७. पेसवतीविमानवण्णना
फलिकरजतहेमजालछन्नन्ति पेसवतीविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन समयेन मगधेसु नालकगामे एकस्मिं गहपतिमहासारकुले पेसवती नाम कुलसुण्हा अहोसि. सा किर कस्सपस्स भगवतो योजनिके कनकथूपे कयिरमाने दारिका हुत्वा मातरा सद्धिं चेतियट्ठानं गन्त्वा मातरं पुच्छि ‘‘किं इमे, अम्म, करोन्ती’’ति? ‘‘चेतियं कातुं सुवण्णिट्ठका करोन्ती’’ति. तं सुत्वा दारिका पसन्नमानसा मातरं आह – ‘‘अम्म, मम गीवाय इदं सोवण्णमयं खुद्दकपिळन्धनं अत्थि, इमाहं चेतियत्थाय देमी’’ति. माता ‘‘साधु देही’’ति वत्वा तं गीवतो ओमुञ्चित्वा सुवण्णकारस्स हत्थे अदासि ‘‘इदं इमाय दारिकाय परिच्चजितं, इमम्पि पक्खिपित्वा इट्ठकं करोही’’ति. सुवण्णकारो तथा अकासि. सा दारिका अपरभागे कालं कत्वा तेनेव पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा सुगतियंयेव अपरापरं संसरन्ती अम्हाकं भगवतो काले नालकगामे निब्बत्ता अनुक्कमेन द्वादसवस्सिका जाता.
सा एकदिवसं मातरा पेसितं मूलं गहेत्वा तेलत्थाय अञ्ञतरं आपणं अगमासि. तस्मिञ्च आपणे अञ्ञतरो कुटुम्बियपुत्तो पितरा निदहित्वा ठपितं बहुं हिरञ्ञसुवण्णं मुत्तामणिरतनानि च गहेतुं उद्धरन्तो आपणिको कम्मबलेन कथलपासाणसक्खररूपेन उपट्ठहन्तानि दिस्वा ततो एकदेसं ‘‘पुञ्ञवन्तानं वसेन हिरञ्ञसुवण्णादि भविस्सती’’ति वीमंसितुं रासिं कत्वा ठपेसि. अथ नं सा दारिका दिस्वा ‘‘कस्मा आपणे रतनानि एवं ठपितानि, ननु नाम सम्मदेव पटिसामेतब्बानी’’ति आह. आपणिको तं सुत्वा ‘‘महापुञ्ञा अयं दारिका, इमिस्सा वसेन सब्बमिदं हिरञ्ञादि एव हुत्वा अम्हाकं विनियोगं गमिस्सति, सङ्गण्हिस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा तस्सा मातु सन्तिकं गन्त्वा ‘‘इमं दारिकं मय्हं पुत्तस्सत्थाय देही’’ति वारेत्वा बहुधनं दत्वा आवाहविवाहं कत्वा तं अत्तनो गेहं आनेसि. अथस्सा सीलाचारं ञत्वा भण्डागारं विवरित्वा ‘‘किं एत्थ पस्ससी’’ति वत्वा ताय ‘‘हिरञ्ञसुवण्णमणिमेव रासिकतं पस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘एतानि अम्हाकं कम्मबलेन अन्तरधायन्तानि तव पुञ्ञविसेसेन पुन विसेसानि जातानि, तस्मा इतो पट्ठाय इमस्मिं गेहे सब्बं त्वंयेव विचारेहि, तया दिन्नमेव मयं परिभुञ्जिस्सामा’’ति वत्वा ततो पभुति तं ‘‘पेसवती’’ति वोहरिंसु.
