५. चूळयमकवग्गो
१. सालेय्यकसुत्तवण्णना
४३९. एवं मे सुतन्ति सालेय्यकसुत्तं. तत्थ कोसलेसूति कोसला नाम जानपदिनो राजकुमारा. तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हीसद्देन कोसलाति वुच्चति, तस्मिं कोसलेसु जनपदे. पोराणा पनाहु – यस्मा पुब्बे महापनादं राजकुमारं नानानाटकानि दिस्वा सितमत्तम्पि अकरोन्तं सुत्वा राजा आह – ‘‘यो मम पुत्तं हसापेति, सब्बालङ्कारेन नं अलङ्करोमी’’ति. ततो नङ्गलानिपि छड्डेत्वा महाजनकाये सन्निपतिते मनुस्सा सातिरेकानि सत्तवस्सानि नानाकीळिकायो दस्सेत्वा नं हसापेतुं नासक्खिंसु. ततो सक्को देवनटं पेसेसि. सो दिब्बनाटकं दस्सेत्वा हसापेसि. अथ ते मनुस्सा अत्तनो अत्तनो वसनोकासाभिमुखा पक्कमिंसु. ते पटिपथे मित्तसुहज्जादयो दिस्वा पटिसन्थारं करोन्ता, ‘‘कच्चि, भो, कुसलं, कच्चि, भो, कुसल’’न्ति आहंसु. तस्मा तं ‘‘कुसलं कुसल’’न्ति वचनं उपादाय सो पदेसो कोसलाति वुच्चतीति.
चारिकं चरमानोति अतुरितचारिकं चरमानो. महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिन्ति सतं वा सहस्सं वा सतसहस्सं वाति एवं अपरिच्छिन्नेन महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं. ब्राह्मणगामोति ब्राह्मणानं समोसरणगामोपि ब्राह्मणगामोति वुच्चति ब्राह्मणानं भोगगामोपि. इध समोसरणगामो अधिप्पेतो. तदवसरीति तं अवसरि, सम्पत्तोति अत्थो. विहारो पनेत्थ अनियामितो; तस्मा तस्स अविदूरे बुद्धानं अनुच्छविको एको वनसण्डो भविस्सति, सत्था तं वनसण्डं गतोति वेदितब्बो. अस्सोसुन्ति सुणिंसु उपलभिंसु. सोतद्वारसम्पत्तवचननिग्घोसानुसारेन जानिंसु. खोति अवधारणत्थे पदपूरणमत्ते वा निपातो. तत्थ अवधारणत्थेन अस्सोसुंयेव, न नेसं कोचि सवनन्तरायो अहोसीति अयमत्थो वेदितब्बो. पदपूरणेन ब्यञ्जनसिलिट्ठतामत्तमेव.
इदानि यमत्थं अस्सोसुं, तं पकासेतुं समणो खलु, भो, गोतमोतिआदि वुत्तं. तत्थ समितपापत्ता समणोति वेदितब्बो. खलूति अनुस्सवनत्थे निपातो. भोति तेसं अञ्ञमञ्ञं आलपनमत्तं. गोतमोति भगवतो गोत्तवसेन परिदीपनं. तस्मा समणो खलु, भो, गोतमोति एत्थ समणो किर, भो, गोतमगोत्तोति एवमत्थो दट्ठब्बो. सक्यपुत्तोति इदं पन भगवतो उच्चाकुलपरिदीपनं. सक्यकुला पब्बजितोति सद्धापब्बजितभावदीपनं. केनचि पारिजुञ्ञेन अनभिभूतो अपरिक्खीणंयेव तं कुलं पहाय सद्धापब्बजितोति वुत्तं होति. ततो परं वुत्तत्थमेव. तं खो पनाति इत्थम्भूताख्यानत्थे उपयोगवचनं, तस्स खो पन भोतो गोतमस्साति अत्थो. कल्याणोति कल्याणगुणसमन्नागतो, सेट्ठोति वुत्तं होति. कित्तिसद्दोति कित्तियेव, थुतिघोसो वा. अब्भुग्गतोति सदेवकं लोकं अज्झोत्थरित्वा उग्गतो. किन्ति? ‘‘इतिपि सो भगवा…पे… बुद्धो भगवा’’ति.
तत्रायं पदसम्बन्धो – सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे… इतिपि भगवाति. इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति. तत्थ आरकत्ता, अरीनं अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावाति इमेहि ताव कारणेहि सो भगवा अरहन्ति वेदितब्बोतिआदिना नयेन मातिकं निक्खिपित्वा सब्बानेव एतानि पदानि विसुद्धिमग्गे बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वित्थारितानीति ततो तेसं वित्थारो गहेतब्बो.
साधु खो पनाति सुन्दरं खो पन; अत्थावहं सुखावहन्ति वुत्तं होति. तथारूपानं अरहतन्ति यथारूपो सो भवं गोतमो, एवरूपानं अनेकेहिपि कप्पकोटिसतसहस्सेहि दुल्लभदस्सनानं ब्यामप्पभापरिक्खित्तेहि असीतिअनुब्यञ्जनरतनपटिमण्डितेहि द्वत्तिंस्महापुरिसलक्खणवरेहि समाकिण्णमनोरमसरीरानं अतप्पकदस्सनानं अतिमधुरधम्मनिग्घोसानं, यथाभूतगुणाधिगमेन लोके अरहन्तोति लद्धसद्दानं अरहतं. दस्सनं होतीति पसादसोम्मानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा दस्सनमत्तम्पि साधु होति. सचे पन अट्ठङ्गसमन्नागतेन ब्रह्मस्सरेन धम्मं देसेन्तस्स एकं पदम्पि सोतुं लभिस्साम, साधुतरंयेव भविस्सतीति एवं अज्झासयं कत्वा.
येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति सब्बकिच्चानि पहाय तुट्ठमानसा आगमंसु. एतदवोचुन्ति दुविधा हि पुच्छा अगारिकपुच्छा अनगारिकपुच्छा च. तत्थ ‘‘किं, भन्ते, कुसलं, किं अकुसल’’न्ति इमिना नयेन अगारिकपुच्छा आगता. ‘‘इमे खो, भन्ते, पञ्चुपादानक्खन्धा’’ति इमिना नयेन अनगारिकपुच्छा. इमे पन अत्तनो अनुरूपं अगारिकपुच्छं पुच्छन्ता एतं, ‘‘को नु खो, भो गोतम, हेतु को पच्चयो’’तिआदिवचनं अवोचुं. तेसं भगवा यथा न सक्कोन्ति सल्लक्खेतुं, एवं संखित्तेनेव ताव पञ्हं विस्सज्जेन्तो, अधम्मचरियाविसमचरियाहेतु खो गहपतयोतिआदिमाह. कस्मा पन भगवा यथा न सल्लक्खेन्ति, एवं विस्सज्जेसीति? पण्डितमानिका हि ते; आदितोव मातिकं अट्ठपेत्वा यथा सल्लक्खेन्ति, एवं अत्थे वित्थारिते, देसनं उत्तानिकाति मञ्ञन्ता अवजानन्ति, मयम्पि कथेन्ता एवमेव कथेय्यामाति वत्तारो भवन्ति. तेन नेसं भगवा यथा न सक्कोन्ति सल्लक्खेतुं, एवं संखित्तेनेव ताव पञ्हं विस्सज्जेसि. ततो सल्लक्खेतुं असक्कोन्तेहि वित्थारदेसनं याचितो वित्थारेन देसेतुं, तेन हि गहपतयोतिआदिमाह. तत्थ तेन हीति कारणत्थे निपातो. यस्मा मं तुम्हे याचथ, तस्माति अत्थो.
४४०. तिविधन्ति तीहि कोट्ठासेहि. कायेनाति कायद्वारेन. अधम्मचरियाविसमचरियाति अधम्मचरियसङ्खाता विसमचरिया. अयं पनेत्थ पदत्थो, अधम्मस्स चरिया अधम्मचरिया, अधम्मकरणन्ति अत्थो. विसमा चरिया, विसमस्स वा कम्मस्स चरियाति विसमचरिया. अधम्मचरिया च सा विसमचरिया चाति अधम्मचरियाविसमचरिया. एतेनुपायेन सब्बेसु कण्हसुक्कपदेसु अत्थो वेदितब्बो. लुद्दोति कक्खळो. दारुणोति साहसिको. लोहितपाणीति परं जीविता वोरोपेन्तस्स पाणी लोहितेन लिप्पन्ति. सचेपि न लिप्पन्ति, तथाविधो लोहितपाणीत्वेव वुच्चति. हतप्पहते निविट्ठोति हते च परस्स पहारदाने, पहते च परमारणे निविट्ठो. अदयापन्नोति निक्करुणतं आपन्नो.
यं तं परस्साति यं तं परस्स सन्तकं. परवित्तूपकरणन्ति तस्सेव परस्स वित्तूपकरणं तुट्ठिजननं परिक्खारभण्डकं. गामगतं वाति अन्तोगामे वा ठपितं. अरञ्ञगतं वाति अरञ्ञे रुक्खग्गपब्बतमत्थकादीसु वा ठपितं. अदिन्नन्ति तेहि परेहि कायेन वा वाचाय वा अदिन्नं. थेय्यसङ्खातन्ति एत्थ थेनोति चोरो. थेनस्स भावो थेय्यं, अवहरणचित्तस्सेतं अधिवचनं. सङ्खा सङ्खातन्ति अत्थतो एकं, कोट्ठासस्सेतं अधिवचनं, ‘‘सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खा’’तिआदीसु विय. थेय्यञ्च तं सङ्खातञ्चाति थेय्यसङ्खातं, थेय्यचित्तसङ्खातो एको चित्तकोट्ठासोति अत्थो. करणत्थे चेतं पच्चत्तवचनं, तस्मा थेय्यसङ्खातेनाति अत्थतो दट्ठब्बं.
मातुरक्खितातिआदीसु यं पितरि नट्ठे वा मते वा घासच्छादनादीहि पटिजग्गमाना, वयपत्तं कुलघरे दस्सामीति माता रक्खति, अयं मातुरक्खिता नाम. एतेनुपायेन पितुरक्खितादयोपि वेदितब्बा. सभागकुलानि पन कुच्छिगतेसुपि गब्भेसु कतिकं करोन्ति – ‘‘सचे मय्हं पुत्तो होति, तुय्हं धीता, अञ्ञत्थ गन्तुं न लभिस्सति, मय्हं पुत्तस्सेव होतू’’ति. एवं गब्भेपि परिग्गहिता सस्सामिका नाम. ‘‘यो इत्थन्नामं इत्थिं गच्छति, तस्स एत्तको दण्डो’’ति एवं गामं वा गेहं वा वीथिं वा उद्दिस्स ठपितदण्डा, पन सपरिदण्डा नाम. अन्तमसो मालागुणपरिक्खित्तापीति या सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन, ‘‘एसा मे भरिया भविस्सती’’ति सञ्ञाय तस्सा उपरि केनचि मालागुणं खिपन्तेन मालागुणमत्तेनापि परिक्खित्ता होति. तथारूपासु चारित्तं आपज्जिता होतीति एवरूपासु इत्थीसु सम्मादिट्ठिसुत्ते वुत्तमिच्छाचारलक्खणवसेन वीतिक्कमं कत्ता होति.
सभागतोति सभायं ठितो. परिसागतोति परिसायं ठितो. ञातिमज्झगतोति दायादानं मज्झे ठितो. पूगमज्झगतोति सेनीनं मज्झे ठितो. राजकुलमज्झगतोति राजकुलस्स मज्झे महाविनिच्छये ठितो. अभिनीतोति पुच्छनत्थाय नीतो. सक्खिपुट्ठोति सक्खिं कत्वा पुच्छितो. एहम्भो पुरिसाति आलपनमेतं. अत्तहेतु वा परहेतु वाति अत्तनो वा परस्स वा हत्थपादादिहेतु वा धनहेतु वा. आमिसकिञ्चिक्खहेतु वाति एत्थ आमिसन्ति लाभो अधिप्पेतो. किञ्चिक्खन्ति यं वा तं वा अप्पमत्तकं. अन्तमसो तित्तिरवट्टकसप्पिपिण्डनवनीतपिण्डादिमत्तकस्सपि लञ्जस्स हेतूति अत्थो. सम्पजानमुसा भासिता होतीति जानन्तोयेव मुसावादं कत्ता होति.
इमेसं भेदायाति येसं इतोति वुत्तानं सन्तिके सुतं होति, तेसं भेदाय. अमूसं भेदायाति येसं अमुत्राति वुत्तानं सन्तिके सुतं होति, तेसं भेदाय. इति समग्गानं वा भेदकाति एवं समग्गानं वा द्विन्नं सहायकानं भेदं कत्ता. भिन्नानं वा अनुप्पदाताति सुट्ठु कतं तया, तं पजहन्तेन कतिपाहेनेव ते महन्तं अनत्थं करेय्याति एवं भिन्नानं पुन असंसन्दनाय अनुप्पदाता उपत्थम्भेता कारणं दस्सेताति अत्थो. वग्गो आरामो अभिरतिट्ठानमस्साति वग्गारामो. वग्गरतोति वग्गेसु रतो. वग्गे दिस्वा वा सुत्वा वा नन्दतीति वग्गनन्दी. वग्गकरणिं वाचन्ति या वाचा समग्गेपि सत्ते वग्गे करोति भिन्दति, तं कलहकारणं वाचं भासिता होति.
अण्डकाति यथा सदोसे रुक्खे अण्डकानि उट्ठहन्ति, एवं सदोसताय खुंसनावम्भनादिवचनेहि अण्डका जाता. कक्कसाति पूतिका. यथा नाम पूतिकरुक्खो कक्कसो होति पग्घरितचुण्णो, एवं कक्कसा होति, सोतं घंसमाना विय पविसति. तेन वुत्तं ‘‘कक्कसा’’ति. परकटुकाति परेसं कटुका अमनापा दोसजननी. पराभिसज्जनीति कुटिलकण्टकसाखा विय मम्मेसु विज्झित्वा परेसं अभिसज्जनी गन्तुकामानम्पि गन्तुं अदत्वा लग्गनकारी. कोधसामन्ताति कोधस्स आसन्ना. असमाधिसंवत्तनिकाति अप्पनासमाधिस्स वा उपचारसमाधिस्स वा असंवत्तनिका. इति सब्बानेव तानि सदोसवाचाय वेवचनानि.
अकालवादीति अकालेन वत्ता. अभूतवादीति यं नत्थि, तस्स वत्ता. अनत्थवादीति अकारणनिस्सितं वत्ता. अधम्मवादीति असभावं वत्ता. अविनयवादीति असंवरविनयपटिसंयुत्तस्स वत्ता. अनिधानवति वाचन्ति हदयमञ्जूसायं निधेतुं अयुत्तं वाचं भासिता होति. अकालेनाति वत्तब्बकालस्स पुब्बे वा पच्छा वा अयुत्तकाले वत्ता होति. अनपदेसन्ति सुत्तापदेसविरहितं. अपरियन्तवतिन्ति अपरिच्छेदं, सुत्तं वा जातकं वा निक्खिपित्वा तस्स उपलब्भं वा उपमं वा वत्थुं वा आहरित्वा बाहिरकथंयेव कथेति. निक्खित्तं निक्खित्तमेव होति. ‘‘सुत्तं नु खो कथेति जातकं नु खो, नस्स अन्तं वा कोटिं वा पस्सामा’’ति वत्तब्बतं आपज्जति. यथा वटरुक्खसाखानं गतगतट्ठाने पारोहा ओतरन्ति, ओतिण्णोतिण्णट्ठाने सम्पज्जित्वा पुन वड्ढन्तियेव. एवं अड्ढयोजनम्पि योजनम्पि गच्छन्तियेव, गच्छन्ते गच्छन्ते पन मूलरुक्खो विनस्सति, पवेणिजातकाव तिट्ठन्ति. एवमयम्पि निग्रोधधम्मकथिको नाम होति; निक्खित्तं निक्खित्तमत्तमेव कत्वा पस्सेनेव परिहरन्तो गच्छति. यो पन बहुम्पि भणन्तो एतदत्थमिदं वुत्तन्ति आहरित्वा जानापेतुं सक्कोति, तस्स कथेतुं वट्टति. अनत्थसंहितन्ति न अत्थनिस्सितं.
अभिज्झाता होतीति अभिज्झाय ओलोकेता होति. अहो वताति पत्थनत्थे निपातो. अभिज्झाय ओलोकितमत्तकेन चेत्थ कम्मपथभेदो न होति. यदा पन, ‘‘अहो वतिदं मम सन्तकं अस्स, अहमेत्थ वसं वत्तेय्य’’न्ति अत्तनो परिणामेति, तदा कम्मपथभेदो होति, अयमिध अधिप्पेतो.
ब्यापन्नचित्तोति विपन्नचित्तो पूतिभूतचित्तो. पदुट्ठमनसङ्कप्पोति दोसेन दुट्ठचित्तसङ्कप्पो. हञ्ञन्तूति घातियन्तू. वज्झन्तूति वधं पापुणन्तु. मा वा अहेसुन्ति किञ्चिपि मा अहेसुं. इधापि कोपमत्तकेन कम्मपथभेदो न होति. हञ्ञन्तूतिआदिचिन्तनेनेव होति, तस्मा एवं वुत्तं.
