९. विसालक्खिविमानवण्णना

का नाम त्वं विसालक्खीति विसालक्खिविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति परिनिब्बुते रञ्ञा अजातसत्तुना अत्तना पटिलद्धा भगवता सरीरधातुयो गहेत्वा राजगहे थूपे च महे च कते राजगहवासिनी एका मालाकारधीता सुनन्दा नाम उपासिका अरियसाविका सोतापन्ना पितुं गेहतो पेसितं बहुं मालञ्च गन्धञ्च पेसेत्वा देवसिकं चेतिये पूजं कारेसि, उपोसथदिवसेसु पन सयमेव गन्त्वा पूजं अकासि. सा अपरभागे अञ्ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा सक्कस्स देवरञ्ञो परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति. अथेकदिवसं सा सक्केन देवानमिन्देन सह चित्तलतावनं पाविसि. तत्थ च अञ्ञासं देवतानं पभा पुप्फादीनं पभाहि पटिहता हुत्वा विचित्तवण्णा होति, सुनन्दाय पन पभा ताहि अनभिभूता सभावेनेव अट्ठासि. तं दिस्वा सक्को देवराजा ताय कतसुचरितं ञातुकामो इमाहि गाथाहि पुच्छि –

६६६. ‘‘का नाम त्वं विसालक्खि, रम्मे चित्तलतावने;

समन्ता अनुपरियासि, नारीगणपुरक्खता.

६६७. ‘‘यदा देवा तावतिंसा, पविसन्ति इमं वनं;

सयोग्गा सरथा सब्बे, चित्रा होन्ति इधागता.

६६८. ‘‘तुय्हञ्च इध पत्ताय, उय्याने विचरन्तिया;

काये न दिस्सती चित्तं, केन रूपं तवेदिसं;

देवते पुच्छिताचिक्ख, किस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति.

६६६. तत्थ का नाम त्वन्ति पुरिमत्तभावे का नाम कीदिसी नाम त्वं, यत्थ कतेन सुचरितेन अयं ते ईदिसी आनुभावसम्पत्ति अहोसीति अधिप्पायो. विसालक्खीति विपुललोचने.

६६७. यदाति यस्मिं काले. इमं वनन्ति इमं चित्तलतानामकं उपवनं. चित्रा होन्तीति इमस्मिं चित्तलतावने विचित्तपभासंसग्गेन अत्तनो सरीरवत्थालङ्कारादीनं पकतिओभासतोपि विसिट्ठभावप्पत्तिया विचित्राकारा होन्ति. इधागताति इध आगता सम्पत्ता, इध वा आगमनहेतु.

६६८. इध पत्तायाति इमं ठानं सम्पत्ताय उपगताय. केन रूपं तवेदिसन्ति केन कारणेन तव रूपं सरीरं एदिसं एवरूपं, चित्तलतावनस्स पभं अभिभवन्तं तिट्ठतीति अधिप्पायो.

एवं सक्केन पुट्ठा सा देवता इमाहि गाथाहि ब्याकासि –

६६९. ‘‘येन कम्मेन देविन्द, रूपं मय्हं गती च मे;

इद्धि च आनुभावो च, तं सुणोहि पुरिन्दद.

६७०. ‘‘अहं राजगहे रम्मे, सुनन्दा नामुपासिका;

सद्धा सीलेन सम्पन्ना, संविभागरता सदा.

६७१. ‘‘अच्छादनञ्च भत्तञ्च, सेनासनं पदीपियं;

अदासिं उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा.

६७२. ‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी;

पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमागतं.

६७३. ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता;

सञ्ञमा संविभागा च, विमानं आवसामहं.

६७४. ‘‘पाणातिपाता विरता, मुसावादा च सञ्ञता;

थेय्या च अतिचारा च, मज्जपाना च आरका.

६७५. ‘‘पञ्चसिक्खापदे रता, अरियसच्चान कोविदा;

उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो.

६७६. ‘‘तस्सा मे ञातिकुला दासी, सदा मालाभिहारति;

ताहं भगवतो थूपे, सब्बमेवाभिरोपयिं.

६७७. ‘‘उपोसथे चहं गन्त्वा, मालागन्धविलेपनं;

थूपस्मिं अभिरोपेसिं, पसन्ना सेहि पाणिभि.

६७८. ‘‘तेन कम्मेन देविन्द, रूपं मय्हं गती च मे;

इद्धि च आनुभावो च, यं मालं अभिरोपयिं.

६७९. ‘‘यञ्च सीलवती आसिं, न तं ताव विपच्चति;

आसा च पन मे देविन्द, सकदागामिनी सिय’’न्ति.

६६९. तत्थ गतीति अयं देवगति, निब्बत्ति वा. इद्धीति अयं देविद्धि, अधिप्पायसमिज्झनं वा. आनुभावोति पभावो. पुरिन्ददाति सक्कं आलपति. सो हि पुरे दानं अदासीति ‘‘पुरिन्ददो’’ति वुच्चति.

६७६. ञातिकुलाति पितु गेहं सन्धाय वदति. सदा मालाभिहारतीति सदा सब्बकालं दिवसे दिवसे ञातिकुलतो दासिया पुप्फं मय्हं अभिहरीयति. सब्बमेवाभिरोपयिन्ति मय्हं पिळन्धनत्थाय पितुगेहतो आहटं मालं अञ्ञञ्च गन्धादिं सब्बमेव अत्तना अपरिभुञ्जित्वा भगवतो थूपे पूजनवसेन अभिरोपयिं पूजं कारेसिं.

६७७-८. उपोसथे चहं गन्त्वाति उपोसथदिवसे अहमेव थूपट्ठानं गन्त्वा. यं मालं अभिरोपयिन्ति यं तदा भगवतो थूपे मालागन्धाभिरोपनं कतं, तेन कम्मेनाति योजना.

६७९. न तं ताव विपच्चतीति यं सीलवती आसिं, तं सीलरक्खणं तं रक्खितं सीलं पूजामयपुञ्ञस्स बलवभावेन अलद्धोकासं न ताव विपच्चति, न विपच्चितुं आरद्धं, अपरस्मिंयेव अत्तभावे तस्स विपाकोति अत्थो. आसा च पन मे देविन्द, सकदागामिनी सियन्ति ‘‘कथं नु खो अहं सकदागामिनी भवेय्य’’न्ति पत्थना च मे देविन्द, अरियधम्मविसयाव, न भवविसेसविसया. सा पन सप्पिमण्डं इच्छतो दधितो पचितं विय अनिप्फादिनीति दस्सेति. सेसं वुत्तनयमेव.

इमं पन अत्थं सक्को देवानमिन्दो अत्तना च ताय देवधीताय च वुत्तनियामेनेव आयस्मतो वङ्गीसत्थेरस्स आरोचेसि. आयस्मा वङ्गीसो सङ्गीतिकाले धम्मसङ्गाहकानं महाथेरानं आरोचेसि, ते च तं तथेव सङ्गीतिं आरोपयिंसूति.

विसालक्खिविमानवण्णना निट्ठिता.