तेन च समयेन आयस्मा धम्मसेनापति अत्तनो आयुसङ्खारानं परिक्खीणभावं ञत्वा ‘‘मय्हं मातुया रूपसारिब्राह्मणिया पोसावनिकमूलं दत्वा परिनिब्बायिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा परिनिब्बानं अनुजानापेत्वा सत्थु आणाय महन्तं पाटिहारियं दस्सेत्वा अनेकेहि थुतिसहस्सेहि भगवन्तं थोमेत्वा याव दस्सनविसयातिक्कमा अभिमुखोव अपक्कमित्वा पुन वन्दित्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो विहारा निक्खम्म भिक्खुसङ्घस्स ओवादं दत्वा आयस्मन्तं आनन्दं समस्सासेत्वा चतस्सोपि परिसा निवत्तेत्वा अनुक्कमेन नालकगामं पत्वा मातरं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेत्वा पच्चूससमये जातोवरके परिनिब्बायि. परिनिब्बुतस्स चस्स सरीरसक्कारकरणवसेन देवा चेव मनुस्सा च सत्ताहं वीतिनामेसुं, अगरुचन्दनादीहि हत्थसतुब्बेधं चितकमकंसु.
पेसवतीपि थेरस्स परिनिब्बानं सुत्वा ‘‘गन्ता पूजेस्सामी’’ति सुवण्णपुप्फेहि गन्धजातेहि च पूरितानि चङ्कोटकानि गाहापेत्वा गन्तुकामा ससुरं आपुच्छित्वा तेन ‘‘त्वं गरुभारा, तत्थ च महाजनसम्मद्दो, पुप्फगन्धानि पेसेत्वा इधेव होही’’ति वुत्तापि सद्धाजाता ‘‘यदिपि मे तत्थ जीवितन्तरायो सिया, गन्ताव पूजासक्कारं करिस्सामी’’ति तं वचनं अग्गहेत्वा सपरिवारा तत्थ गन्त्वा गन्धपुप्फादीहि पूजेत्वा कतञ्जली अट्ठासि. तस्मिञ्च समये थेरं पूजेतुं आगतानं राजपरिसानं हत्थी मत्तो हुत्वा तं पदेसं उपगञ्छि. तं दिस्वा मरणभयभीतेसु मनुस्सेसु पलायन्तेसु जनसम्मद्देन पतितं पेसवतिं महाजनो अक्कमित्वा मारेसि. सा पूजासक्कारं कत्वा थेरगताय सद्धाय सम्पन्नचित्ता एव कालं कत्वा तावतिंसभवने निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्चस्सा परिवारो अहोसि.
सा तावदेव अत्तनो दिब्बसम्पत्तिं ओलोकेत्वा ‘‘कीदिसेन नु खो पुञ्ञेन मया एसा लद्धा’’ति, तस्सा हेतुं उपधारेन्ती थेरं उद्दिस्स कतं पूजासक्कारं दिस्वा, रतनत्तये अभिप्पसन्नमानसा सत्थारं वन्दितुं अच्छरासहस्सपरिवुता सट्ठिसकटभारालङ्कारपटिमण्डितत्तभावा सुमहतिया देविद्धिया चन्दो विय च सूरियो विय च दस दिसा ओभासयमाना सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओरुय्ह भगवन्तं वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. तेन च समयेन आयस्मा वङ्गीसो भगवतो समीपे निसिन्नो भगवन्तं एवमाह ‘‘पटिभाति मं भगवा इमिस्सा देवताय कतकम्मं पुच्छितु’’न्ति. ‘‘पटिभातु तं, वङ्गीसा’’ति भगवा अवोच. अथ आयस्मा वङ्गीसो ताय देवताय कतकम्मं पुच्छितुकामो पठमं तावस्सा विमानं संवण्णेन्तो आह –
६४६. ‘‘फलिकरजतहेमजालछन्नं, विविधचित्रतलमद्दसं सुरम्मं;
ब्यम्हं सुनिम्मितं तोरणूपपन्नं, रुचकुपकिण्णमिदं सुभं विमानं.
६४७. ‘‘भाति च दस दिसा नभेव सुरियो, सरदे तमोनुदो सहस्सरंसी;
तथा तपति मिदं तव विमानं, जलमिव धूमसिखो निसे नभग्गे.