मिच्छादिट्ठिकोति अकुसलदस्सनो. विपरीतदस्सनोति विपल्लत्थदस्सनो. नत्थि दिन्नन्ति दिन्नस्स फलाभावं सन्धाय वदति. यिट्ठं वुच्चति महायागो. हुतन्ति पहेणकसक्कारो अधिप्पेतो, तम्पि उभयं फलाभावमेव सन्धाय पटिक्खिपति. सुकतदुक्कटानन्ति सुकतदुक्कटानं, कुसलाकुसलानन्ति अत्थो. फलं विपाकोति यं फलन्ति वा विपाकोति वा वुच्चति, तं नत्थीति वदति. नत्थि अयं लोकोति परलोके ठितस्स अयं लोको नत्थि. नत्थि परो लोकोति इध लोके ठितस्सपि परलोको नत्थि, सब्बे तत्थ तत्थेव उच्छिज्जन्तीति दस्सेति. नत्थि माता नत्थि पिताति तेसु सम्मापटिपत्तिमिच्छापटिपत्तीनं फलाभाववसेन वदति. नत्थि सत्ता ओपपातिकाति चवित्वा उपपज्जनकसत्ता नाम नत्थीति वदति. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेन्तीति ये इमञ्च लोकं परञ्च लोकं अभिविसिट्ठाय पञ्ञाय सयं पच्चक्खं कत्वा पवेदेन्ति, ते नत्थीति सब्बञ्ञुबुद्धानं अभावं दीपेति, एत्तावता दसवत्थुका मिच्छादिट्ठि कथिता होति.
४४१. पाणातिपातं पहायातिआदयो सत्त कम्मपथा चूळहत्थिपदे वित्थारिता. अनभिज्झादयो उत्तानत्थायेव.
४४२. सहब्यतं उपपज्जेय्यन्ति सहभावं उपगच्छेय्यं. ब्रह्मकायिकानं देवानन्ति पठमज्झानभूमिदेवानं. आभानं देवानन्ति आभा नाम विसुं नत्थि, परित्ताभअप्पमाणाभआभस्सरानमेतं अधिवचनं. परित्ताभानन्तिआदि पन एकतो अग्गहेत्वा तेसंयेव भेदतो गहणं. परित्तसुभानन्तिआदीसुपि एसेव नयो. इति भगवा आसवक्खयं दस्सेत्वा अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठपेसि.
इध ठत्वा पन देवलोका समानेतब्बा. तिस्सन्नं ताव झानभूमीनं वसेन नव ब्रह्मलोका, पञ्च सुद्धावासा चतूहि आरूपेहि सद्धिं नवाति अट्ठारस, वेहप्फलेहि सद्धिं एकूनवीसति, ते असञ्ञं पक्खिपित्वा वीसति ब्रह्मलोका होन्ति, एवं छहि कामावचरेहि सद्धिं छब्बीसति देवलोका नाम. तेसं सब्बेसम्पि भगवता दसकुसलकम्मपथेहि निब्बत्ति दस्सिता.
तत्थ छसु ताव कामावचरेसु तिण्णं सुचरितानं विपाकेनेव निब्बत्ति होति. उपरिदेवलोकानं पन इमे कम्मपथा उपनिस्सयवसेन कथिता. दस कुसलकम्मपथा हि सीलं, सीलवतो च कसिणपरिकम्मं इज्झतीति. सीले पतिट्ठाय कसिणपरिकम्मं कत्वा पठमज्झानं निब्बत्तेत्वा पठमज्झानभूमियं निब्बत्तति; दुतियादीनि भावेत्वा दुतियज्झानभूमिआदीसु निब्बत्तति; रूपावचरज्झानं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अनागामिफले पतिट्ठितो पञ्चसु सुद्धावासेसु निब्बत्तति; रूपावचरज्झानं पादकं कत्वा अरूपावचरसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा चतूसु अरूपेसु निब्बत्तति; रूपारूपज्झानं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणाति. असञ्ञभवो पन बाहिरकानं तापसपरिब्बाजकानं आचिण्णोति इध न निद्दिट्ठो. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
सालेय्यकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. वेरञ्जकसुत्तवण्णना
४४४. एवं मे सुतन्ति वेरञ्जकसुत्तं. तत्थ वेरञ्जकाति वेरञ्जवासिनो. केनचिदेव करणीयेनाति केनचिदेव अनियमितकिच्चेन. सेसं सब्बं पुरिमसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. केवलञ्हि इध अधम्मचारी विसमचारीति एवं पुग्गलाधिट्ठाना देसना कता. पुरिमसुत्ते धम्माधिट्ठानाति अयं विसेसो. सेसं तादिसमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
वेरञ्जकसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. महावेदल्लसुत्तवण्णना
४४९. एवं मे सुतन्ति महावेदल्लसुत्तं. तत्थ आयस्माति सगारवसप्पतिस्सवचनमेतं. महाकोट्ठिकोति तस्स थेरस्स नामं. पटिसल्लाना वुट्ठितोति फलसमापत्तितो वुट्ठितो. दुप्पञ्ञो दुप्पञ्ञोति एत्थ पञ्ञाय दुट्ठं नाम नत्थि, अप्पञ्ञो निप्पञ्ञोति अत्थो. कित्तावता नु खोति कारणपरिच्छेदपुच्छा, कित्तकेन नु खो एवं वुच्चतीति अत्थो. पुच्छा च नामेसा अदिट्ठजोतनापुच्छा, दिट्ठसंसन्दनापुच्छा, विमतिच्छेदनापुच्छा, अनुमतिपुच्छा, कथेतुकम्यतापुच्छाति पञ्चविधा होति. तासमिदं नानाकरणं –
कतमा अदिट्ठजोतनापुच्छा? पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं, तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूताय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा.
कतमा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा? पकतिया लक्खणं ञातं होति दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं, अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा.
कतमा विमतिच्छेदनापुच्छा? पकतिया संसयपक्खन्दो होति विमतिपक्खन्दो, द्वेळ्हकजातो, ‘‘एवं नु खो, न नु खो, किं नु खो, कथं नु खो’’ति, सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति. अयं विमतिच्छेदनापुच्छा (महानि. १५०; चूळनि. पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२).
‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वाति? अनिच्चं, भन्ते’’ति (महाव. २१) एवरूपा अनुमतिं गहेत्वा धम्मदेसनाकाले पुच्छा अनुमतिपुच्छा नाम.
‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना, कतमे चत्तारो’’ति (सं. नि. ५.३९०) एवरूपा भिक्खुसङ्घं सयमेव पुच्छित्वा सयमेव विस्सज्जेतुकामस्स पुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छा नाम. तासु इध दिट्ठसंसन्दनापुच्छा अधिप्पेता.
थेरो हि अत्तनो दिवाट्ठाने निसीदित्वा सयमेव पञ्हं समुट्ठपेत्वा सयं विनिच्छिनन्तो इदं सुत्तं आदितो पट्ठाय मत्थकं पापेसि. एकच्चो हि पञ्हं समुट्ठापेतुंयेव सक्कोति न निच्छेतुं; एकच्चो निच्छेतुं सक्कोति न समुट्ठापेतुं; एकच्चो उभयम्पि न सक्कोति; एकच्चो उभयम्पि सक्कोति. तेसु थेरो उभयम्पि सक्कोतियेव. कस्मा? महापञ्ञताय. महापञ्ञं निस्साय हि इमस्मिं सासने सारिपुत्तत्थेरो, महाकच्चानत्थेरो, पुण्णत्थेरो, कुमारकस्सपत्थेरो, आनन्दत्थेरो, अयमेव आयस्माति सम्बहुला थेरा विसेसट्ठानं अधिगता. न हि सक्का याय वा ताय वा अप्पमत्तिकाय पञ्ञाय समन्नागतेन भिक्खुना सावकपारमीञाणस्स मत्थकं पापुणितुं, महापञ्ञेन पन सक्काति महापञ्ञताय सारिपुत्तत्थेरो तं ठानं अधिगतो. पञ्ञाय हि थेरेन सदिसो नत्थि. तेनेव नं भगवा एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं महापञ्ञानं यदिदं सारिपुत्तो’’ति (अ. नि. १.१८९).
तथा न सक्का याय वा ताय वा अप्पमत्तिकाय पञ्ञाय समन्नागतेन भिक्खुना भगवता संखित्तेन भासितस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं संसन्दित्वा समानेत्वा वित्थारेन अत्थं विभजेतुं, महापञ्ञेन पन सक्काति महापञ्ञताय महाकच्चानत्थेरो तत्थ पटिबलो जातो, तेनेव नं भगवा एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं यदिदं महाकच्चानो’’ति (अ. नि. १.१९७).
तथा न सक्का याय वा ताय वा अप्पमत्तिकाय पञ्ञाय समन्नागतेन भिक्खुना धम्मकथं कथेन्तेन दस कथावत्थूनि आहरित्वा सत्त विसुद्धियो विभजन्तेन धम्मकथं कथेतुं, महापञ्ञेन पन सक्काति महापञ्ञताय पुण्णत्थेरो चतुपरिसमज्झे अलङ्कतधम्मासने चित्तबीजनिं गहेत्वा निसिन्नो लीळायन्तो पुण्णचन्दो विय धम्मं कथेसि. तेनेव नं भगवा एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं धम्मकथिकानं यदिदं पुण्णो मन्ताणिपुत्तो’’ति (अ. नि. १.१९६).
तथा याय वा ताय वा अप्पमत्तिकाय पञ्ञाय समन्नागतो भिक्खु धम्मं कथेन्तो इतो वा एत्तो वा अनुक्कमित्वा यट्ठिकोटिं गहेत्वा अन्धो विय, एकपदिकं दण्डकसेतुं आरुळ्हो विय च गच्छति. महापञ्ञो पन चतुप्पदिकं गाथं निक्खिपित्वा उपमा च कारणानि च आहरित्वा तेपिटकं बुद्धवचनं गहेत्वा हेट्ठुपरियं करोन्तो कथेसि. महापञ्ञताय पन कुमारकस्सपत्थेरो चतुप्पदिकं गाथं निक्खिपित्वा उपमा च कारणानि च आहरित्वा तेहि सद्धिं योजेन्तो जातस्सरे पञ्चवण्णानि कुसुमानि फुल्लापेन्तो विय सिनेरुमत्थके वट्टिसहस्सं तेलपदीपं जालेन्तो विय तेपिटकं बुद्धवचनं हेट्ठुपरियं करोन्तो कथेसि. तेनेव नं भगवा एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं चित्तकथिकानं यदिदं कुमारकस्सपो’’ति (अ. नि. १.२१७).
तथा याय वा ताय वा अप्पमत्तिकाय पञ्ञाय समन्नागतो भिक्खु चतूहि मासेहि चतुप्पदिकम्पि गाथं गहेतुं न सक्कोति. महापञ्ञो पन एकपदे ठत्वा पदसतम्पि पदसहस्सम्पि गण्हाति. आनन्दत्थेरो पन महापञ्ञताय एकपदुद्धारे ठत्वा सकिंयेव सुत्वा पुन अपुच्छन्तो सट्ठि पदसहस्सानि पन्नरस गाथासहस्सानि वल्लिया पुप्फानि आकड्ढित्वा गण्हन्तो विय एकप्पहारेनेव गण्हाति. गहितगहितं पासाणे खतलेखा विय, सुवण्णघटे पक्खित्तसीहवसा विय च गहिताकारेनेव तिट्ठति. तेनेव नं भगवा एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं गतिमन्तानं यदिदं आनन्दो, सतिमन्तानं, धितिमन्तानं, बहुस्सुतानं, उपट्ठाकानं यदिदं आनन्दो’’ति (अ. नि. १.२१९-२२३).
न हि सक्का याय वा ताय वा अप्पमत्तिकाय पञ्ञाय समन्नागतेन भिक्खुना चतुपटिसम्भिदापभेदस्स मत्थकं पापुणितुं. महापञ्ञेन पन सक्काति महापञ्ञताय महाकोट्ठितत्थेरो अधिगमपरिपुच्छासवनपुब्बयोगानं वसेन अनन्तनयुस्सदं पटिसम्भिदापभेदं पत्तो. तेनेव नं भगवा एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं पटिसम्भिदापत्तानं यदिदं महाकोट्ठितो’’ति (अ. नि. १.२१८).
इति थेरो महापञ्ञताय पञ्हं समुट्ठापेतुम्पि निच्छेतुम्पीति उभयम्पि सक्कोति. सो दिवाट्ठाने निसीदित्वा सयमेव सब्बपञ्हे समुट्ठपेत्वा सयं विनिच्छिनन्तो इदं सुत्तं आदितो पट्ठाय मत्थकं पापेत्वा, ‘‘सोभना वत अयं धम्मदेसना, जेट्ठभातिकेन नं धम्मसेनापतिना सद्धिं संसन्दिस्सामि, ततो अयं द्विन्नम्पि अम्हाकं एकमतिया एकज्झासयेन च ठपिता अतिगरुका भविस्सति पासाणच्छत्तसदिसा, चतुरोघनित्थरणत्थिकानं तित्थे ठपितनावा विय, मग्गगमनत्थिकानं सहस्सयुत्तआजञ्ञरथो विय बहुपकारा भविस्सती’’ति दिट्ठसंसन्दनत्थं पञ्हं पुच्छि. तेन वुत्तं – ‘‘तासु इध दिट्ठसंसन्दनापुच्छा अधिप्पेता’’ति.
नप्पजानातीति एत्थ यस्मा नप्पजानाति, तस्मा दुप्पञ्ञोति वुच्चतीति अयमत्थो. एस नयो सब्बत्थ. इदं दुक्खन्ति नप्पजानातीति इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्खं, इतो उद्धं नत्थीति दुक्खसच्चं याथावसरसलक्खणतो न पजानाति. अयं दुक्खसमुदयोति इतो दुक्खं समुदेतीति पवत्तिदुक्खपभाविका तण्हा समुदयसच्चन्ति याथावसरसलक्खणतो न पजानाति. अयं दुक्खनिरोधोति इदं दुक्खं अयं दुक्खसमुदयो च इदं नाम ठानं पत्वा निरुज्झतीति उभिन्नं अप्पवत्ति निब्बानं निरोधसच्चन्ति याथावसरसलक्खणतो न पजानाति. अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदाति अयं पटिपदा दुक्खनिरोधं गच्छतीति मग्गसच्चं याथावसरसलक्खणतो न पजानातीति. अनन्तरवारेपि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो. सङ्खेपतो पनेत्थ चतुसच्चकम्मट्ठानिको पुग्गलो कथितोति वेदितब्बो.
अयञ्हि आचरियसन्तिके चत्तारि सच्चानि सवनतो उग्गण्हाति. ठपेत्वा तण्हं तेभूमका धम्मा दुक्खसच्चं, तण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नं अप्पवत्ति निब्बानं निरोधसच्चं, दुक्खसच्चं परिजानन्तो समुदयसच्चं पजहन्तो निरोधपापनो मग्गो मग्गसच्चन्ति एवं उग्गहेत्वा अभिनिविसति. तत्थ पुरिमानि द्वे सच्चानि वट्टं, पच्छिमानि विवट्टं, वट्टे अभिनिवेसो होति, नो विवट्टे, तस्मा अयं अभिनिविसमानो दुक्खसच्चे अभिनिविसति.
दुक्खसच्चं नाम रूपादयो पञ्चक्खन्धाति ववत्थपेत्वा धातुकम्मट्ठानवसेन ओतरित्वा, ‘‘चत्तारि महाभूतानि चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादाय रूपं रूप’’न्ति ववत्थपेति. तदारम्मणा वेदना सञ्ञा सङ्खारा विञ्ञाणं नामन्ति एवं यमकतालक्खन्धं भिन्दन्तो विय ‘‘द्वेव इमे धम्मा नामरूप’’न्ति ववत्थपेति. तं पनेतं न अहेतुकं सहेतुकं सप्पच्चयं, को चस्स पच्चयो अविज्जादयो धम्माति एवं पच्चये चेव पच्चयुप्पन्नधम्मे च ववत्थपेत्वा ‘‘सब्बेपि धम्मा हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा’’ति अनिच्चलक्खणं आरोपेति, ततो उदयवयप्पटिपीळनाकारेन दुक्खा, अवसवत्तनाकारेन अनत्ताति तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सनापटिपाटिया सम्मसन्तो लोकुत्तरमग्गं पापुणाति.
मग्गक्खणे चत्तारि सच्चानि एकपटिवेधेन पटिविज्झति, एकाभिसमयेन अभिसमेति. दुक्खं परिञ्ञापटिवेधेन पटिविज्झति. समुदयं पहानपटिवेधेन, निरोधं सच्छिकिरियापटिवेधेन, मग्गं भावनापटिवेधेन पटिविज्झति. दुक्खं परिञ्ञाभिसमयेन अभिसमेति, समुदयं पहानाभिसमयेन, निरोधं सच्छिकिरियाभिसमयेन, मग्गं भावनाभिसमयेन अभिसमेति. सो तीणि सच्चानि किच्चतो पटिविज्झति, निरोधं आरम्मणतो. तस्मिञ्चस्स खणे अहं दुक्खं परिजानामि, समुदयं पजहामि, निरोधं सच्छिकरोमि, मग्गं भावेमीति आभोगसमन्नाहारमनसिकारपच्चवेक्खणा नत्थि. एतस्स पन परिग्गण्हन्तस्सेव मग्गो तीसु सच्चेसु परिञ्ञादिकिच्चं साधेन्तोव निरोधं आरम्मणतो पटिविज्झतीति.
तस्मा पञ्ञवाति वुच्चतीति एत्थ हेट्ठिमकोटिया सोतापन्नो, उपरिमकोटिया खीणासवो पञ्ञवाति निद्दिट्ठो. यो पन तेपिटकं बुद्धवचनं पाळितो च अत्थतो च अनुसन्धितो च पुब्बापरतो च उग्गहेत्वा हेट्ठुपरियं करोन्तो विचरति, अनिच्चदुक्खानत्तवसेन परिग्गहमत्तम्पि नत्थि, अयं पञ्ञवा नाम, दुप्पञ्ञो नामाति? विञ्ञाणचरितो नामेस, पञ्ञवाति न वत्तब्बो. अथ यो तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सनापटिपाटिया सम्मसन्तो अज्ज अज्जेव अरहत्तन्ति चरति, अयं पञ्ञवा नाम, दुप्पञ्ञो नामाति? भजापियमानो पञ्ञवापक्खं भजति. सुत्ते पन पटिवेधोव कथितो.
