२. चित्तलतावग्गो

१. दासिविमानवण्णना

दुतियवग्गे अपि सक्कोव देविन्दोति दासिविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति जेतवने विहरन्ते सावत्थिवासी अञ्ञतरो उपासको सम्बहुलेहि उपासकेहि सद्धिं सायन्हसमयं विहारं गन्त्वा धम्मं सुत्वा परिसाय वुट्ठिताय भगवन्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘इतो पट्ठाय अहं, भन्ते, सङ्घस्स चत्तारि निच्चभत्तानि दस्सामी’’ति आह. अथ नं भगवा तदनुच्छविकं धम्मकथं कथेत्वा विस्सज्जेसि. सो ‘‘मया, भन्ते, सङ्घस्स चत्तारि निच्चभत्तानि पञ्ञत्तानि. स्वे पट्ठाय अय्या मम गेहं आगच्छन्तू’’ति भत्तुद्देसकस्स आरोचेत्वा अत्तनो गेहं गन्त्वा दासिया तमत्थं आचिक्खित्वा ‘‘तत्थ तया निच्चकालं अप्पमत्ताय भवितब्ब’’न्ति आह. सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. पकतियाव सा सद्धासम्पन्ना पुञ्ञकामा सीलवती, तस्मा दिवसे दिवसे कालस्सेव उट्ठाय पणीतं अन्नपानं पटियादेत्वा भिक्खूनं निसीदनट्ठानं सुसम्मट्ठं सुपरिभण्डकं कत्वा आसनानि पञ्ञापेत्वा भिक्खू उपगते तत्थ निसीदापेत्वा वन्दित्वा गन्धपुप्फधूपदीपेहि पूजेत्वा सक्कच्चं परिविसति.

अथेकदिवसं भिक्खू कतभत्तकिच्चे उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एवमाह ‘‘कथं नु खो, भन्ते, इतो जातिआदिदुक्खतो परिमुत्ति होती’’ति. भिक्खू तस्सा सरणानि च पञ्च सीलानि च दत्वा कायसभावं पकासेत्वा पटिकूलमनसिकारे नियोजेसुं, अपरे अनिच्चतापटिसंयुत्तं धम्मकथं कथेसुं. सा सोळस वस्सानि सीलं रक्खन्ती अन्तरन्तरा योनिसो मनसिकरोन्ती एकदिवसं धम्मस्सवनसप्पायं लभित्वा ञाणस्स च परिपक्कत्ता विपस्सनं वड्ढेत्वा सोतापत्तिफलं सच्छाकासि. सा अपरेन समयेन कालं कत्वा सक्कस्स देवरञ्ञो वल्लभा परिचारिका हुत्वा निब्बत्ति. सा सट्ठितूरियसहस्सेहि परिचरियमाना अच्छरासतसहस्सपरिवुता महन्तं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती पमुदा मोदमाना सपरिवारा उय्यानादीसु विचरति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो हेट्ठा वुत्तनयेनेव दिस्वा –

१५७. ‘‘अपि सक्कोव देविन्दो, रम्मे चित्तलतावने;

समन्ता अनुपरियासि, नारीगणपुरक्खता;

ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.

१५८. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;

उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.

१५९. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे,

मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;

केनासि एवं जलितानुभावा,

वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. – पुच्छि;

१६०. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;

पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.

१६१. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, दासी अहोसिं परपेस्सिया कुले.

१६२. ‘‘उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो;

तस्सा मे निक्कमो आसि, सासने तस्स तादिनो.

१६३. ‘‘कामं भिज्जतुयं कायो, नेव अत्थेत्थ सण्ठनं;

सिक्खापदानं पञ्चन्नं, मग्गो सोवत्थिको सिवो.

१६४. ‘‘अकण्टको अगहनो, उजु सब्भि पवेदितो;

निक्कमस्स फलं पस्स, यथिदं पापुणित्थिका.

१६५. ‘‘आमन्तनिका रञ्ञोम्हि, सक्कस्स वसवत्तिनो;

सट्ठि तूरियसहस्सानि, पटिबोधं करोन्ति मे.

