६. सोणदिन्नाविमानवण्णना
अभिक्कन्तेन वण्णेनाति सोणदिन्नाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने. तेन च समयेन नाळन्दायं सोणदिन्ना नाम एका उपासिका सद्धा पसन्ना भिक्खूनं चतूहि पच्चयेहि सक्कच्चं उपट्ठहन्ती सुविसुद्धनिच्चसीला अट्ठङ्गसमन्नागतं उपोसथम्पि उपवसति. सा धम्मसवनसप्पायं पटिलभित्वा उपनिस्सयसम्पन्नताय चतुसच्चकम्मट्ठानं परिब्रूहन्ती सोतापन्ना अहोसि. अथ अञ्ञतरेन रोगेन फुट्ठा कालं कत्वा तावतिंसेसु उप्पज्जि. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो –
२१७. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;
ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.
२१८. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;
उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.
२१९. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;
केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. –
इमाहि तीहि गाथाहि पटिपुच्छि.
२२०. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;
पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
२२१-२२६. ‘‘सोणदिन्नाति मं अञ्ञंसु…पे… गोतमस्स यसस्सिनो.
२२७. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति. –
देवता ब्याकासि. तं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
सोणदिन्नाविमानवण्णना निट्ठिता.
७.उपोसथाविमानवण्णना
अभिक्कन्तेन वण्णेनाति उपोसथाविमानं. इध अट्ठुप्पत्तियं साकेते उपोसथा नाम एका उपासिकाति अयमेव विसेसो, सेसं अनन्तरविमानसदिसं. तेन वुत्तं –
२२९-२३१. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन…पे…
वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.
२३२. ‘‘सा देवता अत्तमना…पे… यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.
२३३-२३८. ‘‘उपोसथाति मं अञ्ञंसु, साकेतायं उपासिका…पे…
उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो.
२३९. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे…
वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति. –
देवता ब्याकासि. पुन अत्तनो एकं दोसं दस्सेन्ती –
२४१. ‘‘अभिक्खणं नन्दनं सुत्वा, छन्दो मे उदपज्जथ;
तत्थ चित्तं पणिधाय, उपपन्नाम्हि नन्दनं.
२४२. ‘‘नाकासिं सत्थु वचनं, बुद्धस्सादिच्चबन्धुनो;
हीने चित्तं पणिधाय, साम्हि पच्छानुतापिनी’’ति. – द्वे गाथा अभासि;
२३३. तत्थ उपोसथाति मं अञ्ञंसूति ‘‘उपोसथा’’ति इमिना नामेन मं मनुस्सा जानिंसु. साकेतायन्ति साकेतनगरे.
२४१. अभिक्खणन्ति अभिण्हं. नन्दनं सुत्वाति ‘‘तावतिंसभवने नन्दनवनं नाम एदिसञ्च एदिसञ्चा’’ति तत्थ नानाविधं दिब्बसम्पत्तिं सुत्वा. छन्दोति तन्निब्बत्तकपुञ्ञकम्मस्स कारणभूतो कुसलच्छन्दो, तत्रूपपत्तिया पत्थनाभूतो तण्हाछन्दो वा. उदपज्जथाति उप्पज्जित्थ. तत्थाति तावतिंसभवने, नन्दनापदेसेनपि हि तं देवलोकं वदति. उपपन्नाम्हीति उप्पन्ना निब्बत्ता अम्हि.
२४२. नाकासिं सत्थु वचनन्ति ‘‘नाहं, भिक्खवे, अप्पमत्तकम्पि भवं वण्णेमी’’तिआदिना (अ. नि. १.३२०-३२१) सत्थारा वुत्तवचनं न करिं, भवेसु छन्दरागं न पजहिन्ति अत्थो. आदिच्चो गोतमगोत्तो, भगवापि गोतमगोत्तोति सगोत्तताय वुत्तं ‘‘बुद्धस्सादिच्चबन्धुनो’’ति. अथ वा आदिच्चस्स बन्धु आदिच्चबन्धु, भगवा. तं पटिच्च तस्स अरियाय जातिया जातत्ता आदिच्चो वा बन्धु एतस्स ओरसपुत्तभावतोति आदिच्चबन्धु, भगवा. तथा हि वुत्तं –
‘‘यो अन्धकारे तमसी पभङ्करो, वेरोचनो मण्डली उग्गतेजो;
मा राहु गिली चरमन्तलिक्खे, पजं ममं राहु पमुञ्च सूरिय’’न्ति. (सं. नि. १.९१);
हीनेति लामके. अत्तनो भवाभिरतिं सन्धाय वदति. साम्हीति सा अम्हि.
एवं ताय देवताय भवाभिरतिनिमित्ते उप्पन्नविप्पटिसारे पवेदिते थेरो भवस्स परिच्छिन्नायुभावविभावनमुखेन आयतिं मनुस्सत्तभावे ठत्वा वट्टदुक्खस्स समतिक्कमो कातुं सुकरो, सब्बसो खीणासवभावो नाम महानिसंसोति च समस्सासेतुं –
२४३. ‘‘कीव चिरं विमानम्हि, इध वच्छसुपोसथे;
देवते पुच्छिताचिक्ख, यदि जानासि आयुनो’’ति. –
गाथमाह. पुन सा –
२४४. ‘‘सट्ठि वस्ससहस्सानि, तिस्सो च वस्सकोटियो;
इध ठत्वा महामुनि, इतो चुता गमिस्सामि;
मनुस्सानं सहब्यत’’न्ति. – आह;
पुन थेरो –
२४५. ‘‘मा त्वं उपोसथे भायि, सम्बुद्धेनासि ब्याकता;
सोतापन्ना विसेसयि, पहीना तव दुग्गती’’ति. –
इमाय गाथाय समुत्तेजेसि.
२४३-४. तत्थ कीव चिरन्ति कित्तकं अद्धानं. इधाति इमस्मिं देवलोके, इध वा विमानस्मिं. आयु नोति आयु, नोति निपातमत्तं. आयुनो वा चिराचिरभावं, अथ वा यदि जानासि आयुनोति अत्थो. महामुनीति थेरं आलपति.
२४५. मा त्वं उपोसथे भायीति भद्दे उपोसथे त्वं मा भायि. कस्मा? यस्मा सम्बुद्धेनासि ब्याकता. किन्ति? सोतापन्ना विसेसयीति. मग्गफलसञ्ञितं विसेसं याता अधिगता, तस्मा पहीना तव सब्बापि दुग्गतीति इमम्पि विसेसं याताति विसेसयि. सेसं वुत्तनयमेव.
उपोसथाविमानवण्णना निट्ठिता.