विञ्ञाणं विञ्ञाणन्ति इध किं पुच्छति? येन विञ्ञाणेन सङ्खारे सम्मसित्वा एस पञ्ञवा नाम जातो, तस्स आगमनविपस्सना विञ्ञाणं कम्मकारकचित्तं पुच्छामीति पुच्छति. सुखन्तिपि विजानातीति सुखवेदनम्पि विजानाति. उपरिपदद्वयेपि एसेव नयो. इमिना थेरो ‘‘सुखं वेदनं वेदयमानो सुखं वेदनं वेदयामीति पजानाती’’तिआदिना (म. नि. १.११३; दी. नि. २.३८०) नयेन आगतवेदनावसेन अरूपकम्मट्ठानं कथेसि. तस्सत्थो सतिपट्ठाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
संसट्ठाति एकुप्पादादिलक्खणेन संयोगट्ठेन संसट्ठा, उदाहु विसंसट्ठाति पुच्छति. एत्थ च थेरो मग्गपञ्ञञ्च विपस्सनाविञ्ञाणञ्चाति इमे द्वे लोकियलोकुत्तरधम्मे मिस्सेत्वा भूमन्तरं भिन्दित्वा समयं अजानन्तो विय पुच्छतीति न वेदितब्बो. मग्गपञ्ञाय पन मग्गविञ्ञाणेन, विपस्सनापञ्ञाय च विपस्सनाविञ्ञाणेनेव सद्धिं संसट्ठभावं पुच्छतीति वेदितब्बो. थेरोपिस्स तमेवत्थं विस्सज्जेन्तो इमे धम्मा संसट्ठातिआदिमाह. तत्थ न च लब्भा इमेसं धम्मानन्ति इमेसं लोकियमग्गक्खणेपि लोकुत्तरमग्गक्खणेपि एकतो उप्पन्नानं द्विन्नं धम्मानं. विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वाति विसुं विसुं कत्वा विनिवट्टेत्वा, आरम्मणतो वा वत्थुतो वा उप्पादतो वा निरोधतो वा नानाकरणं दस्सेतुं न सक्काति अत्थो. तेसं तेसं पन धम्मानं विसयो नाम अत्थि. लोकियधम्मं पत्वा हि चित्तं जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, लोकुत्तरं पत्वा पञ्ञा.
सम्मासम्बुद्धोपि हि लोकियधम्मं पुच्छन्तो, ‘‘भिक्खु, त्वं कतमं पञ्ञं अधिगतो, किं पठममग्गपञ्ञं, उदाहु दुतिय ततिय चतुत्थ मग्गपञ्ञ’’न्ति न एवं पुच्छति. किं फस्सो त्वं, भिक्खु, किं वेदनो, किं सञ्ञो, किं चेतनोति न च पुच्छति, चित्तवसेन पन, ‘‘किञ्चित्तो त्वं, भिक्खू’’ति (पारा. १३५) पुच्छति. कुसलाकुसलं पञ्ञपेन्तोपि ‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया’’ति (ध. प. १, २) च, ‘‘कतमे धम्मा कुसला? यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होती’’ति (ध. स. १) च एवं चित्तवसेनेव पञ्ञापेति. लोकुत्तरं पुच्छन्तो पन किं फस्सो त्वं भिक्खु, किं वेदनो, किं सञ्ञो, किं चेतनोति न पुच्छति. कतमा ते, भिक्खु, पञ्ञा अधिगता, किं पठममग्गपञ्ञा, उदाहु दुतियततियचतुत्थमग्गपञ्ञाति एवं पञ्ञावसेनेव पुच्छति.
इन्द्रियसंयुत्तेपि ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानि. कतमानि पञ्च? सद्धिन्द्रियं वीरियिन्द्रियं सतिन्द्रियं समाधिन्द्रियं पञ्ञिन्द्रियं. कत्थ च, भिक्खवे, सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु सोतापत्तियङ्गेसु एत्थ सद्धिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु सम्मप्पधानेसु एत्थ वीरियिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, सतिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु सतिपट्ठानेसु एत्थ सतिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु झानेसु एत्थ समाधिन्द्रियं दट्ठब्बं. कत्थ च, भिक्खवे, पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्बं? चतूसु अरियसच्चेसु एत्थ पञ्ञिन्द्रियं दट्ठब्ब’’न्ति (सं. नि. ५.४७८). एवं सविसयस्मिंयेव लोकियलोकुत्तरा धम्मा कथिता.
यथा हि चत्तारो सेट्ठिपुत्ता राजाति राजपञ्चमेसु सहायेसु नक्खत्तं कीळिस्सामाति वीथिं ओतिण्णेसु एकस्स सेट्ठिपुत्तस्स गेहं गतकाले इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव, ‘‘इमेसं खादनीयं भोजनीयं देथ, गन्धमालालङ्कारादीनि देथा’’ति गेहे विचारेति. दुतियस्स ततियस्स चतुत्थस्स गेहं गतकाले इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव, ‘‘इमेसं खादनीयं भोजनीयं देथ, गन्धमालालङ्कारादीनि देथा’’ति गेहे विचारेति. अथ सब्बपच्छा रञ्ञो गेहं गतकाले किञ्चापि राजा सब्बत्थ इस्सरोव, इमस्मिं पन काले अत्तनो गेहेयेव, ‘‘इमेसं खादनीयं भोजनीयं देथ, गन्धमालालङ्कारादीनि देथा’’ति विचारेति. एवमेवं खो सद्धापञ्चमकेसु इन्द्रियेसु तेसु सहायेसु एकतो वीथिं ओतरन्तेसु विय एकारम्मणे उप्पज्जमानेसुपि यथा पठमस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं सोतापत्तियङ्गानि पत्वा अधिमोक्खलक्खणं सद्धिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. यथा दुतियस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं सम्मप्पधानानि पत्वा पग्गहणलक्खणं वीरियिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. यथा ततियस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं सतिपट्ठानानि पत्वा उपट्ठानलक्खणं सतिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. यथा चतुत्थस्स गेहे इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, गेहसामिकोव विचारेति, एवं झानविमोक्खे पत्वा अविक्खेपलक्खणं समाधिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति. सब्बपच्छा रञ्ञो गेहं गतकाले पन यथा इतरे चत्तारो तुण्ही निसीदन्ति, राजाव गेहे विचारेति, एवमेव अरियसच्चानि पत्वा पजाननलक्खणं पञ्ञिन्द्रियमेव जेट्ठकं होति पुब्बङ्गमं, सेसानि तदन्वयानि होन्ति.
इति पटिसम्भिदापत्तानं अग्गे ठपितो महाकोट्ठितत्थेरो लोकियधम्मं पुच्छन्तो चित्तं जेट्ठकं चित्तं पुब्बङ्गमं कत्वा पुच्छि; लोकुत्तरधम्मं पुच्छन्तो पञ्ञं जेट्ठकं पञ्ञं पुब्बङ्गमं कत्वा पुच्छि. धम्मसेनापतिसारिपुत्तत्थेरोपि तथेव विस्सज्जेसीति.
यं हावुसो, पजानातीति यं चतुसच्चधम्ममिदं दुक्खन्तिआदिना नयेन मग्गपञ्ञा पजानाति. तं विजानातीति मग्गविञ्ञाणम्पि तथेव तं विजानाति. यं विजानातीति यं सङ्खारगतं अनिच्चन्तिआदिना नयेन विपस्सनाविञ्ञाणं विजानाति. तं पजानातीति विपस्सनापञ्ञापि तथेव तं पजानाति. तस्मा इमे धम्माति तेन कारणेन इमे धम्मा. संसट्ठाति एकुप्पादएकनिरोधएकवत्थुकएकारम्मणताय संसट्ठा.
पञ्ञा भावेतब्बाति इदं मग्गपञ्ञं सन्धाय वुत्तं. तंसम्पयुत्तं पन विञ्ञाणं ताय सद्धिं भावेतब्बमेव होति. विञ्ञाणं परिञ्ञेय्यन्ति इदं विपस्सनाविञ्ञाणं सन्धाय वुत्तं. तंसम्पयुत्ता पन पञ्ञा तेन सद्धिं परिजानितब्बाव होति.
४५०. वेदना वेदनाति इदं कस्मा पुच्छति? वेदनालक्खणं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. एवं सन्तेपि तेभूमिकसम्मसनचारवेदनाव अधिप्पेताति सल्लक्खेतब्बा. सुखम्पि वेदेतीति सुखं आरम्मणं वेदेति अनुभवति. परतो पदद्वयेपि एसेव नयो. ‘‘रूपञ्च हिदं, महालि, एकन्तदुक्खं अभविस्स, दुक्खानुपतितं दुक्खावक्कन्तं अनवक्कन्तं सुखेन, नयिदं सत्ता रूपस्मिं सारज्जेय्युं. यस्मा च खो, महालि, रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्कन्तं अनवक्कन्तं दुक्खेन, तस्मा सत्ता रूपस्मिं सारज्जन्ति, सारागा संयुज्जन्ति, संयोगा संकिलिस्सन्ति. वेदना च हिदं… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणञ्च हिदं, महालि, एकन्तदुक्खं अभविस्स…पे… संकिलिस्सन्ती’’ति (सं. नि. ३.७०) इमिना हि महालिसुत्तपरियायेन इध आरम्मणं सुखं दुक्खं अदुक्खमसुखन्ति कथितं. अपिच पुरिमं सुखं वेदनं आरम्मणं कत्वा अपरा सुखा वेदना वेदेति; पुरिमं दुक्खं वेदनं आरम्मणं कत्वा अपरा दुक्खा वेदना वेदेति; पुरिमं अदुक्खमसुखं वेदनं आरम्मणं कत्वा अपरा अदुक्खमसुखा वेदना वेदेतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. वेदनायेव हि वेदेति, न अञ्ञो कोचि वेदिता नाम अत्थीति वुत्तमेतं.
सञ्ञा सञ्ञाति इध किं पुच्छति? सब्बसञ्ञाय लक्खणं. किं सब्बत्थकसञ्ञायाति? सब्बसञ्ञाय लक्खणन्तिपि सब्बत्थकसञ्ञाय लक्खणन्तिपि एकमेवेतं, एवं सन्तेपि तेभूमिकसम्मसनचारसञ्ञाव अधिप्पेताति सल्लक्खेतब्बा. नीलकम्पि सञ्जानातीति नीलपुप्फे वा वत्थे वा परिकम्मं कत्वा उपचारं वा अप्पनं वा पापेन्तो सञ्जानाति. इमस्मिञ्हि अत्थे परिकम्मसञ्ञापि उपचारसञ्ञापि अप्पनासञ्ञापि वट्टति. नीले नीलन्ति उप्पज्जनकसञ्ञापि वट्टतियेव. पीतकादीसुपि एसेव नयो.
या चावुसो, वेदनाति एत्थ वेदना, सञ्ञा, विञ्ञाणन्ति इमानि तीणि गहेत्वा पञ्ञा कस्मा न गहिताति? असब्बसङ्गाहिकत्ता. पञ्ञाय हि गहिताय पञ्ञाय सम्पयुत्ताव वेदनादयो लब्भन्ति, नो विप्पयुत्ता. तं पन अग्गहेत्वा इमेसु गहितेसु पञ्ञाय सम्पयुत्ता च विप्पयुत्ता च अन्तमसो द्वे पञ्चविञ्ञाणधम्मापि लब्भन्ति. यथा हि तयो पुरिसा सुत्तं सुत्तन्ति वदेय्युं, चतुत्थो रतनावुतसुत्तन्ति. तेसु पुरिमा तयो तक्कगतम्पि पट्टिवट्टकादिगतम्पि यंकिञ्चि बहुं सुत्तं लभन्ति अन्तमसो मक्कटकसुत्तम्पि. रतनावुतसुत्तं परियेसन्तो मन्दं लभति, एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं. हेट्ठतो वा पञ्ञा विञ्ञाणेन सद्धिं सम्पयोगं लभापिता विस्सट्ठत्ताव इध न गहिताति वदन्ति. यं हावुसो, वेदेतीति यं आरम्मणं वेदना वेदेति, सञ्ञापि तदेव सञ्जानाति. यं सञ्जानातीति यं आरम्मणं सञ्ञा सञ्जानाति, विञ्ञाणम्पि तदेव विजानातीति अत्थो.
इदानि सञ्जानाति विजानाति पजानातीति एत्थ विसेसो वेदितब्बो. तत्थ उपसग्गमत्तमेव विसेसो. जानातीति पदं पन अविसेसो. तस्सापि जाननत्थे विसेसो वेदितब्बो. सञ्ञा हि नीलादिवसेन आरम्मणं सञ्जाननमत्तमेव, अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति लक्खणपटिवेधं पापेतुं न सक्कोति. विञ्ञाणं नीलादिवसेन आरम्मणञ्चेव सञ्जानाति, अनिच्चादिलक्खणपटिवेधञ्च पापेति, उस्सक्कित्वा पन मग्गपातुभावं पापेतुं न सक्कोति. पञ्ञा नीलादिवसेन आरम्मणम्पि सञ्जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति, उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावं पापेतुम्पि सक्कोति.
यथा हि हेरञ्ञिकफलके कहापणरासिम्हि कते अजातबुद्धि दारको गामिकपुरिसो महाहेरञ्ञिकोति तीसु जनेसु ओलोकेत्वा ठितेसु अजातबुद्धि दारको कहापणानं चित्तविचित्तचतुरस्समण्डलभावमेव जानाति, इदं मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं रतनसम्मतन्ति न जानाति. गामिकपुरिसो चित्तादिभावञ्चेव जानाति, मनुस्सानं उपभोगपरिभोगरतनसम्मतभावञ्च. ‘‘अयं कूटो अयं छेको अयं करतो अयं सण्हो’’ति पन न जानाति. महाहेरञ्ञिको चित्तादिभावम्पि रतनसम्मतभावम्पि कूटादिभावम्पि जानाति, जानन्तो च पन नं रूपं दिस्वापि जानाति, आकोटितस्स सद्दं सुत्वापि, गन्धं घायित्वापि, रसं सायित्वापि, हत्थेन गरुकलहुकभावं उपधारेत्वापि असुकगामे कतोतिपि जानाति, असुकनिगमे असुकनगरे असुकपब्बतच्छायाय असुकनदीतीरे कतोतिपि, असुकाचरियेन कतोतिपि जानाति. एवमेवं सञ्ञा अजातबुद्धिदारकस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणमत्तमेव सञ्जानाति. विञ्ञाणं गामिकपुरिसस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणम्पि सञ्जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति. पञ्ञा महाहेरञ्ञिकस्स कहापणदस्सनं विय नीलादिवसेन आरम्मणम्पि सञ्जानाति, अनिच्चादिवसेन लक्खणपटिवेधम्पि पापेति, उस्सक्कित्वा मग्गपातुभावम्पि पापेति. सो पन नेसं विसेसो दुप्पटिविज्झो.
तेनाह आयस्मा नागसेनो – ‘‘दुक्करं, महाराज, भगवता कतन्ति. किं, भन्ते, नागसेन भगवता दुक्करं कतन्ति? दुक्करं, महाराज, भगवता कतं, इमेसं अरूपीनं चित्तचेतसिकानं धम्मानं एकारम्मणे पवत्तमानानं ववत्थानं अक्खातं, अयं फस्सो, अयं वेदना, अयं सञ्ञा, अयं चेतना, इदं चित्त’’न्ति (मि. प. २.७.१६). यथा हि तिलतेलं, सासपतेलं, मधुकतेलं, एरण्डकतेलं, वसातेलन्ति इमानि पञ्च तेलानि एकचाटियं पक्खिपित्वा दिवसं यमकमन्थेहि मन्थेत्वा ततो इदं तिलतेलं, इदं सासपतेलन्ति एकेकस्स पाटियेक्कं उद्धरणं नाम दुक्करं, इदं ततो दुक्करतरं. भगवा पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स सुप्पटिविद्धत्ता धम्मिस्सरो धम्मराजा इमेसं अरूपीनं धम्मानं एकारम्मणे पवत्तमानानं ववत्थानं अक्खासि. पञ्चन्नं महानदीनं समुद्दं पविट्ठट्ठाने, ‘‘इदं गङ्गाय उदकं, इदं यमुनाया’’ति एवं पाटियेक्कं उदकउद्धरणेनापि अयमत्थो वेदितब्बो.
४५१. निस्सट्ठेनाति निस्सटेन परिच्चत्तेन वा. तत्थ निस्सटेनाति अत्थे सति पञ्चहि इन्द्रियेहीति निस्सक्कवचनं. परिच्चत्तेनाति अत्थे सति करणवचनं वेदितब्बं. इदं वुत्तं होति – पञ्चहि इन्द्रियेहि निस्सरित्वा मनोद्वारे पवत्तेन पञ्चहि वा इन्द्रियेहि तस्स वत्थुभावं अनुपगमनताय परिच्चत्तेनाति. परिसुद्धेनाति निरुपक्किलेसेन. मनोविञ्ञाणेनाति रूपावचरचतुत्थज्झानचित्तेन. किं नेय्यन्ति किं जानितब्बं. ‘‘यंकिञ्चि नेय्यं नाम अत्थि धम्म’’न्तिआदीसु (महानि. ६९) हि जानितब्बं नेय्यन्ति वुत्तं. आकासानञ्चायतनं नेय्यन्ति कथं रूपावचरचतुत्थज्झानचित्तेन अरूपावचरसमापत्ति नेय्याति? रूपावचरचतुत्थज्झाने ठितेन अरूपावचरसमापत्तिं निब्बत्तेतुं सक्का होति. एत्थ ठितस्स हि सा इज्झति. तस्मा ‘‘आकासानञ्चायतनं नेय्य’’न्तिआदिमाह. अथ नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं कस्मा न वुत्तन्ति? पाटियेक्कं अभिनिवेसाभावतो. तत्थ हि कलापतो नयतो सम्मसनं लब्भति, धम्मसेनापतिसदिसस्सापि हि भिक्खुनो पाटियेक्कं अभिनिवेसो न जायति. तस्मा थेरोपि, ‘‘एवं किरमे धम्मा अहुत्वा सम्भोन्ति, हुत्वा पटिवेन्ती’’ति (म. नि. ३.९४) कलापतो नयतो सम्मसित्वा विस्सज्जेसीति. भगवा पन सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स हत्थगतत्ता नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तियम्पि परोपञ्ञास धम्मे पाटियेक्कं अंगुद्धारेनेव उद्धरित्वा, ‘‘यावता सञ्ञासमापत्तियो, तावता अञ्ञापटिवेधो’’ति आह.
