसचक्खुकोति एवमस्स गेहसितवसेन अपसादनापि नत्थीति अत्थो. इमिना किं कथितं होति? तथागतस्स सत्तेसु तादिभावो कथितो होति. अयञ्हि –
‘‘वधकस्स देवदत्तस्स, चोरस्सङ्गुलिमालिनो;
धनपाले राहुले च, सब्बेसं समको मुनी’’ति. (मि. प. ६.६.५);
४८९. तत्र, भिक्खवेति तेसु द्वीसु वीमंसकेसु. यो, ‘‘के पनायस्मतो आकारा’’ति पुच्छायं आगतो गण्ठिवीमंसको च, यो ‘‘अभयूपरतो अयमायस्मा’’ति आगतो मूलवीमंसको च. तेसु मूलवीमंसकेन तथागतोव उत्तरि पटिपुच्छितब्बो. सो हि पुब्बे परस्सेव कथाय निट्ठङ्गतो. परो च नाम जानित्वापि कथेय्य अजानित्वापि. एवमस्स कथा भूतापि होति अभूतापि, तस्मा परस्सेव कथाय निट्ठं अगन्त्वा ततो उत्तरि तथागतोव पटिपुच्छितब्बोति अत्थो.
ब्याकरमानोति एत्थ यस्मा तथागतस्स मिच्छाब्याकरणं नाम नत्थि, तस्मा सम्मा मिच्छाति अवत्वा ब्याकरमानोत्वेव वुत्तं. एतं पथोहमस्मि एतं गोचरोति एस मय्हं पथो एस गोचरोति अत्थो. ‘‘एतापाथो’’तिपि पाठो, तस्सत्थो मय्हं आजीवट्ठमकसीलं परिसुद्धं, स्वाहं तस्स परिसुद्धभावेन वीमंसकस्स भिक्खुनो ञाणमुखे एतापाथो, एवं आपाथं गच्छामीति वुत्तं होति. नो च तेन तम्मयोति तेनपि चाहं परिसुद्धेन सीलेन न तम्मयो, न सतण्हो, परिसुद्धसीलत्ताव नित्तण्होहमस्मीति दीपेति.
उत्तरुत्तरिं पणीतपणीतन्ति उत्तरुत्तरिं चेव पणीततरञ्च कत्वा देसेति. कण्हसुक्कसप्पटिभागन्ति कण्हं चेव सुक्कञ्च, तञ्च खो सप्पटिभागं सविपक्खं कत्वा, कण्हं पटिबाहित्वा सुक्कन्ति सुक्कं पटिबाहित्वा कण्हन्ति एवं सप्पटिभागं कत्वा कण्हसुक्कं देसेति. कण्हं देसेन्तोपि सउस्साहं सविपाकं देसेति, सुक्कं देसेन्तोपि सउस्साहं सविपाकं देसेति. अभिञ्ञाय इधेकच्चं धम्मं धम्मेसु निट्ठं गच्छतीति तस्मिं देसिते धम्मे एकच्चं पटिवेधधम्मं अभिञ्ञाय तेन पटिवेधधम्मेन देसनाधम्मे निट्ठं गच्छति. सत्थरि पसीदतीति एवं धम्मे निट्ठं गन्त्वा भिय्योसोमत्ताय सम्मासम्बुद्धो सो भगवाति सत्थरि पसीदति. तेन पन भगवता यो धम्मो अक्खातो, सोपि स्वाक्खातो भगवता धम्मो निय्यानिकत्ता. य्वास्स तं धम्मं पटिपन्नो सङ्घो, सोपि सुप्पटिपन्नो वङ्कादिदोसरहितं पटिपदं पटिपन्नत्ताति एवं धम्मे सङ्घेपि पसीदति. तञ्चेति तं एवं पसन्नं तत्थ तत्थ तिण्णं रतनानं वण्णं कथेन्तं भिक्खुं.
४९०. इमेहि आकारेहीति इमेहि सत्थुवीमंसनकारणेहि. इमेहि पदेहीति इमेहि अक्खरसम्पिण्डनपदेहि. इमेहि ब्यञ्जनेहीति इमेहि इध वुत्तेहि अक्खरेहि. सद्धा निविट्ठाति ओकप्पना पतिट्ठिता. मूलजाताति सोतापत्तिमग्गवसेन सञ्जातमूला. सोतापत्तिमग्गो हि सद्धाय मूलं नाम. आकारवतीति कारणं परियेसित्वा गहितत्ता सकारणा. दस्सनमूलिकाति सोतापत्तिमग्गमूलिका. सो हि दस्सनन्ति वुच्चति. दळ्हाति थिरा. असंहारियाति हरितुं न सक्का. समणेन वाति समितपापसमणेन वा. ब्राह्मणेन वाति बाहितपापब्राह्मणेन वा. देवेन वाति उपपत्तिदेवेन वा. मारेन वाति वसवत्तिमारेन वा, सोतापन्नस्स हि वसवत्तिमारेनापि सद्धा असंहारिया होति सूरम्बट्ठस्स विय.
सो किर सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा सोतापन्नो हुत्वा गेहं आगतो. अथ मारो द्वत्तिंसवरलक्खणप्पटिमण्डितं बुद्धरूपं मापेत्वा तस्स घरद्वारे ठत्वा – ‘‘सत्था आगतो’’ति सासनं पहिणि. सूरो चिन्तेसि, ‘‘अहं इदानेव सत्थु सन्तिका धम्मं सुत्वा आगतो, किं नु खो भविस्सती’’ति उपसङ्कमित्वा सत्थुसञ्ञाय वन्दित्वा अट्ठासि. मारो आह – ‘‘यं ते मया, सूरम्बट्ठ, रूपं अनिच्चं…पे… विञ्ञाणं अनिच्चन्ति कथितं, तं अनुपधारेत्वाव सहसा मया एवं वुत्तं. तस्मा त्वं रूपं निच्चं…पे… विञ्ञाणं निच्चन्ति गण्हाही’’ति. सूरो चिन्तेसि – ‘‘अट्ठानमेतं, यं बुद्धा अनुपधारेत्वा अपच्चक्खं कत्वा किञ्चि कथेय्युं, अद्धा अयं मय्हं विबाधनत्थं मारो आगतो’’ति. ततो नं त्वं मारोति आह. सो मुसावादं कातुं नासक्खि, आम मारोस्मीति पटिजानि. कस्मा आगतोसीति वुत्ते तव सद्धाचालनत्थन्ति आह. कण्ह पापिम, त्वं ताव एकको तिट्ठ, तादिसानं मारानं सतम्पि सहस्सम्पि मम सद्धं चालेतुं असमत्थं, मग्गेन आगता सद्धा नाम सिलापथवियं पतिट्ठितसिनेरु विय अचला होति, किं त्वं एत्थाति अच्छरं पहरि. सो ठातुं असक्कोन्तो तत्थेवन्तरधायि. ब्रह्मुना वाति ब्रह्मकायिकादीसु अञ्ञतरब्रह्मुना वा. केनचि वा लोकस्मिन्ति एते समणादयो ठपेत्वा अञ्ञेनपि केनचि वा लोकस्मिं हरितुं न सक्का. धम्मसमन्नेसनाति सभावसमन्नेसना. धम्मतासुसमन्निट्ठोति धम्मताय सुसमन्निट्ठो, सभावेनेव सुट्ठु समन्नेसितो होतीति अत्थो. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
वीमंसकसुत्तवण्णना निट्ठिता.