६४८. ‘‘मुसतीव नयनं सतेरताव, आकासे ठपितमिदं मनुञ्ञं;
वीणामुरजसम्मताळघुट्ठं, इद्धं इन्दपुरं यथा तवेदं.
६४९. ‘‘पदुमकुमुदुप्पलकुवलयं, योधिकबन्धुकनोजका च सन्ति;
सालकुसुमितपुप्फिता असोका, विविधदुमग्गसुगन्धसेवितमिदं.
६५०. ‘‘सळललबुजभुजकसंयुत्ता, कुसकसुफुल्लितलतावलम्बिनीहि;
मणिजालसदिसा यसस्सिनी, रम्मा पोक्खरणी उपट्ठिता ते.
६५१. ‘‘उदकरुहा च येत्थि पुप्फजाता, थलजा ये च सन्ति रुक्खजाता;
मानुसकामानुस्सका च दिब्बा, सब्बे तुय्हं निवेसनम्हि जाता.
६५२. ‘‘किस्स संयमदमस्सयं विपाको, केनासि कम्मफलेनिधूपपन्ना;
यथा च ते अधिगतमिदं विमानं, तदनुपदं अवचासिळारपम्हे’’ति.
६४६. तत्थ फलिकरजतहेमजालछन्नन्ति फलिकमणीहि रजतहेमजालेहि च छादितं, फलिकमणिमयाहि भित्तीहि रजतहेममयेहि जालेहि च समन्ततो हेट्ठा च उपरि च छादितं, विविधवण्णानं विचित्तसन्निवेसानञ्च तलानं भूमीनं वसेन विविधचित्रतलं अद्दसं पस्सिं. सुरम्मन्ति सुट्ठु रमणीयं. विहरितुकामा वसन्ति एत्थाति ब्यम्हं, भवनं. तोरणूपपन्नन्ति विविधमालाकम्मादिविचित्तेन सत्तरतनमयेन तोरणेन उपेतं. तोरणन्ति वा द्वारकोट्ठकपासादस्स नामं, तेन च अनेकभूमकेन विचित्ताकारेन तं विमानं उपेतं. रुचकुपतिण्णन्ति सुवण्णवालिकाहि ओकिण्णङ्गणं. वालिकसदिसा हि सुवण्णखण्डा रुचा नाम, रुचमेव रुचकन्ति वुत्तं. सुभन्ति सोभति, सुट्ठु भातीति वा सुभं. विमानन्ति विसिट्ठमानं, पमाणतो महन्तन्ति अत्थो.
६४७. भातीति जोतति उज्जलति. नभेव सुरियोति आकासे आदिच्चो विय. सरदेति सरदसमये. तमोनुदोति अन्धकारविद्धंसनो. तथा तपति मिदन्ति यथा सरदकाले सहस्सरंसी सूरियो, तथा तपति दिब्बति इदं तव विमानं, म-कारो पदसन्धिकरो. जलमिव धूमसिखोति जलन्तो अग्गि विय. अग्गि हि तस्स अग्गतो धूमो पञ्ञायतीति ‘‘धूमसिखो धूमकेतू’’ति च वुच्चति. निसेति निसति, रत्तियन्ति अत्थो. नभग्गेति नभकोट्ठासे, आकासपदेसेति वुत्तं होति. ‘‘नगग्गे’’ति वा पाठो, पब्बतसिखरेति अत्थो. इदं तव विमानन्ति योजना.
६४८. मुसतीव नयनन्ति अतिविय अत्तनो पभस्सरताय पटिहनन्तं दस्सनकिच्चं कातुं अदेन्तं ओलोकेन्तानं चक्खुं मुसति विय. तेनाह ‘‘सतेरतावा’’ति, विज्जुलता वियाति अत्थो. वीणामुरजसम्मताळघुट्ठन्ति महतीआदिवीणानं भेरिआदिपटहानं हत्थताळकंसताळानञ्च सद्देहि घोसितं एकनिन्नादं. इद्धन्ति देवपुत्तेहि देवधीताहि दिब्बसम्पत्तिया च समिद्धं. इन्दपुरं यथाति सुदस्सननगरं विय.