पञ्ञाचक्खुना पजानातीति दस्सनपरिणायकट्ठेन चक्खुभूताय पञ्ञाय पजानाति. तत्थ द्वे पञ्ञा समाधिपञ्ञा विपस्सनापञ्ञा च. समाधिपञ्ञाय किच्चतो असम्मोहतो च पजानाति. विपस्सनापञ्ञाय लक्खणपटिवेधेन आरम्मणतो जाननं कथितं. किमत्थियाति को एतिस्सा अत्थो. अभिञ्ञत्थातिआदीसु अभिञ्ञेय्ये धम्मे अभिजानातीति अभिञ्ञत्था. परिञ्ञेय्ये धम्मे परिजानातीति परिञ्ञत्था. पहातब्बे धम्मे पजहतीति पहानत्था. सा पनेसा लोकियापि अभिञ्ञत्था च परिञ्ञत्था च विक्खम्भनतो पहानत्था. लोकुत्तरापि अभिञ्ञत्था च परिञ्ञत्था च समुच्छेदतो पहानत्था. तत्थ लोकिया किच्चतो असम्मोहतो च पजानाति, लोकुत्तरा असम्मोहतो.
४५२. सम्मादिट्ठिया उप्पादायाति विपस्सनासम्मादिट्ठिया च मग्गसम्मादिट्ठिया च. परतो च घोसोति सप्पायधम्मस्सवनं. योनिसो च मनसिकारोति अत्तनो उपायमनसिकारो. तत्थ सावकेसु अपि धम्मसेनापतिनो द्वे पच्चया लद्धुं वट्टन्तियेव. थेरो हि कप्पसतसहस्साधिकं एकं असङ्ख्येय्यं पारमियो पूरेत्वापि अत्तनो धम्मताय अणुमत्तम्पि किलेसं पजहितुं नासक्खि. ‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’’ति (महाव. ६०) अस्सजित्थेरतो इमं गाथं सुत्वावस्स पटिवेधो जातो. पच्चेकबुद्धानं पन सब्बञ्ञुबुद्धानञ्च परतोघोसकम्मं नत्थि, योनिसोमनसिकारस्मिंयेव ठत्वा पच्चेकबोधिञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च निब्बत्तेन्ति.
अनुग्गहिताति लद्धूपकारा. सम्मादिट्ठीति अरहत्तमग्गसम्मादिट्ठि. फलक्खणे निब्बत्ता चेतोविमुत्ति फलं अस्साति चेतोविमुत्तिफला. तदेव चेतोविमुत्तिसङ्खातं फलं आनिसंसो अस्साति चेतोविमुत्तिफलानिसंसा. दुतियपदेपि एसेव नयो. एत्थ च चतुत्थफलपञ्ञा पञ्ञाविमुत्ति नाम, अवसेसा धम्मा चेतोविमुत्तीति वेदितब्बा. सीलानुग्गहितातिआदीसु सीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलं. सुतन्ति सप्पायधम्मस्सवनं. साकच्छाति कम्मट्ठाने खलनपक्खलनच्छेदनकथा. समथोति विपस्सनापादिका अट्ठ समापत्तियो. विपस्सनाति सत्तविधा अनुपस्सना. चतुपारिसुद्धिसीलञ्हि पूरेन्तस्स, सप्पायधम्मस्सवनं सुणन्तस्स, कम्मट्ठाने खलनपक्खलनं छिन्दन्तस्स, विपस्सनापादिकासु अट्ठसमापत्तीसु कम्मं करोन्तस्स, सत्तविधं अनुपस्सनं भावेन्तस्स अरहत्तमग्गो उप्पज्जित्वा फलं देति.
यथा हि मधुरं अम्बपक्कं परिभुञ्जितुकामो अम्बपोतकस्स समन्ता उदककोट्ठकं थिरं कत्वा बन्धति. घटं गहेत्वा कालेन कालं उदकं आसिञ्चति. उदकस्स अनिक्खमनत्थं मरियादं थिरं करोति. या होति समीपे वल्लि वा सुक्खदण्डको वा किपिल्लिकपुटो वा मक्कटकजालं वा, तं अपनेति. खणित्तिं गहेत्वा कालेन कालं मूलानि परिखणति. एवमस्स अप्पमत्तस्स इमानि पञ्च कारणानि करोतो सो अम्बो वड्ढित्वा फलं देति. एवंसम्पदमिदं वेदितब्बं. रुक्खस्स समन्ततो कोट्ठकबन्धनं विय हि सीलं दट्ठब्बं, कालेन कालं उदकसिञ्चनं विय धम्मस्सवनं, मरियादाय थिरभावकरणं विय समथो, समीपे वल्लिआदीनं हरणं विय कम्मट्ठाने खलनपक्खलनच्छेदनं, कालेन कालं खणित्तिं गहेत्वा मूलखणनं विय सत्तन्नं अनुपस्सनानं भावना. तेहि पञ्चहि कारणेहि अनुग्गहितस्स अम्बरुक्खस्स मधुरफलदानकालो विय इमस्स भिक्खुनो इमेहि पञ्चहि धम्मेहि अनुग्गहिताय सम्मादिट्ठिया अरहत्तफलदानं वेदितब्बं.
४५३. कति पनावुसो, भवाति इध किं पुच्छति? मूलमेव गतो अनुसन्धि, दुप्पञ्ञो येहि भवेहि न उट्ठाति, ते पुच्छिस्सामीति पुच्छति. तत्थ कामभवोति कामभवूपगं कम्मं कम्माभिनिब्बत्ता उपादिन्नक्खन्धापीति उभयमेकतो कत्वा कामभवोति आह. रूपारूपभवेसुपि एसेव नयो. आयतिन्ति अनागते. पुनब्भवस्स अभिनिब्बत्तीति पुनब्भवाभिनिब्बत्ति. इध वट्टं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. तत्रातत्राभिनन्दनाति रूपाभिनन्दना सद्दाभिनन्दनाति एवं तहिं तहिं अभिनन्दना, करणवचने चेतं पच्चत्तं. तत्रतत्राभिनन्दनाय पुनब्भवाभिनिब्बत्ति होतीति अत्थो. एत्तावता हि गमनं होति, आगमनं होति, गमनागमनं होति, वट्टं वत्ततीति वट्टं मत्थकं पापेत्वा दस्सेसि. इदानि विवट्टं पुच्छन्तो ‘‘कथं पनावुसो’’तिआदिमाह. तस्स विस्सज्जने अविज्जाविरागाति अविज्जाय खयनिरोधेन. विज्जुप्पादाति अरहत्तमग्गविज्जाय उप्पादेन. किं अविज्जा पुब्बे निरुद्धा, अथ विज्जा पुब्बे उप्पन्नाति? उभयमेतं न वत्तब्बं. पदीपुज्जलनेन अन्धकारविगमो विय विज्जुप्पादेन अविज्जा निरुद्धाव होति. तण्हानिरोधाति तण्हाय खयनिरोधेन. पुनब्भवाभिनिब्बत्ति न होतीति एवं आयतिं पुनब्भवस्स अभिनिब्बत्ति न होति, गमनं आगमनं गमनागमनं उपच्छिज्जति, वट्टं न वत्ततीति विवट्टं मत्थकं पापेत्वा दस्सेसि.
४५४. कतमं पनावुसोति इध किं पुच्छति? उभतोभागविमुत्तो भिक्खु कालेन कालं निरोधं समापज्जति. तस्स निरोधपादकं पठमज्झानं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. पठमं झानन्ति इध किं पुच्छति? निरोधं समापज्जनकेन भिक्खुना अङ्गववत्थानं कोट्ठासपरिच्छेदो नाम जानितब्बो, इदं झानं पञ्चङ्गिकं चतुरङ्गिकं तिवङ्गिकं दुवङ्गिकन्ति अङ्गववत्थानं कोट्ठासपरिच्छेदं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. वितक्कोतिआदीसु पन अभिनिरोपनलक्खणो वितक्को, अनुमज्जनलक्खणो विचारो, फरणलक्खणा पीति, सातलक्खणं सुखं, अविक्खेपलक्खणा चित्तेकग्गताति इमे पञ्च धम्मा वत्तन्ति. कतङ्गविप्पहीनन्ति इध पन किं पुच्छति? निरोधं समापज्जनकेन भिक्खुना उपकारानुपकारानि अङ्गानि जानितब्बानि, तानि पुच्छिस्सामीति पुच्छति, विस्सज्जनं पनेत्थ पाकटमेव. इति हेट्ठा निरोधपादकं पठमज्झानं गहितं, उपरि तस्स अनन्तरपच्चयं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं पुच्छिस्सति. अन्तरा पन छ समापत्तियो संखित्ता, नयं वा दस्सेत्वा विस्सट्ठाति वेदितब्बा.
४५५. इदानि विञ्ञाणनिस्सये पञ्च पसादे पुच्छन्तो पञ्चिमानि, आवुसोतिआदिमाह. तत्थ गोचरविसयन्ति गोचरभूतं विसयं. अञ्ञमञ्ञस्साति चक्खु सोतस्स सोतं वा चक्खुस्साति एवं एकेकस्स गोचरविसयं न पच्चनुभोति. सचे हि नीलादिभेदं रूपारम्मणं समोधानेत्वा सोतिन्द्रियस्स उपनेय्य, ‘‘इङ्घ ताव नं ववत्थपेहि विभावेहि, किं नामेतं आरम्मण’’न्ति. चक्खुविञ्ञाणञ्हि विनापि मुखेन अत्तनो धम्मताय एवं वदेय्य – ‘‘अरे अन्धबाल, वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि परिधावमानो अञ्ञत्र मया कुहिं एतस्स जाननकं लभिस्ससि, आहर नं चक्खुपसादे उपनेहि, अहमेतं आरम्मणं जानिस्सामि, यदि वा नीलं यदि वा पीतकं, न हि एसो अञ्ञस्स विसयो, मय्हेवेसो विसयो’’ति. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. एवमेतानि अञ्ञमञ्ञस्स गोचरं विसयं न पच्चनुभोन्ति नाम. किं पटिसरणन्ति एतेसं किं पटिसरणं, किं एतानि पटिसरन्तीति पुच्छति. मनो पटिसरणन्ति जवनमनो पटिसरणं. मनो च नेसन्ति मनोद्वारिकजवनमनो वा पञ्चद्वारिकजवनमनो वा एतेसं गोचरविसयं रज्जनादिवसेन अनुभोति. चक्खुविञ्ञाणञ्हि रूपदस्सनमत्तमेव, एत्थ रज्जनं वा दुस्सनं वा मुय्हनं वा नत्थि. एतस्मिं पन द्वारे जवनं रज्जति वा दुस्सति वा मुय्हति वा. सोतविञ्ञाणादीसुपि एसेव नयो.
तत्रायं उपमा – पञ्च किर दुब्बलभोजका राजानं सेवित्वा किच्छेन कसिरेन एकस्मिं पञ्चकुलिके गामे परित्तकं आयं लभिंसु. तेसं तत्थ मच्छभागो मंसभागो युत्तिकहापणो वा, बन्धकहापणो वा, मापहारकहापणो वा, अट्ठकहापणो वा, सोळसकहापणो वा, बात्तिंसकहापणो वा, चतुसट्ठिकहापणो वा, दण्डोति एत्तकमत्तमेव पापुणाति. सतवत्थुकं पञ्चसतवत्थुकं सहस्सवत्थुकं महाबलिं राजाव गण्हाति. तत्थ पञ्चकुलिकगामो विय पञ्च पसादा दट्ठब्बा; पञ्च दुब्बलभोजका विय पञ्च विञ्ञाणानि; राजा विय जवनं; दुब्बलभोजकानं परित्तकं आयपापुणनं विय चक्खुविञ्ञाणादीनं रूपदस्सनादिमत्तं. रज्जनादीनि पन एतेसु नत्थि. रञ्ञो महाबलिग्गहणं विय तेसु द्वारेसु जवनस्स रज्जनादीनि वेदितब्बानि.
४५६. पञ्चिमानि, आवुसोति इध किं पुच्छति? अन्तोनिरोधस्मिं पञ्च पसादे. किरियमयपवत्तस्मिञ्हि वत्तमाने अरूपधम्मा पसादानं बलवपच्चया होन्ति. यो पन तं पवत्तं निरोधेत्वा निरोधसमापत्तिं समापन्नो, तस्स अन्तोनिरोधे पञ्च पसादा किं पटिच्च तिट्ठन्तीति इदं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. आयुं पटिच्चाति जीवितिन्द्रियं पटिच्च तिट्ठन्ति. उस्मं पटिच्चाति जीवितिन्द्रियं कम्मजतेजं पटिच्च तिट्ठति. यस्मा पन कम्मजतेजोपि जीवितिन्द्रियेन विना न तिट्ठति, तस्मा ‘‘उस्मा आयुं पटिच्च तिट्ठती’’ति आह. झायतोति जलतो. अच्चिं पटिच्चाति जालसिखं पटिच्च. आभा पञ्ञायतीति आलोको नाम पञ्ञायति. आभं पटिच्च अच्चीति तं आलोकं पटिच्च जालसिखा पञ्ञायति.
एवमेव खो, आवुसो, आयु उस्मं पटिच्च तिट्ठतीति एत्थ जालसिखा विय कम्मजतेजो. आलोको विय जीवितिन्द्रियं. जालसिखा हि उप्पज्जमाना आलोकं गहेत्वाव उप्पज्जति. सा तेन अत्तना जनितआलोकेनेव सयम्पि अणु थूला दीघा रस्साति पाकटा होति. तत्थ जालपवत्तिया जनितआलोकेन तस्सायेव जालपवत्तिया पाकटभावो विय उस्मं पटिच्च निब्बत्तेन कम्मजमहाभूतसम्भवेन जीवितिन्द्रियेन उस्माय अनुपालनं. जीवितिन्द्रियञ्हि दसपि वस्सानि…पे… वस्ससतम्पि कम्मजतेजपवत्तं पालेति. इति महाभूतानि उपादारूपानं निस्सयपच्चयादिवसेन पच्चयानि होन्तीति आयु उस्मं पटिच्च तिट्ठति. जीवितिन्द्रियं महाभूतानि पालेतीति उस्मा आयुं पटिच्च तिट्ठतीति वेदितब्बा.
४५७. आयुसङ्खाराति आयुमेव. वेदनिया धम्माति वेदना धम्माव. वुट्ठानं पञ्ञायतीति समापत्तितो वुट्ठानं पञ्ञायति. यो हि भिक्खु अरूपपवत्ते उक्कण्ठित्वा सञ्ञञ्च वेदनञ्च निरोधेत्वा निरोधं समापन्नो, तस्स यथापरिच्छिन्नकालवसेन रूपजीवितिन्द्रियपच्चया अरूपधम्मा उप्पज्जन्ति. एवं पन रूपारूपपवत्तं पवत्तति. यथा किं? यथा एको पुरिसो जालापवत्ते उक्खण्ठितो उदकेन पहरित्वा जालं अप्पवत्तं कत्वा छारिकाय अङ्गारे पिधाय तुण्ही निसीदति. यदा पनस्स पुन जालाय अत्थो होति, छारिकं अपनेत्वा अङ्गारे परिवत्तेत्वा उपादानं दत्वा मुखवातं वा तालवण्टवातं वा ददाति. अथ जालापवत्तं पुन पवत्तति. एवमेव जालापवत्तं विय अरूपधम्मा. पुरिसस्स जालापवत्ते उक्कण्ठित्वा उदकप्पहारेन जालं अप्पवत्तं कत्वा छारिकाय अङ्गारे पिधाय तुण्हीभूतस्स निसज्जा विय भिक्खुनो अरूपपवत्ते उक्कण्ठित्वा सञ्ञञ्च वेदनञ्च निरोधेत्वा निरोधसमापज्जनं. छारिकाय पिहितअङ्गारा विय रूपजीवितिन्द्रियं. पुरिसस्स पुन जालाय अत्थे सति छारिकापनयनादीनि विय भिक्खुनो यथापरिच्छिन्नकालापगमनं. अग्गिजालाय पवत्ति विय पुन अरूपधम्मेसु उप्पन्नेसु रूपारूपपवत्ति वेदितब्बा.
आयु उस्मा च विञ्ञाणन्ति रूपजीवितिन्द्रियं, कम्मजतेजोधातु, चित्तन्ति इमे तयो धम्मा यदा इमं रूपकायं जहन्ति, अथायं अचेतनं कट्ठं विय पथवियं छड्डितो सेतीति अत्थो. वुत्तञ्चेतं –
‘‘आयु उस्मा च विञ्ञाणं, यदा कायं जहन्तिमं;
अपविद्धो तदा सेति, परभत्तं अचेतन’’न्ति. (सं. नि. ३.९५);
कायसङ्खाराति अस्सासपस्सासा. वचीसङ्खाराति वितक्कविचारा. चित्तसङ्खाराति सञ्ञावेदना. आयूति रूपजीवितिन्द्रियं. परिभिन्नानीति उपहतानि, विनट्ठानीति अत्थो. तत्थ केचि ‘‘निरोधसमापन्नस्स चित्तसङ्खाराव निरुद्धा’’ति वचनतो चित्तं अनिरुद्धं होति, तस्मा सचित्तका अयं समापत्तीति वदन्ति. ते वत्तब्बा – ‘‘वचीसङ्खारापिस्स निरुद्धा’’ति वचनतो वाचा अनिरुद्धा होति, तस्मा निरोधं समापन्नेन धम्मम्पि कथेन्तेन सज्झायम्पि करोन्तेन निसीदितब्बं सिया. ‘‘यो चायं मतो कालङ्कतो, तस्सापि चित्तसङ्खारा निरुद्धा’’ति वचनतो चित्तं अनिरुद्धं भवेय्य, तस्मा कालङ्कते मातापितरो वा अरहन्ते वा झापयन्तेन अनन्तरियकम्मं कतं भवेय्य. इति ब्यञ्जने अभिनिवेसं अकत्वा आचरियानं नये ठत्वा अत्थो उपपरिक्खितब्बो. अत्थो हि पटिसरणं, न ब्यञ्जनं.
इन्द्रियानि विप्पसन्नानीति किरियमयपवत्तस्मिञ्हि वत्तमाने बहिद्धा आरम्मणेसु पसादे घट्टेन्तेसु इन्द्रियानि किलमन्तानि उपहतानि मक्खितानि विय होन्ति, वातादीहि उट्ठितेन रजेन चतुमहापथे ठपितआदासो विय. यथा पन थविकायं पक्खिपित्वा मञ्जूसादीसु ठपितो आदासो अन्तोयेव विरोचति, एवं निरोधं समापन्नस्स भिक्खुनो अन्तोनिरोधे पञ्च पसादा अतिविरोचन्ति. तेन वुत्तं ‘‘इन्द्रियानि विप्पसन्नानी’’ति.
४५८. कति पनावुसो, पच्चयाति इध किं पुच्छति? निरोधस्स अनन्तरपच्चयं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. विस्सज्जने पनस्स सुखस्स च पहानाति चत्तारो अपगमनपच्चया कथिता. अनिमित्तायाति इध किं पुच्छति? निरोधतो वुट्ठानकफलसमापत्तिं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. अवसेससमापत्तिवुट्ठानञ्हि भवङ्गेन होति, निरोधा वुट्ठानं पन विपस्सनानिस्सन्दाय फलसमापत्तियाति तमेव पुच्छति. सब्बनिमित्तानन्ति रूपादीनं सब्बारम्मणानं. अनिमित्ताय च धातुया मनसिकारोति सब्बनिमित्तापगताय निब्बानधातुया मनसिकारो. फलसमापत्तिसहजातं मनसिकारं सन्धायाह. इति हेट्ठा निरोधपादकं पठमज्झानं गहितं, निरोधस्स अनन्तरपच्चयं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं गहितं, इध निरोधतो वुट्ठानकफलसमापत्ति गहिताति.
इमस्मिं ठाने निरोधकथा कथेतब्बा होति. सा, ‘‘द्वीहि बलेहि समन्नागतत्ता तयो च सङ्खारानं पटिप्पस्सद्धिया सोळसहि ञाणचरियाहि नवहि समाधिचरियाहि वसीभावतापञ्ञा निरोधसमापत्तिया ञाण’’न्ति एवं पटिसम्भिदामग्गे (पटि. म. १.८३) आगता. विसुद्धिमग्गे पनस्सा सब्बाकारेन विनिच्छयकथा कथिता.
इदानि वलञ्जनसमापत्तिं पुच्छन्तो कति पनावुसो, पच्चयातिआदिमाह. निरोधतो हि वुट्ठानकफलसमापत्तिया ठिति नाम न होति, एकं द्वे चित्तवारमेव पवत्तित्वा भवङ्गं ओतरति. अयञ्हि भिक्खु सत्त दिवसे अरूपपवत्तं निरोधेत्वा निसिन्नो निरोधवुट्ठानकफलसमापत्तियं न चिरं तिट्ठति. वलञ्जनसमापत्तियं पन अद्धानपरिच्छेदोव पमाणं. तस्मा सा ठिति नाम होति. तेनाह – ‘‘अनिमित्ताय चेतोविमुत्तिया ठितिया’’ति. तस्सा चिरट्ठितत्थं कति पच्चयाति अत्थो. विस्सज्जने पनस्सा पुब्बे च अभिसङ्खारोति अद्धानपरिच्छेदो वुत्तो. वुट्ठानायाति इध भवङ्गवुट्ठानं पुच्छति. विस्सज्जनेपिस्सा सब्बनिमित्तानञ्च मनसिकारोति रूपादिनिमित्तवसेन भवङ्गसहजातमनसिकारो वुत्तो.
४५९. या चायं, आवुसोति इध किं पुच्छति? इध अञ्ञं अभिनवं नाम नत्थि. हेट्ठा कथितधम्मेयेव एकतो समोधानेत्वा पुच्छामीति पुच्छति. कत्थ पन ते कथिता? ‘‘नीलम्पि सञ्जानाति पीतकम्पि, लोहितकम्पि, ओदातकम्पि सञ्जानाती’’ति (म. नि. १.४५०) एतस्मिञ्हि ठाने अप्पमाणा चेतोविमुत्ति कथिता. ‘‘नत्थि किञ्चीति आकिञ्चञ्ञायतनन्ति नेय्य’’न्ति (म. नि. १.४५१) एत्थ आकिञ्चञ्ञं. ‘‘पञ्ञाचक्खुना पजानाती’’ति (म. नि. १.४५१) एत्थ सुञ्ञता. ‘‘कति पनावुसो, पच्चया अनिमित्ताय चेतोविमुत्तिया ठितिया वुट्ठानाया’’ति एत्थ अनिमित्ता. एवं हेट्ठा कथिताव इमस्मिं ठाने एकतो समोधानेत्वा पुच्छति. तं पन पटिक्खिपित्वा एता तस्मिं तस्मिं ठाने निद्दिट्ठावाति वत्वा अञ्ञे चत्तारो धम्मा एकनामका अत्थि. एको धम्मो चतुनामको अत्थि, एतं पाकटं कत्वा कथापेतुं इध पुच्छतीति अट्ठकथायं सन्निट्ठानं कतं. तस्सा विस्सज्जने अयं वुच्चतावुसो, अप्पमाणा चेतोविमुत्तीति अयं फरणअप्पमाणताय अप्पमाणा नाम. अयञ्हि अप्पमाणे वा सत्ते फरति, एकस्मिम्पि वा सत्ते असेसेत्वा फरति.
अयं वुच्चतावुसो, आकिञ्चञ्ञाति आरम्मणकिञ्चनस्स अभावतो आकिञ्चञ्ञा. अत्तेन वाति अत्त भावपोसपुग्गलादिसङ्खातेन अत्तेन सुञ्ञं. अत्तनियेन वाति चीवरादिपरिक्खारसङ्खातेन अत्तनियेन सुञ्ञं. अनिमित्ताति रागनिमित्तादीनं अभावेनेव अनिमित्ता, अरहत्तफलसमापत्तिं सन्धायाह. नानत्था चेव नानाब्यञ्जना चाति ब्यञ्जनम्पि नेसं नाना अत्थोपि. तत्थ ब्यञ्जनस्स नानता पाकटाव. अत्थो पन, अप्पमाणा चेतोविमुत्ति भूमन्तरतो महग्गता एव होति रूपावचरा; आरम्मणतो सत्त पञ्ञत्तिआरम्मणा. आकिञ्चञ्ञा भुम्मन्तरतो महग्गता अरूपावचरा; आरम्मणतो न वत्तब्बारम्मणा. सुञ्ञता भुम्मन्तरतो कामावचरा; आरम्मणतो सङ्खारारम्मणा. विपस्सना हि एत्थ सुञ्ञताति अधिप्पेता. अनिमित्ता भुम्मन्तरतो लोकुत्तरा; आरम्मणतो निब्बनारम्मणा.
रागो खो, आवुसो, पमाणकरणोतिआदीसु यथा पब्बतपादे पूतिपण्णरसउदकं नाम होति काळवण्णं; ओलोकेन्तानं ब्यामसतगम्भीरं विय खायति. यट्ठिं वा रज्जुं वा गहेत्वा मिनन्तस्स पिट्ठिपादोत्थरणमत्तम्पि न होति. एवमेवं याव रागादयो नुप्पज्जन्ति, ताव पुग्गलं सञ्जानितुं न सक्का होन्ति, सोतापन्नो विय, सकदागामी विय, अनागामी विय च खायति. यदा पनस्स रागादयो उप्पज्जन्ति, तदा रत्तो दुट्ठो मूळ्होति पञ्ञायति. इति एते ‘‘एत्तको अय’’न्ति पुग्गलस्स पमाणं दस्सेन्तो विय उप्पज्जन्तीति पमाणकरणा नाम वुत्ता. यावता खो, आवुसो, अप्पमाणा चेतोविमुत्तियोति यत्तका अप्पमाणा चेतोविमुत्तियो. कित्तका पन ता? चत्तारो ब्रह्मविहारा, चत्तारो मग्गा, चत्तारि च फलानीति द्वादस. तत्थ ब्रह्मविहारा फरणअप्पमाणताय अप्पमाणा. सेसा पमाणकरणानं किलेसानं अभावेन अप्पमाणा. निब्बानम्पि अप्पमाणमेव, चेतोविमुत्ति पन न होति, तस्मा न गहितं. अकुप्पाति अरहत्तफलचेतोविमुत्ति; सा हि तासं सब्बजेट्ठिका, तस्मा अग्गमक्खायतीति वुत्ता. रागो खो, आवुसो, किञ्चनोति रागो उप्पज्जित्वा पुग्गलं किञ्चति मद्दति पलिबुन्धति. तस्मा किञ्चनोति वुत्तो. मनुस्सा किर गोणेहि खलं मद्दापेन्तो किञ्चेहि कपिल, किञ्चेहि काळकाति वदन्ति. एवं मद्दनत्थो किञ्चनत्थोति वेदितब्बो. दोसमोहेसुपि एसेव नयो. आकिञ्चञ्ञा चेतोविमुत्तियो नाम नव धम्मा आकिञ्चञ्ञायतनञ्च मग्गफलानि च. तत्थ आकिञ्चञ्ञायतनं किञ्चनं आरम्मणं अस्स नत्थीति आकिञ्चञ्ञं. मग्गफलानि किञ्चनानं मद्दनानं पलिबुन्धनकिलेसानं नत्थिताय आकिञ्चञ्ञानि. निब्बानम्पि आकिञ्चञ्ञं, चेतोविमुत्ति पन न होति, तस्मा न गहितं.
रागो खो, आवुसो, निमित्तकरणोतिआदीसु यथा नाम द्विन्नं कुलानं सदिसा द्वे वच्छका होन्ति. याव तेसं लक्खणं न कतं होति, ताव ‘‘अयं असुककुलस्स वच्छको, अयं असुककुलस्सा’’ति न सक्का होन्ति जानितुं. यदा पन तेसं सत्तिसूलादीसु अञ्ञतरं लक्खणं कतं होति, तदा सक्का होन्ति जानितुं. एवमेव याव पुग्गलस्स रागो नुप्पज्जति, ताव न सक्का होति जानितुं अरियो वा पुथुज्जनो वाति. रागो पनस्स उप्पज्जमानोव सरागो नाम अयं पुग्गलोति सञ्जानननिमित्तं करोन्तो विय उप्पज्जति, तस्मा ‘‘निमित्तकरणो’’ति वुत्तो. दोसमोहेसुपि एसेव नयो.
अनिमित्ता चेतोविमुत्ति नाम तेरस धम्मा – विपस्सना, चत्तारो आरुप्पा, चत्तारो मग्गा, चत्तारि च फलानीति. तत्थ विपस्सना निच्चनिमित्तं सुखनिमित्तं अत्तनिमित्तं उग्घाटेतीति अनिमित्ता नाम. चत्तारो आरुप्पा रूपनिमित्तस्स अभावेन अनिमित्ता नाम. मग्गफलानि निमित्तकरणानं किलेसानं अभावेन अनिमित्तानि. निब्बानम्पि अनिमित्तमेव, तं पन चेतोविमुत्ति न होति, तस्मा न गहितं. अथ कस्मा सुञ्ञता चेतोविमुत्ति न गहिताति? सा, ‘‘सुञ्ञा रागेना’’तिआदिवचनतो सब्बत्थ अनुपविट्ठाव, तस्मा विसुं न गहिता. एकत्थाति आरम्मणवसेन एकत्था. अप्पमाणं आकिञ्चञ्ञं सुञ्ञतं अनिमित्तन्ति हि सब्बानेतानि निब्बानस्सेव नामानि. इति इमिना परियायेन एकत्था. अञ्ञस्मिं पन ठाने अप्पमाणा होन्ति, अञ्ञस्मिं आकिञ्चञ्ञा अञ्ञस्मिं सुञ्ञता अञ्ञस्मिं अनिमित्ताति इमिना परियायेन नानाब्यञ्जना. इति थेरो यथानुसन्धिनाव देसनं निट्ठपेसीति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
महावेदल्लसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. चूळवेदल्लसुत्तवण्णना
४६०. एवं मे सुतन्ति चूळवेदल्लसुत्तं. तत्थ विसाखो उपासकोति विसाखोति एवंनामको उपासको. येन धम्मदिन्नाति येन धम्मदिन्ना नाम भिक्खुनी तेनुपसङ्कमि. को पनायं विसाखो? का धम्मदिन्ना? कस्मा उपसङ्कमीति? विसाखो नाम धम्मदिन्नाय गिहिकाले घरसामिको. सो यदा भगवा सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झित्वा पवत्तवरधम्मचक्को यसादयो कुलपुत्ते विनेत्वा उरुवेलं पत्वा तत्थ जटिलसहस्सं विनेत्वा पुराणजटिलेहि खीणासवभिक्खूहि सद्धिं राजगहं गन्त्वा बुद्धदस्सनत्थं द्वादसनहुताय परिसाय सद्धिं आगतस्स बिम्बिसारमहाराजस्स धम्मं देसेसि. तदा रञ्ञा सद्धिं आगतेसु द्वादसनहुतेसु एकं नहुतं उपासकत्तं पटिवेदेसि, एकादस नहुतानि सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु सद्धिं रञ्ञा बिम्बिसारेन. अयं उपासको तेसं अञ्ञतरो, तेहि सद्धिं पठमदस्सनेव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय, पुन एकदिवसं धम्मं सुत्वा सकदागामिफलं पत्वा, ततो अपरभागेपि एकदिवसं धम्मं सुत्वा अनागामिफले पतिट्ठितो. सो अनागामी हुत्वा गेहं आगच्छन्तो यथा अञ्ञेसु दिवसेसु इतो चितो च ओलोकेन्तो सितं कुरुमानो आगच्छति, एवं अनागन्त्वा सन्तिन्द्रियो सन्तमानसो हुत्वा अगमासि.
धम्मदिन्ना सीहपञ्जरं उग्घाटेत्वा वीथिं ओलोकयमाना तस्स आगमनाकारं दिस्वा, ‘‘किं नु खो एत’’न्ति चिन्तेत्वा तस्स पच्चुग्गमनं कुरुमाना सोपानसीसे ठत्वा ओलम्बनत्थं हत्थं पसारेसि. उपासको अत्तनो हत्थं समिञ्जेसि. सा ‘‘पातरासभोजनकाले जानिस्सामी’’ति चिन्तेसि. उपासको पुब्बे ताय सद्धिं एकतो भुञ्जति. तं दिवसं पन तं अनपलोकेत्वा योगावचरभिक्खु विय एककोव भुञ्जि. सा, ‘‘सायन्हकाले जानिस्सामी’’ति चिन्तेसि. उपासको तंदिवसं सिरिगब्भं न पाविसि, अञ्ञं गब्भं पटिजग्गापेत्वा कप्पियमञ्चकं पञ्ञपापेत्वा निपज्जि. उपासिका, ‘‘किं नु ख्वस्स बहिद्धा पत्थना अत्थि, उदाहु केनचिदेव परिभेदकेन भिन्नो, उदाहु मय्हेव कोचि दोसो अत्थी’’ति बलवदोमनस्सा हुत्वा, ‘‘एकं द्वे दिवसे वसितकाले सक्का ञातु’’न्ति तस्स उपट्ठानं गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि.
उपासको, ‘‘किं धम्मदिन्ने अकाले आगतासी’’ति पुच्छि. आम अय्यपुत्त, आगताम्हि, न त्वं यथा पुराणो, किं नु ते बहिद्धा पत्थना अत्थीति? नत्थि धम्मदिन्नेति. अञ्ञो कोचि परिभेदको अत्थीति? अयम्पि नत्थीति. एवं सन्ते मय्हेव कोचि दोसो भविस्सतीति. तुय्हम्पि दोसो नत्थीति. अथ कस्मा मया सद्धिं यथा पकतिया आलापसल्लापमत्तम्पि न करोथाति? सो चिन्तेसि – ‘‘अयं लोकुत्तरधम्मो नाम गरु भारियो न पकासेततब्बो, सचे खो पनाहं न कथेस्सामि, अयं हदयं फालेत्वा एत्थेव कालं करेय्या’’ति तस्सानुग्गहत्थाय कथेसि – ‘‘धम्मदिन्ने अहं सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा लोकुत्तरधम्मं नाम अधिगतो, तं अधिगतस्स एवरूपा लोकियकिरिया न वट्टति. यदि त्वं इच्छसि, तव चत्तालीस कोटियो मम चत्तालीस कोटियोति असीतिकोटिधनं अत्थि, एत्थ इस्सरा हुत्वा मम मातिट्ठाने वा भगिनिट्ठाने वा ठत्वा वस. तया दिन्नेन भत्तपिण्डमत्तकेन अहं यापेस्सामि. अथेवं न करोसि, इमे भोगे गहेत्वा कुलगेहं गच्छ, अथापि ते बहिद्धा पत्थना नत्थि, अहं तं भगिनिट्ठाने वा धितुट्ठाने वा ठपेत्वा पोसेस्सामी’’ति.