६४९. पदुमानि च कुमुदानि च उप्पलानि च कुवलयानि च पदुमकुमुदुप्पलकुवलयन्ति एकत्तवसेन वुत्तं. अत्थीति वचनं परिणामेत्वा योजेतब्बं. तत्थ पदुमग्गहणेन पुण्डरीकम्पि गहितं, कुमुदग्गहणेन सेतरत्तभेदानि सब्बानि कुमुदानि, उप्पलग्गहणेन रत्तउप्पलं सब्बा वा उप्पलजाति, कुवलयग्गहणेन नीलुप्पलमेव गहितन्ति वेदितब्बं. योधिकबन्धुकनोजका च सन्तीति च-कारो निपातमत्तं, योधिकबन्धुजीवकअनोजकरुक्खा च सन्तीति अत्थो. केचि ‘‘अनोजकापि सन्ती’’ति पाठं वत्वा ‘‘अनोजकापीति वुत्तं होती’’ति अत्थं वदन्ति. सालकुसुमितपुप्फिता असोकाति साला कुसुमिता पुप्फिता असोकाति योजेतब्बं. विविधदुमग्गसुगन्धसेवितमिदन्ति नानाविधानं उत्तमरुक्खानं सोभनेहि गन्धेहि सेवितं परिभावितं इदं ते विमानन्ति अत्थो.
६५०. सळललबुजभुजकसंयुत्ताति तीरे ठितेहि सळलेहि लबुजेहि भुजकरुक्खेहि च सहिता. भुजको नाम एको सुगन्धरुक्खो देवलोके च गन्धमादने च अत्थि, अञ्ञत्थ नत्थीति वदन्ति. कुसकसुफुल्लितलतावलम्बिनीहीति कुसकेहि तालनाळिकेरादीहि तिणजातीहि ओलम्बमानाहि सन्तानकवल्लिआदीहि सुट्ठु कुसुमितलताहि च संयुत्ताति योजना. मणिजालसदिसाति मणिजालसदिसजला. ‘‘मणिजलसदिसा’’तिपि पाळि, मणिसदिसजलाति अत्थो. यसस्सिनीति देवताय आलपनं. उपट्ठिता तेति यथावुत्तगुणा रमणीया पोक्खरणी तव विमानसमीपे ठिता.
६५१. उदकरुहाति यथावुत्ते पदुमादिके सन्धाय वदति. येत्थीति ये अत्थि. थलजाति योधिकादिका. ये च सन्तीति ये अञ्ञेपि रुक्खजाता पुप्फूपगा च फलूपगा च, तेपि तव विमानसमीपे सन्तियेव.
६५२. किस्स संयमदमस्सयं विपाकोति कायसंयमादीसु कीदिसस्स संयमस्स, इन्द्रियदमनादीसु कीदिसस्स दमस्स अयं विपाको. केनासीति अञ्ञमेव उपपत्तिनिब्बत्तकं, अञ्ञं उपभोगसुखनिब्बत्तकं होतीति ‘‘केनासि कम्मफलेनिधूपपन्ना’’ति वत्वा पुन ‘‘यथा च ते अधिगतमिदं विमान’’न्ति आह. तत्थ कम्मफलेनाति कम्मफलेन विपच्चितुं आरद्धेनाति वचनसेसो, इत्थम्भूतलक्खणे चेतं करणवचनं. तदनुपदं अवचासीति तं कम्मं मया वुत्तपदस्स अनुपदं अनुरूपपदं कत्वा कथेय्यासि. अळारपम्हेति बहलसंहतपखुमे, गोपखुमेति अधिप्पायो.
अथ देवता आह –
६५३. ‘‘यथा च मे अधिगतमिदं विमानं, कोञ्चमयूरचकोर सङ्घचरितं;
दिब्यपिलवहंसराजचिण्णं, दिजकारण्डवकोकिलाभिनदितं.