सा चिन्तेसि – ‘‘पकतिपुरिसो एवं वत्ता नाम नत्थि. अद्धा एतेन लोकुत्तरवरधम्मो पटिविद्धो. सो पन धम्मो किं पुरिसेहेव पटिबुज्झितब्बो, उदाहु मातुगामोपि पटिविज्झितुं सक्कोती’’ति विसाखं एतदवोच – ‘‘किं नु खो एसो धम्मो पुरिसेहेव लभितब्बो, मातुगामेनपि सक्का लद्धु’’न्ति? किं वदेसि धम्मदिन्ने, ये पटिपन्नका, ते एतस्स दायादा, यस्स यस्स उपनिस्सयो अत्थि, सो सो एतं पटिलभतीति. एवं सन्ते मय्हं पब्बज्जं अनुजानाथाति. साधु भद्दे, अहम्पि तं एतस्मिंयेव मग्गे योजेतुकामो, मनं पन ते अजानमानो न कथेमीति तावदेव बिम्बिसारस्स रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि.
राजा, ‘‘किं, गहपति, अकाले आगतोसी’’ति पुच्छि. धम्मदिन्ना, ‘‘महाराज, पब्बजिस्सामी’’ति वदतीति. किं पनस्स लद्धुं वट्टतीति? अञ्ञं किञ्चि नत्थि, सोवण्णसिविकं देव, लद्धुं वट्टति नगरञ्च पटिजग्गापेतुन्ति. राजा सोवण्णसिविकं दत्वा नगरं पटिजग्गापेसि. विसाखो धम्मदिन्नं गन्धोदकेन नहापेत्वा सब्बालङ्कारेहि अलङ्कारापेत्वा सोवण्णसिविकाय निसीदापेत्वा ञातिगणेन परिवारापेत्वा गन्धपुप्फादीहि पूजयमानो नगरवासनं करोन्तो विय भिक्खुनिउपस्सयं गन्त्वा, ‘‘धम्मदिन्नं पब्बाजेथाय्ये’’ति आह. भिक्खुनियो ‘‘एकं वा द्वे वा दोसे सहितुं वट्टति गहपती’’ति आहंसु. नत्थय्ये कोचि दोसो, सद्धाय पब्बजतीति. अथेका ब्यत्ता थेरी तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा केसे ओहारेत्वा पब्बाजेसि. विसाखो, ‘‘अभिरमय्ये, स्वाक्खातो धम्मो’’ति वन्दित्वा पक्कामि.
तस्सा पब्बजितदिवसतो पट्ठाय लाभसक्कारो उप्पज्जि. तेनेव पलिबुद्धा समणधम्मं कातुं ओकासं न लभति. अथाचरिय-उपज्झायथेरियो गहेत्वा जनपदं गन्त्वा अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु चित्तरुचितं कम्मट्ठानं कथापेत्वा समणधम्मं कातुं आरद्धा, अभिनीहारसम्पन्नत्ता पन नातिचिरं किलमित्थ.
इतो पट्ठाय हि सतसहस्सकप्पमत्थके पदुमुत्तरो नाम सत्था लोके उदपादि. तदा एसा एकस्मिं कुले दासी हुत्वा अत्तनो केसे विक्किणित्वा सुजातत्थेरस्स नाम अग्गसावकस्स दानं दत्वा पत्थनमकासि. सा ताय पत्थनाभिनीहारसम्पत्तिया नातिचिरं किलमित्थ, कतिपाहेनेव अरहत्तं पत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहं येनत्थेन सासने पब्बजिता, सो मत्थकं पत्तो, किं मे जनपदवासेन, मय्हं ञातकापि पुञ्ञानि करिस्सन्ति, भिक्खुनिसङ्घोपि पच्चयेहि न किलमिस्सति, राजगहं गच्छामी’’ति भिक्खुनिसङ्घं गहेत्वा राजगहमेव अगमासि. विसाखो, ‘‘धम्मदिन्ना किर आगता’’ति सुत्वा, ‘‘पब्बजित्वा नचिरस्सेव जनपदं गता, गन्त्वापि नचिरस्सेव पच्चागता, किं नु खो भविस्सति, गन्त्वा जानिस्सामी’’ति दुतियगमनेन भिक्खुनिउपस्सयं अगमासि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो विसाखो उपासको येन धम्मदिन्ना भिक्खुनी तेनुपसङ्कमी’’ति.
एतदवोचाति एतं सक्कायोतिआदिवचनं अवोच. कस्मा अवोचाति? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अभिरमसि नाभिरमसि, अय्ये’’ति एवं पुच्छनं नाम न पण्डितकिच्चं, पञ्चुपादानक्खन्धे उपनेत्वा पञ्हं पुच्छिस्सामि, पञ्हब्याकरणेन तस्सा अभिरतिं वा अनभिरतिं वा जानिस्सामीति, तस्मा अवोच. तं सुत्वाव धम्मदिन्ना अहं, आवुसो विसाख, अचिरपब्बजिता सकायं वा परकायं वा कुतो जानिस्सामीति वा, अञ्ञत्थेरियो उपसङ्कमित्वा पुच्छाति वा अवत्वा उपनिक्खित्तं सम्पटिच्छमाना विय, एकपासकगण्ठिं मोचेन्ती विय गहनट्ठाने हत्थिमग्गं नीहरमाना विय खग्गमुखेन समुग्गं विवरमाना विय च पटिसम्भिदाविसये ठत्वा पञ्हं विस्सज्जमाना, पञ्च खो इमे, आवुसो विसाख, उपादानक्खन्धातिआदिमाह. तत्थ पञ्चाति गणनपरिच्छेदो. उपादानक्खन्धाति उपादानानं पच्चयभूता खन्धाति एवमादिना नयेनेत्थ उपादानक्खन्धकथा वित्थारेत्वा कथेतब्बा. सा पनेसा विसुद्धिमग्गे वित्थारिता एवाति तत्थ वित्तारितनयेनेव वेदितब्बा. सक्कायसमुदयादीसुपि यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा तत्थ तत्थ वुत्तमेव.
इदं पन चतुसच्चब्याकरणं सुत्वा विसाखो थेरिया अभिरतभावं अञ्ञासि. यो हि बुद्धसासने उक्कण्ठितो होति अनभिरतो, सो एवं पुच्छितपुच्छितपञ्हं सण्डासेन एकेकं पलितं गण्हन्तो विय, सिनेरुपादतो वालुकं उद्धरन्तो विय विस्सज्जेतुं न सक्कोति. यस्मा पन इमानि चत्तारि सच्चानि लोके चन्दिमसूरिया विय बुद्धसासने पाकटानि, परिसमज्झे गतो हि भगवापि महाथेरापि सच्चानेव पकासेन्ति; भिक्खुसङ्घोपि पब्बजितदिवसतो पट्ठाय कुलपुत्ते चत्तारि नाम किं, चत्तारि अरियसच्चानीति पञ्हं उग्गण्हापेति. अयञ्च धम्मदिन्ना उपायकोसल्ले ठिता पण्डिता ब्यत्ता नयं गहेत्वा सुतेनपि कथेतुं समत्था, तस्मा ‘‘न सक्का एतिस्सा एत्तावता सच्चानं पटिविद्धभावो ञातुं, सच्चविनिब्भोगपञ्हब्याकरणेन सक्का ञातु’’न्ति चिन्तेत्वा हेट्ठा कथितानि द्वे सच्चानि पटिनिवत्तेत्वा गुळ्हं कत्वा गण्ठिपञ्हं पुच्छिस्सामीति पुच्छन्तो तञ्ञेव नु खो, अय्येतिआदिमाह.
तस्स विस्सज्जने न खो, आवुसो विसाख, तञ्ञेव उपादानन्ति उपादानस्स सङ्खारक्खन्धेकदेसभावतो न तंयेव उपादानं ते पञ्चुपादानक्खन्धा, नापि अञ्ञत्र पञ्चहि उपादानक्खन्धेहि उपादानं. यदि हि तञ्ञेव सिया, रूपादिसभावम्पि उपादानं सिया. यदि अञ्ञत्र सिया, परसमये चित्तविप्पयुत्तो अनुसयो विय पण्णत्ति विय निब्बानं विय च खन्धविनिमुत्तं वा सिया, छट्ठो वा खन्धो पञ्ञपेतब्बो भवेय्य, तस्मा एवं ब्याकासि. तस्सा ब्याकरणं सुत्वा ‘‘अधिगतपतिट्ठा अय’’न्ति विसाखो निट्ठमगमासि. न हि सक्का अखीणासवेन असम्बद्धेन अवित्थायन्तेन पदीपसहस्सं जालेन्तेन विय एवरूपो गुळ्हो पटिच्छन्नो तिलक्खणाहतो गम्भीरो पञ्हो विस्सज्जेतुं. निट्ठं गन्त्वा पन, ‘‘अयं धम्मदिन्ना सासने लद्धपतिट्ठा अधिगतपटिसम्भिदा वेसारज्जप्पत्ता भवमत्थके ठिता महाखीणासवा, समत्था मय्हं पुच्छितपञ्हं कथेतुं, इदानि पन नं ओवत्तिकसारं पञ्हं पुच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तं पुच्छन्तो, कथं पनाय्येतिआदिमाह.
४६१. तस्स विस्सज्जने अस्सुतवातिआदि मूलपरियाये वित्थारितमेव. रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति, ‘‘इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति. यं रूपं सो अहं, यो अहं तं रूपन्ति रूपञ्च अत्तञ्च अद्वयं समनुपस्सति. सेय्यथापि नाम तेलप्पदीपस्स झायतो या अच्चि सो वण्णो, यो वण्णो सा अच्चीति अच्चिञ्च वण्णञ्च अद्वयं समनुपस्सति. एवमेव इधेकच्चो रूपं अत्ततो समनुपस्सति…पे… अद्वयं समनुपस्सती’’ति (पटि. म. १.१३१) एवं रूपं अत्ताति दिट्ठिपस्सनाय पस्सति. रूपवन्तं वा अत्तानन्ति अरूपं अत्ताति गहेत्वा छायावन्तं रुक्खं विय तं अत्तानं रूपवन्तं समनुपस्सति. अत्तनि वा रूपन्ति अरूपमेव अत्ताति गहेत्वा पुप्फस्मिं गन्धं विय अत्तनि रूपं समनुपस्सति. रूपस्मिं वा अत्तानन्ति अरूपमेव अत्ताति गहेत्वा करण्डाय मणिं विय अत्तानं रूपस्मिं समनुपस्सति. वेदनं अत्ततोतिआदीसुपि एसेव नयो.
तत्थ, रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति सुद्धरूपमेव अत्ताति कथितं. रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तानं. वेदनं अत्ततो… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सतीति इमेसु सत्तसु ठानेसु अरूपं अत्ताति कथितं. वेदनावन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा वेदनं, वेदनाय वा अत्तानन्ति एवं चतूसु खन्धेसु तिण्णं तिण्णं वसेन द्वादससु ठानेसु रूपारूपमिस्सको अत्ता कथितो. तत्थ रूपं अत्ततो समनुपस्सति… वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सतीति इमेसु पञ्चसु ठानेसु उच्छेददिट्ठि कथिता, अवसेसेसु सस्सतदिट्ठीति. एवमेत्थ पन्नरस भवदिट्ठियो, पञ्च विभवदिट्ठियो होन्ति. न रूपं अत्ततोति एत्थ रूपं अत्ताति न समनुपस्सति. अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति पन समनुपस्सति. न रूपवन्तं अत्तानं…पे… न विञ्ञाणस्मिं अत्तानन्ति इमे पञ्चक्खन्धे केनचि परियायेन अत्ततो न समनुपस्सति, सब्बाकारेन पन अनिच्चा दुक्खा अनत्ताति समनुपस्सति.
एत्तावता थेरिया, ‘‘एवं खो, आवुसो विसाख, सक्कायदिट्ठि होती’’ति एवं पुरिमपञ्हं विस्सज्जेन्तिया एत्तकेन गमनं होति, आगमनं होति, गमनागमनं होति, वट्टं वत्ततीति वट्टं मत्थकं पापेत्वा दस्सितं. एवं खो, आवुसो विसाख, सक्कायदिट्ठि न होतीति पच्छिमं पञ्हं विस्सज्जेन्तिया एत्तकेन गमनं न होति, आगमनं न होति, गमनागमनं न होति, वट्टं नाम न वत्ततीति विवट्टं मत्थकं पापेत्वा दस्सितं.
४६२. कतमो पनाय्ये, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गोति अयं पञ्हो थेरिया पटिपुच्छित्वा विस्सज्जेतब्बो भवेय्य – ‘‘उपासक, तया हेट्ठा मग्गो पुच्छितो, इध कस्मा मग्गमेव पुच्छसी’’ति. सा पन अत्तनो ब्यत्तताय पण्डिच्चेन तस्स अधिप्पायं सल्लक्खेसि – ‘‘इमिना उपासकेन हेट्ठा पटिपत्तिवसेन मग्गो पुच्छितो भविस्सति, इध पन तं सङ्खतासङ्खतलोकियलोकुत्तरसङ्गहितासङ्गहितवसेन पुच्छितुकामो भविस्सती’’ति. तस्मा अप्पटिपुच्छित्वाव यं यं पुच्छि, तं तं विस्सज्जेसि. तत्थ सङ्खतोति चेतितो कप्पितो पकप्पितो आयूहितो कतो निब्बत्तितो समापज्जन्तेन समापज्जितब्बो. तीहि च खो, आवुसो विसाख, खन्धेहि अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सङ्गहितोति एत्थ यस्मा मग्गो सप्पदेसो, तयो खन्धा निप्पदेसा, तस्मा अयं सप्पदेसत्ता नगरं विय रज्जेन निप्पदेसेहि तीहि खन्धेहि सङ्गहितो. तत्थ सम्मावाचादयो तयो सीलमेव, तस्मा ते सजातितो सीलक्खन्धेन सङ्गहिताति. किञ्चापि हि पाळियं सीलक्खन्धेति भुम्मेन विय निद्देसो कतो, अत्थो पन करणवसेन वेदितब्बो. सम्मावायामादीसु पन तीसु समाधि अत्तनो धम्मताय आरम्मणे एकग्गभावेन अप्पेतुं न सक्कोति. वीरिये पन पग्गहकिच्चं साधेन्ते सतिया च अपिलापनकिच्चं साधेन्तिया लद्धूपकारो हुत्वा सक्कोति.
तत्रायं उपमा – यथा हि ‘‘नक्खत्तं कीळिस्सामा’’ति उय्यानं पविट्ठेसु तीसु सहायेसु एको सुपुप्फितं चम्पकरुक्खं दिस्वा हत्थं उक्खिपित्वापि गहेतुं न सक्कुणेय्य. अथस्स दुतियो ओनमित्वा पिट्ठिं ददेय्य, सो तस्स पिट्ठियं ठत्वापि कम्पमानो गहेतुं न सक्कुणेय्य. अथस्स इतरो अंसकूटं उपनामेय्य, सो एकस्स पिट्ठियं ठत्वा एकस्स अंसकूटं ओलुब्भ यथारुचि पुप्फानि ओचिनित्वा पिळन्धित्वा नक्खत्तं कीळेय्य. एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. एकतो उय्यानं पविट्ठा तयो सहायका विय हि एकतो जाता सम्मावायामादयो तयो धम्मा. सुपुप्फितचम्पको विय आरम्मणं. हत्थं उक्खिपित्वापि गहेतुं असक्कोन्तो विय अत्तनो धम्मताय आरम्मणे एकग्गभावेन अप्पेतुं असक्कोन्तो समाधि. पिट्ठिं दत्वा ओनतसहायो विय वायामो. अंसकूटं दत्वा ठितसहायो विय सति. यथा तेसु एकस्स पिट्ठियं ठत्वा एकस्स अंसकूटं ओलुब्भ इतरो यथारुचि पुप्फं गहेतुं सक्कोति, एवमेवं वीरिये पग्गहकिच्चं साधेन्ते, सतिया च अपिलापनकिच्चं साधेन्तिया लद्धुपकारो समाधि सक्कोति आरम्मणे एकग्गभावेन अप्पेतुं. तस्मा समाधियेवेत्थ सजातितो समाधिक्खन्धेन सङ्गहितो. वायामसतियो पन किरियतो सङ्गहिता होन्ति.
सम्मादिट्ठिसम्मासङ्कप्पेसुपि पञ्ञा अत्तनो धम्मताय अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति आरम्मणं निच्छेतुं न सक्कोति, वितक्के पन आकोटेत्वा आकोटेत्वा देन्ते सक्कोति. कथं? यथा हि हेरञ्ञिको कहापणं हत्थे ठपेत्वा सब्बभागेसु ओलोकेतुकामो समानोपि न चक्खुदलेनेव परिवत्तेतुं सक्कोति, अङ्गुलिपब्बेहि पन परिवत्तेत्वा इतो चितो च ओलोकेतुं सक्कोति. एवमेव न पञ्ञा अत्तनो धम्मताय अनिच्चादिवसेन आरम्मणं निच्छेतुं सक्कोति, अभिनिरोपनलक्खणेन पन आहननपरियाहननरसेन वितक्केन आकोटेन्तेन विय परिवत्तेन्तेन विय च आदाया दिन्नमेव विनिच्छेतुं सक्कोति. तस्मा इधापि सम्मादिट्ठियेव सजातितो पञ्ञाक्खन्धेन सङ्गहिता. सम्मासङ्कप्पो पन किरियतो सङ्गहितो होति. इति इमेहि तीहि खन्धेहि मग्गो सङ्गहं गच्छति. तेन वुत्तं – ‘‘तीहि च खो, आवुसो विसाख, खन्धेहि अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सङ्गहितो’’ति.
इदानि एकचित्तक्खणिकं मग्गसमाधिं सनिमित्तं सपरिक्खारं पुच्छन्तो, कतमो पनाय्येतिआदिमाह. तस्स विस्सज्जने चत्तारो सतिपट्ठाना मग्गक्खणे चतुकिच्चसाधनवसेन उप्पन्ना सति, सा समाधिस्स पच्चयत्थेन निमित्तं. चत्तारो सम्मप्पधाना चतुकिच्चसाधनवसेनेव उप्पन्नं वीरियं, तं परिवारट्ठेन परिक्खारो होति. तेसंयेव धम्मानन्ति तेसं मग्गसम्पयुत्तधम्मानं. आसेवनातिआदीसु एकचित्तक्खणिकायेव आसेवनादयो वुत्ताति.
वितण्डवादी पन, ‘‘एकचित्तक्खणिको नाम मग्गो नत्थि, ‘एवं भावेय्य सत्त वस्सानी’ति हि वचनतो सत्तपि वस्सानि मग्गभावना होति, किलेसा पन लहु छिज्जन्ता सत्तहि ञाणेहि छिज्जन्ती’’ति वदति. सो ‘‘सुत्तं आहरा’’ति वत्तब्बो. अद्धा अञ्ञं अपस्सन्तो, ‘‘या तेसंयेव धम्मानं आसेवना भावना बहुलीकम्म’’न्ति इदमेव सुत्तं आहरित्वा, ‘‘अञ्ञेन चित्तेन आसेवति, अञ्ञेन भावेति, अञ्ञेन बहुलीकरोती’’ति वक्खति. ततो वत्तब्बो – ‘‘किं पनिदं, सुत्तं नेय्यत्थं नीतत्थ’’न्ति. ततो वक्खति – ‘‘नीतत्थं यथा सुत्तं तथेव अत्थो’’ति. तस्स इदं उत्तरं – एवं सन्ते एकं चित्तं आसेवमानं उप्पन्नं, अपरम्पि आसेवमानं, अपरम्पि आसेवमानन्ति एवं दिवसम्पि आसेवनाव भविस्सति, कुतो भावना, कुतो बहुलीकम्मं? एकं वा भावयमानं उप्पन्नं अपरम्पि भावयमानं अपरम्पि भावयमानन्ति एवं दिवसम्पि भावनाव भविस्सति, कुतो आसेवना कुतो बहुलीकम्मं? एकं वा बहुलीकरोन्तं उप्पन्नं, अपरम्पि बहुलीकरोन्तं, अपरम्पि बहुलीकरोन्तन्ति एवं दिवसम्पि बहुलीकम्ममेव भविस्सति कुतो आसेवना, कुतो भावनाति.
अथ वा एवं वदेय्य – ‘‘एकेन चित्तेन आसेवति, द्वीहि भावेति, तीहि बहुलीकरोति. द्वीहि वा आसेवति, तीहि भावेति, एकेन बहुलीकरोति. तीहि वा आसेवति, एकेन भावेति, द्वीहि बहुलीकरोती’’ति. सो वत्तब्बो – ‘‘मा सुत्तं मे लद्धन्ति यं वा तं वा अवच. पञ्हं विस्सज्जेन्तेन नाम आचरियस्स सन्तिके वसित्वा बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा अत्थरसं विदित्वा वत्तब्बं होति. एकचित्तक्खणिकाव अयं आसेवना, एकचित्तक्खणिका भावना, एकचित्तक्खणिकं बहुलीकम्मं. खयगामिलोकुत्तरमग्गो बहुलचित्तक्खणिको नाम नत्थि, ‘एकचित्तक्खणिकोयेवा’ति सञ्ञापेतब्बो. सचे सञ्जानाति, सञ्जानातु, नो चे सञ्जानाति, गच्छ पातोव विहारं पविसित्वा यागुं पिवाही’’ति उय्योजेतब्बो.
४६३. कति पनाय्ये सङ्खाराति इध किं पुच्छति? ये सङ्खारे निरोधेत्वा निरोधं समापज्जति, ते पुच्छिस्सामीति पुच्छति. तेनेवस्स अधिप्पायं ञत्वा थेरी, पुञ्ञाभिसङ्खारादीसु अनेकेसु सङ्खारेसु विज्जमानेसुपि, कायसङ्खारादयोव आचिक्खन्ती, तयोमे, आवुसोतिआदिमाह. तत्थ कायपटिबद्धत्ता कायेन सङ्खरीयति करीयति निब्बत्तीयतीति कायसङ्खारो. वाचं सङ्खरोति करोति निब्बत्तेतीति वचीसङ्खारो. चित्तपटिबद्धत्ता चित्तेन सङ्खरीयति करीयति निब्बत्तीयतीति चित्तसङ्खारो. कतमो पनाय्येति इध किं पुच्छति? इमे सङ्खारा अञ्ञमञ्ञमिस्सा आलुळिता अविभूता दुद्दीपना. तथा हि, कायद्वारे आदानगहणमुञ्चनचोपनानि पापेत्वा उप्पन्ना अट्ठ कामावचरकुसलचेतना द्वादस अकुसलचेतनाति एवं कुसलाकुसला वीसति चेतनापि अस्सासपस्सासापि कायसङ्खारात्वेव वुच्चन्ति. वचीद्वारे हनुसंचोपनं वचीभेदं पापेत्वा उप्पन्ना वुत्तप्पकाराव वीसति चेतनापि वितक्कविचारापि वचीसङ्खारोत्वेव वुच्चन्ति. कायवचीद्वारेसु चोपनं अपत्ता रहो निसिन्नस्स चिन्तयतो उप्पन्ना कुसलाकुसला एकूनतिंस चेतनापि सञ्ञा च वेदना चाति इमे द्वे धम्मापि चित्तसङ्खारोत्वेव वुच्चन्ति. एवं इमे सङ्खारा अञ्ञमञ्ञमिस्सा आलुळिता अविभूता दुद्दीपना. ते पाकटे विभूते कत्वा कथापेस्सामीति पुच्छति.
कस्मा पनाय्येति इध कायसङ्खारादिनामस्स पदत्थं पुच्छति. तस्स विस्सज्जने कायप्पटिबद्धाति कायनिस्सिता, काये सति होन्ति, असति न होन्ति. चित्तप्पटिबद्धाति चित्तनिस्सिता, चित्ते सति होन्ति, असति न होन्ति.
४६४. इदानि किं नु खो एसा सञ्ञावेदयितनिरोधं वलञ्जेति, न वलञ्जेति. चिण्णवसी वा तत्थ नो चिण्णवसीति जाननत्थं पुच्छन्तो, कथं पनाय्ये, सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्ति होतीतिआदिमाह. तस्स विस्सज्जने समापज्जिस्सन्ति वा समापज्जामीति वा पदद्वयेन नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिकालो कथितो. समापन्नोति पदेन अन्तोनिरोधो. तथा पुरिमेहि द्वीहि पदेहि सचित्तककालो कथितो, पच्छिमेन अचित्तककालो. पुब्बेव तथा चित्तं भावितं होतीति निरोधसमापत्तितो पुब्बे अद्धानपरिच्छेदकालेयेव, एत्तकं कालं अचित्तको भविस्सामीति अद्धानपरिच्छेदचित्तं भावितं होति. यं तं तथत्ताय उपनेतीति यं एवं भावितं चित्तं, तं पुग्गलं तथत्ताय अचित्तकभावाय उपनेति.
पठमं निरुज्झति वचीसङ्खारोति सेससङ्खारेहि पठमं दुतियज्झानेयेव निरुज्झति. ततो कायसङ्खारोति ततो परं कायसङ्खारो चतुत्थज्झाने निरुज्झति. ततो चित्तसङ्खारोति ततो परं चित्तसङ्खारो अन्तोनिरोधे निरुज्झति. वुट्ठहिस्सन्ति वा वुट्ठहामीति वा पदद्वयेन अन्तोनिरोधकालो कथितो. वुट्ठितोति पदेन फलसमापत्तिकालो. तथा पुरिमेहि द्वीहि पदेहि अचित्तककालो कथितो, पच्छिमेन सचित्तककालो. पुब्बेव तथा चित्तं भावितं होतीति निरोधसमापत्तितो पुब्बे अद्धानपरिच्छेदकालेयेव एत्तकं कालं अचित्तको हुत्वा ततो परं सचित्तको भविस्सामीति अद्धानपरिच्छेदचित्तं भावितं होति. यं तं तथत्ताय उपनेतीति यं एवं भावितं चित्तं, तं पुग्गलं तथत्ताय सचित्तकभावाय उपनेति. इति हेट्ठा निरोधसमापज्जनकालो गहितो, इध निरोधतो वुट्ठानकालो.
इदानि निरोधकथं कथेतुं वारोति निरोधकथा कथेतब्बा सिया, सा पनेसा, ‘‘द्वीहि बलेहि समन्नागतत्ता तयो च सङ्खारानं पटिप्पस्सद्धिया सोळसहि ञाणचरियाहि नवहि समाधिचरियाहि वसीभावतापञ्ञा निरोधसमापत्तिया ञाण’’न्ति मातिकं ठपेत्वा सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे कथिता. तस्मा तत्थ कथितनयेनेव गहेतब्बा. को पनायं निरोधो नाम? चतुन्नं खन्धानं पटिसङ्खा अप्पवत्ति. अथ किमत्थमेतं समापज्जन्तीति. सङ्खारानं पवत्ते उक्कण्ठिता सत्ताहं अचित्तका हुत्वा सुखं विहरिस्साम, दिट्ठधम्मनिब्बानं नामेतं, यदिदं निरोधोति एतदत्थं समापज्जन्ति.
पठमं उप्पज्जति चित्तसङ्खारोति निरोधा वुट्ठहन्तस्स हि फलसमापत्तिचित्तं पठमं उप्पज्जति. तंसम्पयुत्तं सञ्ञञ्च वेदनञ्च सन्धाय, ‘‘पठमं उप्पज्जति चित्तसङ्खारो’’ति आह. ततो कायसङ्खारोति ततो परं भवङ्गसमये कायसङ्खारो उप्पज्जति. किं पन फलसमापत्ति अस्सासपस्सासे न समुट्ठापेतीति? समुट्ठापेति. इमस्स पन चतुत्थज्झानिका फलसमापत्ति, सा न समुट्ठापेति. किं वा एतेन फलसमापत्ति पठमज्झानिका वा होतु, दुतियततियचतुत्थज्झानिका वा, सन्ताय समापत्तिया वुट्ठितस्स भिक्खुनो अस्सासपस्सासा अब्बोहारिका होन्ति. तेसं अब्बोहारिकभावो सञ्जीवत्थेरवत्थुना वेदितब्बो. सञ्जीवत्थेरस्स हि समापत्तितो वुट्ठाय किंसुकपुप्फसदिसे वीतच्चितङ्गारे मद्दमानस्स गच्छतो चीवरे अंसुमत्तम्पि न झायि, उसुमाकारमत्तम्पि नाहोसि, समापत्तिफलं नामेतन्ति वदन्ति. एवमेवं सन्ताय समापत्तिया वुट्ठितस्स भिक्खुनो अस्सासपस्सासा अब्बोहारिका होन्तीति भवङ्गसमयेनेवेतं कथितन्ति वेदितब्बं.
ततो वचीसङ्खारोति ततो परं किरियमयपवत्तवळञ्जनकाले वचीसङ्खारो उप्पज्जति. किं भवङ्गं वितक्कविचारे न समुट्ठापेतीति? समुट्ठापेति. तंसमुट्ठाना पन वितक्कविचारा वाचं अभिसङ्खातुं न सक्कोन्तीति किरियमयपवत्तवळञ्जनकालेनेवतं कथितं. सुञ्ञतो फस्सोतिआदयो सगुणेनापि आरम्मणेनापि कथेतब्बा. सगुणेन ताव सुञ्ञता नाम फलसमापत्ति, ताय सहजातं फस्सं सन्धाय सुञ्ञतो फस्सोति वुत्तं. अनिमित्तापणिहितेसुपिएसेव नयो. आरम्मणेन पन निब्बानं रागादीहि सुञ्ञत्ता सुञ्ञं नाम, रागनिमित्तादीनं अभावा अनिमित्तं, रागदोसमोहप्पणिधीनं अभावा अप्पणिहितं. सुञ्ञतं निब्बानं आरम्मणं कत्वा उप्पन्नफलसमापत्तियं फस्सो सुञ्ञतो नाम. अनिमित्तापणिहितेसुपि एसेव नयो.
अपरा आगमनियकथा नाम होति, सुञ्ञता, अनिमित्ता, अप्पणिहिताति हि विपस्सनापि वुच्चति. तत्थ यो भिक्खु सङ्खारे अनिच्चतो परिग्गहेत्वा अनिच्चतो दिस्वा अनिच्चतो वुट्ठाति, तस्स वुट्ठानगामिनिविपस्सना अनिमित्ता नाम होति. यो दुक्खतो परिग्गहेत्वा दुक्खतो दिस्वा दुक्खतो वुट्ठाति, तस्स अप्पणिहिता नाम. यो अनत्ततो परिग्गहेत्वा अनत्ततो दिस्वा अनत्ततो वुट्ठाति, तस्स सुञ्ञता नाम. तत्थ अनिमित्तविपस्सनाय मग्गो अनिमित्तो नाम, अनिमित्तमग्गस्स फलं अनिमित्तं नाम. अनिमित्तफलसमापत्तिसहजाते फस्से फुसन्ते अनिमित्तो फस्सो फुसतीति वुच्चति. अप्पणिहितसुञ्ञतेसुपि एसेव नयो. आगमनियेन कथिते पन सुञ्ञतो वा फस्सो अनिमित्तो वा फस्सो अप्पणिहितो वा फस्सोति विकप्पो आपज्जेय्य, तस्मा सगुणेन चेव आरम्मणेन च कथेतब्बं. एवञ्हि तयो फस्सा फुसन्तीति समेति.
विवेकनिन्नन्तिआदीसु निब्बानं विवेको नाम, तस्मिं विवेके निन्नं ओनतन्ति विवेकनिन्नं. अञ्ञतो आगन्त्वा येन विवेको, तेन वङ्कं विय हुत्वा ठितन्ति विवेकपोणं. येन विवेको, तेन पतमानं विय ठितन्ति विवेकपब्भारं.
४६५. इदानि या वेदना निरोधेत्वा निरोधसमापत्तिं समापज्जति, ता पुच्छिस्सामीति पुच्छन्तो कति पनाय्ये, वेदनाति आह. कायिकं वातिआदीसु पञ्चद्वारिकं सुखं कायिकं नाम, मनोद्वारिकं चेतसिकं नामाति वेदितब्बं. तत्थ सुखन्ति सभावनिद्देसो. सातन्ति तस्सेव मधुरभावदीपकं वेवचनं. वेदयितन्ति वेदयितभावदीपकं, सब्बवेदनानं साधारणवचनं. सेसपदेसुपि एसेव नयो. ठितिसुखा विपरिणामदुक्खातिआदीसु सुखाय वेदनाय अत्थिभावो सुखं, नत्थिभावो दुक्खं. दुक्खाय वेदनाय अत्थिभावो दुक्खं, नत्थिभावो सुखं. अदुक्खमसुखाय वेदनाय जाननभावो सुखं, अजाननभावो दुक्खन्ति अत्थो.
किं अनुसयो अनुसेतीति कतमो अनुसयो अनुसेति. अप्पहीनट्ठेन सयितो विय होतीति अनुसयपुच्छं पुच्छति. न खो, आवुसो विसाख, सब्बाय सुखाय वेदनाय रागानुसयो अनुसेतीति न सब्बाय सुखाय वेदनाय रागानुसयो अनुसेति. न सब्बाय सुखाय वेदनाय सो अप्पहीनो, न सब्बं सुखं वेदनं आरब्भ उप्पज्जतीति अत्थो. एस नयो सब्बत्थ. किं पहातब्बन्ति अयं पहानपुच्छा नाम.
रागं तेन पजहतीति एत्थ एकेनेव ब्याकरणेन द्वे पुच्छा विस्सज्जेसि. इध भिक्खु रागानुसयं विक्खम्भेत्वा पठमज्झानं समापज्जति, झानविक्खम्भितं रागानुसयं तथा विक्खम्भितमेव कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अनागामिमग्गेन समुग्घातेति. सो अनागामिमग्गेन पहीनोपि तथा विक्खम्भितत्ताव पठमज्झाने नानुसेति नाम. तेनाह – ‘‘न तत्थ रागानुसयो अनुसेती’’ति. तदायतनन्ति तं आयतनं, परमस्सासभावेन पतिट्ठानभूतं अरहत्तन्ति अत्थो. इति अनुत्तरेसूति एवं अनुत्तरा विमोक्खाति लद्धनामे अरहत्ते. पिहं उपट्ठापयतोति पत्थनं पट्ठपेन्तस्स. उप्पज्जति पिहापच्चया दोमनस्सन्ति पत्थनाय पट्ठपनमूलकं दोमनस्सं उप्पज्जति. तं पनेतं न पत्थनाय पट्ठपनमूलकं उप्पज्जति, पत्थेत्वा अलभन्तस्स पन अलाभमूलकं उप्पज्जमानं, ‘‘उप्पज्जति पिहापच्चया’’ति वुत्तं. तत्थ किञ्चापि दोमनस्सं नाम एकन्तेन अकुसलं, इदं पन सेवितब्बं दोमनस्सं वट्टतीति वदन्ति. योगिनो हि तेमासिकं छमासिकं वा नवमासिकं वा पटिपदं गण्हन्ति. तेसु यो तं तं पटिपदं गहेत्वा अन्तोकालपरिच्छेदेयेव अरहत्तं पापुणिस्सामीति घटेन्तो वायमन्तो न सक्कोति यथापरिच्छिन्नकालेन पापुणितुं, तस्स बलवदोमनस्सं उप्पज्जति, आळिन्दिकवासिमहाफुस्सदेवत्थेरस्स विय अस्सुधारा पवत्तन्ति. थेरो किर एकूनवीसतिवस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेसि. तस्स, ‘‘इमस्मिं वारे अरहत्तं गण्हिस्सामि, इमस्मिं वारे विसुद्धिपवारणं पवारेस्सामी’’ति मानसं बन्धित्वा समणधम्मं करोन्तस्सेव एकूनवीसतिवस्सानि अतिक्कन्तानि. पवारणादिवसे आगते थेरस्स अस्सुपातेन मुत्तदिवसो नाम नाहोसि. वीसतिमे पन वस्से अरहत्तं पाणुणि.