६५४. ‘‘नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा, पाटलिजम्बुअसोकरुक्खवन्तं;
यथा च मे अधिगतमिदं विमानं, तं ते पवेदयामि सुणोहि भन्ते.
६५५. ‘‘मगधवरपुरत्थिमेन, नालकगामो नाम अत्थि भन्ते;
तत्थ अहोसिं पुरे सुणिसा, पेसवतीति तत्थ जानिंसु ममं.
६५६. ‘‘साहमपचितत्थधम्मकुसलं, देवमनुस्सपूजितं महन्तं;
उपतिस्सं निब्बुतमप्पमेय्यं, मुदितमना कुसुमेहि अब्भुकिरिं.
६५७. ‘‘परमगतिगतञ्च पूजयित्वा, अन्तिमदेहधरं इसिं उळारं;
पहाय मानुसकं समुस्सयं, तिदसगता इध मावसामि ठान’’न्ति.
६५३. तत्थ कोञ्चमयूरचकोरसङ्घचरितन्ति सारससिखण्डिकुम्भकारकुक्कुटगणेहि तत्थ तत्थ विचरितं. दिब्यपिलवहंसराजचिण्णन्ति उदके पिलवित्वा विचरणतो ‘‘पिलवा’’ति लद्धनामेहि उदकसकुणेहि हंसराजेहि च तहिं तहिं विचरितं. दिजकारण्डवकोकिलाभिनदितन्ति कारण्डवेहि कादम्बेहि कोकिलेहि अञ्ञेहि च दिजेहि अभिनादितं.
६५४. नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधाति नानाविधसाखापसाखवन्ता नानापुप्फरुक्खा नानासन्तानकपुप्फरुक्खा, तेहि विविधं चित्ताकारं विचित्तसन्निवेसं नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा. ‘‘विविध’’न्ति हि वत्तब्बे ‘‘विविधा’’ति वुत्तं. सन्तानकाति हि कामवल्लियो, नानाविधपुप्फरुक्खा च विविधा एत्थ सन्ति, तेहि वा विविधन्ति नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधा. ‘‘नानासन्तानकपुप्फरुक्खविविधं, पाटलिजम्बुअसोकरुक्खवन्त’’न्ति च केचि पठन्ति. तेहि ‘‘पुप्फरुक्खा सन्ती’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं. ‘‘पुप्फरुक्खा’’ति वा अविभत्तिकनिद्देसो, पुप्फरक्खन्ति वुत्तं होति.
६५५. मगधवरपुरत्थिमेनाति मगधवरे पुरत्थिमेन, अभिसम्बोधिट्ठानताय उत्तमे मगधरट्ठे पुरत्थिमदिसाय. तत्थ अहोसिं पुरे सुणिसाति पुब्बे अहं तस्मिं नालकगामे एकस्मिं गहपतिकुले सुणिसा सुण्हा अहोसिं.
६५६. साति सयं. अत्थे च धम्मे च कुसलोति अत्थधम्मकुसलो, भगवा. अपचितो अत्थधम्मकुसलो एतेनाति अपचितत्थधम्मकुसलो, धम्मसेनापति, तं. अपचितं वा अपचयो, निब्बानं, तस्मिं अवसिट्ठअत्थधम्मे च कुसलं, अपचिते वा पूजनीये अत्थे धम्मे निरोधे मग्गे च कुसलं. महन्तेहि उळारेहि सीलक्खन्धादीहि समन्नागतत्ता महन्तं. कुसुमेहीति रतनमयेहि इतरेहि च कुसुमेहि.
६५७. परमगतिगतन्ति अनुपादिसेसनिब्बानं पत्तं. समुस्सयन्ति सरीरं. तिदसगताति तिदसभवनं गता, तावतिंसं देवनिकायं उपपन्ना. इधाति इमस्मिं देवलोके. आवसामि ठानन्ति इमं विमानं अधिवसामि. सेसं वुत्तनयमेव.
एवं आयस्मता वङ्गीसेन देवताय च कथितकथामग्गं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा भगवा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.
पेसवतीविमानवण्णना निट्ठिता.