पटिघं तेन पजहतीति एत्थ दोमनस्सेनेव पटिघं पजहति. न हि पटिघेनेव पटिघप्पहानं, दोमनस्सेन वा दोमनस्सप्पहानं नाम अत्थि. अयं पन भिक्खु तेमासिकादीसु अञ्ञतरं पटिपदं गहेत्वा इति पटिसञ्चिक्खति – ‘‘पस्स भिक्खु, किं तुय्हं सीलेन हीनट्ठानं अत्थि, उदाहु वीरियेन, उदाहु पञ्ञाय, ननु ते सीलं सुपरिसुद्धं वीरियं सुपग्गहितं पञ्ञा सूरा हुत्वा वहती’’ति. सो एवं पटिसञ्चिक्खित्वा, ‘‘न दानि पुन इमस्स दोमनस्सस्स उप्पज्जितुं दस्सामी’’ति वीरियं दळ्हं कत्वा अन्तोतेमासे वा अन्तोछमासे वा अन्तोनवमासे वा अनागामिमग्गेन तं समुग्घातेति. इमिना परियायेन पटिघेनेव पटिघं, दोमनस्सेनेव दोमनस्सं पजहति नाम.
न तत्थ पटिघानुसयो अनुसेतीति तत्थ एवरूपे दोमनस्से पटिघानुसयो नानुसेति. न तं आरब्भ उप्पज्जति, पहीनोव तत्थ पटिघानुसयोति अत्थो. अविज्जं तेन पजहतीति इध भिक्खु अविज्जानुसयं विक्खम्भेत्वा चतुत्थज्झानं समापज्जति, झानविक्खम्भितं अविज्जानुसयं तथा विक्खम्भितमेव कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तमग्गेन समुग्घातेति. सो अरहत्तमग्गेन पहीनोपि तथा विक्खम्भितत्ताव चतुत्थज्झाने नानुसेति नाम. तेनाह – ‘‘न तत्थ अविज्जानुसयो अनुसेती’’ति.
४६६. इदानि पटिभागपुच्छं पुच्छन्तो सुखाय पनाय्येतिआदिमाह. तस्स विस्सज्जने यस्मा सुखस्स दुक्खं, दुक्खस्स च सुखं पच्चनीकं, तस्मा द्वीसु वेदनासु विसभागपटिभागो कथितो. उपेक्खा पन अन्धकारा अविभूता दुद्दीपना, अविज्जापि तादिसावाति तेनेत्थ सभागपटिभागो कथितो. यत्तकेसु पन ठानेसु अविज्जा तमं करोति, तत्तकेसु विज्जा तमं विनोदेतीति विसभागपटिभागो कथितो. अविज्जाय खो, आवुसोति एत्थ उभोपेते धम्मा अनासवा लोकुत्तराति सभागपटिभागोव कथितो. विमुत्तिया खो, आवुसोति एत्थ अनासवट्ठेन लोकुत्तरट्ठेन अब्याकतट्ठेन च सभागपटिभागोव कथितो. अच्चयासीति एत्थ पञ्हं अतिक्कमित्वा गतोसीति अत्थो. नासक्खि पञ्हानं परियन्तं गहेतुन्ति पञ्हानं परिच्छेदपमाणं गहेतुं नासक्खि, अप्पटिभागधम्मस्स पटिभागं पुच्छि. निब्बानं नामेतं अप्पटिभागं, न सक्का नीलं वा पीतकं वाति केनचि धम्मेन सद्धिं पटिभागं कत्वा दस्सेतुं. तञ्च त्वं इमिना अधिप्पायेन पुच्छसीति अत्थो.
एत्तावता चायं उपासको यथा नाम सत्तमे घरे सलाकभत्तं लभित्वा गतो भिक्खु सत्त घरानि अतिक्कम्म अट्ठमस्स द्वारे ठितो सब्बानिपि सत्त गेहानि विरद्धोव न अञ्ञासि, एवमेवं अप्पटिभागधम्मस्स पटिभागं पुच्छन्तो सब्बासुपि सत्तसु सप्पटिभागपुच्छासु विरद्धोव होतीति वेदितब्बो. निब्बानोगधन्ति निब्बानब्भन्तरं निब्बानं अनुपविट्ठं. निब्बानपरायनन्ति निब्बानं परं अयनमस्स परा गति, न ततो परं गच्छतीति अत्थो. निब्बानं परियोसानं अवसानं अस्साति निब्बानपरियोसानं.
४६७. पण्डिताति पण्डिच्चेन समन्नागता, धातुकुसला आयतनकुसला पटिच्चसमुप्पादकुसला ठानाट्ठानकुसलाति अत्थो. महापञ्ञाति महन्ते अत्थे महन्ते धम्मे महन्ता निरुत्तियो महन्तानि पटिभानानि परिग्गण्हनसमत्थाय पञ्ञाय समन्नागता. यथा तं धम्मदिन्नायाति यथा धम्मदिन्नाय भिक्खुनिया ब्याकतं, अहम्पि तं एवमेवं ब्याकरेय्यन्ति. एत्तावता च पन अयं सुत्तन्तो जिनभासितो नाम जातो, न सावकभासितो. यथा हि राजयुत्तेहि लिखितं पण्णं याव राजमुद्दिकाय न लञ्छितं होति, न ताव राजपण्णन्ति सङ्ख्यं गच्छति; लञ्छितमत्तं पन राजपण्णं नाम होति, तथा, ‘‘अहम्पि तं एवमेव ब्याकरेय्य’’न्ति इमाय जिनवचनमुद्दिकाय लञ्छितत्ता अयं सुत्तन्तो आहच्चवचनेन जिनभासितो नाम जातो. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
चूळवेदल्लसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. चूळधम्मसमादानसुत्तवण्णना
४६८. एवं मे सुतन्ति चूळधम्मसमादानसुत्तं. तत्थ धम्मसमादानानीति धम्मोति गहितगहणानि. पच्चुप्पन्नसुखन्ति पच्चुप्पन्ने सुखं, आयूहनक्खणे सुखं सुकरं सुखेन सक्का पूरेतुं. आयतिं दुक्खविपाकन्ति अनागते विपाककाले दुक्खविपाकं. इमिना उपायेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो.
४६९. नत्थि कामेसु दोसोति वत्थुकामेसुपि किलेसकामेसुपि दोसो नत्थि. पातब्यतं आपज्जन्तीति ते वत्थुकामेसु किलेसकामेन पातब्यतं पिवितब्बतं, यथारुचि परिभुञ्जितब्बतं आपज्जन्तीति अत्थो. मोळिबद्धाहीति मोळिं कत्वा बद्धकेसाहि. परिब्बाजिकाहीति तापसपरिब्बाजिकाहि. एवमाहंसूति एवं वदन्ति. परिञ्ञं पञ्ञपेन्तीति पहानं समतिक्कमं पञ्ञपेन्ति. मालुवासिपाटिकाति दीघसण्ठानं मालुवापक्कं. फलेय्याति आतपेन सुस्सित्वा भिज्जेय्य. सालमूलेति सालरुक्खस्स समीपे. सन्तासं आपज्जेय्याति कस्मा आपज्जति? भवनविनासभया. रुक्खमूले पतितमालुवाबीजतो हि लता उप्पज्जित्वा रुक्खं अभिरुहति. सा महापत्ता चेव होति बहुपत्ता च, कोविळारपत्तसदिसेहि पत्तेहि समन्नागता. अथ तं रुक्खं मूलतो पट्ठाय विनन्धमाना सब्बविटपानि सञ्छादेत्वा महन्तं भारं जनेत्वा तिट्ठति. सा वाते वा वायन्ते देवे वा वस्सन्ते ओघनं जनेत्वा तस्स रुक्खस्स सब्बसाखापसाखं भञ्जति, भूमियं निपातेति. ततो तस्मिं रुक्खे पतिट्ठितविमानं भिज्जति नस्सति. इति सा भवनविनासभया सन्तासं आपज्जति.
आरामदेवताति तत्थ तत्थ पुप्फारामफलारामेसु अधिवत्था देवता. वनदेवताति अन्धवनसुभगवनादीसु वनेसु अधिवत्था देवता. रुक्खदेवताति अभिलक्खितेसु नळेरुपुचिमन्दादीसु रुक्खेसु अधिवत्था देवता. ओसधितिणवनप्पतीसूति हरीतकीआमलकीआदीसु ओसधीसु तालनाळिकेरादीसु तिणेसु वनजेट्ठकेसु च वनप्पतिरुक्खेसु अधिवत्था देवता. वनकम्मिकाति वने कसनलायनदारुआहरणगोरक्खादीसु केनचिदेव कम्मेन वा विचरकमनुस्सा. उद्धरेय्युन्ति खादेय्युं. विलम्बिनीति वातेन पहतपहतट्ठानेसु केळिं करोन्ती विय विलम्बन्ती. सुखो इमिस्साति एवरूपाय मालुवालताय सम्फस्सोपि सुखो, दस्सनम्पि सुखं. अयं मे दारकानं आपानमण्डलं भविस्सति, कीळाभूमि भविस्सति, दुतियं मे विमानं पटिलद्धन्ति लताय दस्सनेपि सम्फस्सेपि सोमनस्सजाता एवमाह.
विटभिं करेय्याति साखानं उपरि छत्ताकारेन तिट्ठेय्य. ओघनं जनेय्याति हेट्ठा घनं जनेय्य. उपरि आरुय्ह सकलं रुक्खं पलिवेठेत्वा पुन हेट्ठा भस्समाना भूमिं गण्हेय्याति अत्थो. पदालेय्याति एवं ओघनं कत्वा पुन ततो पट्ठाय याव मूला ओतिण्णसाखाहि अभिरुहमाना सब्बसाखा पलिवेठेन्ती मत्थकं पत्वा तेनेव नियामेन पुन ओरोहित्वा च अभिरुहित्वा च सकलरुक्खं संसिब्बित्वा अज्झोत्थरन्ती सब्बसाखा हेट्ठा कत्वा सयं उपरि ठत्वा वाते वा वायन्ते देवे वा वस्सन्ते पदालेय्य. भिन्देय्याति अत्थो. खाणुमत्तमेव तिट्ठेय्य, तत्थ यं साखट्ठकविमानं होति, तं साखासु भिज्जमानासु तत्थ तत्थेव भिज्जित्वा सब्बसाखासु भिन्नासु सब्बं भिज्जति. रुक्खट्ठकविमानं पन याव रुक्खस्स मूलमत्तम्पि तिट्ठति, ताव न नस्सति. इदं पन विमानं साखट्ठकं, तस्मा सब्बसाखासु संभिज्जमानासु भिज्जित्थ. देवता पुत्तके गहेत्वा खाणुके ठिता परिदेवितुं आरद्धा.
४७१. तिब्बरागजातिकोति बहलरागसभावो. रागजं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेतीति तिब्बरागजातिकत्ता दिट्ठे दिट्ठे आरम्मणे निमित्तं गण्हाति. अथस्स आचरियुपज्झाया दण्डकम्मं आणापेन्ति. सो अभिक्खणं दण्डकम्मं करोन्तो दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति, नत्वेव वीतिक्कमं करोति. तिब्बदोसजातिकोति अप्पमत्तिकेनेव कुप्पति, दहरसामणेरेहि सद्धिं हत्थपरामासादीनि करोन्तोव कथेति. सोपि दण्डकम्मपच्चया दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति. मोहजातिको पन इध कतं वा कततो अकतं वा अकततो न सल्लक्खेति, तानि तानि किच्चानि विराधेति. सोपि दण्डकम्मपच्चया दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति.
४७२. न तिब्बरागजातिकोतिआदीनि वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बानि. कस्मा पनेत्थ कोचि तिब्बरागादिजातिको होति, कोचि न तिब्बरागादिजातिको? कम्मनियामेन. यस्स हि कम्मायूहनक्खणे लोभो बलवा होति, अलोभो मन्दो, अदोसामोहा बलवन्तो, दोसमोहा मन्दा, तस्स मन्दो अलोभो लोभं परियादातुं न सक्कोति, अदोसामोहा पन बलवन्तो दोसमोहे परियादातुं सक्कोन्ति. तस्मा सो तेन कम्मेन दिन्नपटिसन्धिवसेन निब्बत्तो लुद्धो होति, सुखसीलो अक्कोधनो पञ्ञवा वजिरूपमञाणो.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभदोसा बलवन्तो होन्ति, अलोभादोसा मन्दा, अमोहो बलवा, मोहो मन्दो, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च, पञ्ञवा पन होति वजिरूपमञाणो दत्ताभयत्थेरो विय.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे लोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति, इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दन्धो च, सुखसीलको पन होति अक्कोधनो.
तथा यस्स कम्मायूहनक्खणे तयोपि लोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति, अलोभादयो मन्दा, सो पुरिमनयेनेव लुद्धो चेव होति दुट्ठो च मूळ्हो च.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसमोहा बलवन्तो होन्ति, इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अप्पकिलेसो होति, दिब्बारम्मणम्पि दिस्वा निच्चलो, दुट्ठो पन होति दन्धपञ्ञो च.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे अलोभादोसमोहा बलवन्तो होन्ति, इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो चेव होति सुखसीलको च, मूळ्हो पन होति.
तथा यस्स कम्मायूहनक्खणे अलोभदोसामोहा बलवन्तो होन्ति, इतरे मन्दा, सो पुरिमनयेनेव अलुद्धो चेव होति पञ्ञवा च, दुट्ठो पन होति कोधनो.
यस्स पन कम्मायूहनक्खणे तयोपि अलोभादयो बलवन्तो होन्ति, लोभादयो मन्दा, सो महासङ्घरक्खितत्थेरो विय अलुद्धो अदुट्ठो पञ्ञवा च होति.
सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
चूळधम्मसमादानसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. महाधम्मसमादानसुत्तवण्णना
४७३. एवं मे सुत्तन्ति महाधम्मसमादानसुत्तं. तत्थ एवंकामाति एवंइच्छा. एवंछन्दाति एवंअज्झासया. एवंअधिप्पायाति एवंलद्धिका. तत्राति तस्मिं अनिट्ठवड्ढने चेव इट्ठपरिहाने च. भगवंमूलकाति भगवा मूलं एतेसन्ति भगवंमूलका. इदं वुत्तं होति – इमे, भन्ते, अम्हाकं धम्मा पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता, तस्मिं परिनिब्बुते एकं बुद्धन्तरं अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा इमे धम्मे उप्पादेतुं समत्थो नाम नाहोसि, भगवता पन नो इमे धम्मा उप्पादिता. भगवन्तञ्हि निस्साय मयं इमे धम्मे आजानाम पटिविज्झामाति एवं भगवंमूलका नो, भन्ते, धम्माति. भगवंनेत्तिकाति भगवा हि धम्मानं नेता विनेता अनुनेताति. यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गहेत्वा दस्सिता धम्मा भगवंनेत्तिका नाम होन्ति. भगवंपटिसरणाति चतुभूमका धम्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आपाथं आगच्छमाना भगवति पटिसरन्ति नामाति भगवंपटिसरणा. पटिसरन्तीति ओसरन्ति समोसरन्ति. अपिच महाबोधिमण्डे निसिन्नस्स भगवतो पटिवेधवसेन फस्सो आगच्छति, अहं भगवा किन्नामोति? त्वं फुसनट्ठेन फस्सो नाम. वेदना, सञ्ञा, सङ्खारा, विञ्ञाणं आगच्छति. अहं भगवा किन्नामन्ति? त्वं विजाननट्ठेन विञ्ञाणं नामाति एवं चतुभूमकधम्मानं यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गण्हन्तो भगवा धम्मे पटिसरतीतिपि भगवंपटिसरणा. भगवन्तञ्ञेव पटिभातूति भगवतोयेव एतस्स भासितस्स अत्थो उपट्ठातु, तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो.
४७४. सेवितब्बेति निस्सयितब्बे. भजितब्बेति उपगन्तब्बे. यथा तं अविद्दसुनोति यथा अविदुनो बालस्स अन्धपुथुज्जनस्स. यथा तं विद्दसुनोति यथा विदुनो मेधाविनो पण्डितस्स.
४७५. अत्थि, भिक्खवे, धम्मसमादानन्ति पुरिमसुत्ते उप्पटिपाटिआकारेन मातिका ठपिता, इध पन यथाधम्मरसेनेव सत्था मातिकं ठपेसि. तत्थ धम्मसमादानन्ति पाणातिपातादीनं धम्मानं गहणं.
४७६. अविज्जागतोति अविज्जाय समन्नागतो.
४७७. विज्जागतोति विज्जाय समन्नागतो पञ्ञवा.