१६६. ‘‘आलम्बो गग्गरो भीमो, साधुवादी च संसयो;

पोक्खरो च सुफस्सो च, वीणामोक्खा च नारियो.

१६७. ‘‘नन्दा चेव सुनन्दा च, सोणदिन्ना सुचिम्हिता;

अलम्बुसा मिस्सकेसी च, पुण्डरीकाति दारुणी.

१६८. ‘‘एणीफस्सा सुफस्सा च, सुभद्दा मुदुवादिनी;

एता चञ्ञा च सेय्यासे, अच्छरानं पबोधिका.

१६९. ‘‘ता मं कालेनुपागन्त्वा, अभिभासन्ति देवता;

हन्द नच्चाम गायाम, हन्द तं रमयामसे.

१७०. ‘‘नयिदं अकतपुञ्ञानं, कतपुञ्ञानमेविदं;

असोकं नन्दनं रम्मं, तिदसानं महावनं.

१७१. ‘‘सुखं अकतपुञ्ञानं, इध नत्थि परत्थ च;

सुखञ्च कतपुञ्ञानं, इध चेव परत्थ च.

१७२. ‘‘तेसं सहब्यकामानं, कत्तब्बं कुसलं बहुं;

कतपुञ्ञा हि मोदन्ति, सग्गे भोगसमङ्गिनो’’ति. – देवता विस्सज्जेसि;

१५७. तत्थ अपि सक्कोव देविन्दोति अपिसद्दो सम्भावनायं, इवसद्दो इकारलोपं कत्वा वुत्तो उपमायं, तस्मा यथा नाम सक्को देवानमिन्दोति अत्थो. सक्कसमभावो तिस्सा देवताय परिवारसम्पत्तिदस्सनत्थं वुत्तो. केचि ‘‘अपीति निपातमत्त’’न्ति वदन्ति. चित्तलतावनेति चित्ताय नाम देवधीताय पुञ्ञानुभावेन निब्बत्ते, चित्तानं वा विचित्तपुप्फफलादिविसेसयुत्तानं सन्तानकवल्लिआदीनं तत्थ येभुय्यताय चित्तलतावनन्ति लद्धनामे देवुय्याने.

१६१. परपेस्सियाति परेसं कुले तस्मिं तस्मिं किच्चे पेसनिया, परेसं वेय्यावच्चकारीति अत्थो.

१६२. तस्सा मे निक्कमो आसि, सासने तस्स तादिनोति तस्सा दासियापि समानाय पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमतो बुद्धस्स भगवतो उपासिका हुत्वा सोळस वस्सानि सीलं रक्खन्तिया कम्मट्ठानञ्च मनसि करोन्तिया मनसिकारानुभावेन मे मय्हं उप्पज्जमाने सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मसङ्खाते इट्ठादीसु तादिलक्खणसम्पत्तिया तादिनो सत्थु सासने तप्परियापन्नोयेव संकिलेसपक्खतो निक्कमनेन ‘‘निक्कमो’’ति लद्धनामो सम्मावायामो आसि अहोसि उप्पज्जि.

१६३-४. तस्स पन निक्कमस्स पुब्बभागस्स पवत्ताकारं दस्सेतुं ‘‘कामं भिज्जतुयं कायो, नेव अत्थेत्थ सण्ठनन्ति वुत्तं. तस्सत्थो – यदिपि मे अयं कायो भिज्जतु विनस्सतु, तत्थ किञ्चिमत्तम्पि अपेक्खं अकरोन्ती एत्थ एतस्मिं कम्मट्ठानानुयोगे नेव अत्थि, मे वीरियस्स सण्ठनं सिथिलीकरणन्ति वीरियं समुत्तेजेन्ती विपस्सनं उस्सुक्कापेसिन्ति.

इदानि तथा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा पटिलद्धगुणं दस्सेन्ती –

‘‘सिक्खापदानं पञ्चन्नं, मग्गो सोवत्थिको सिवो;

अकण्टको अगहनो, उजु सब्भि पवेदितो;

निक्कमस्स फलं पस्स, यथिदं पापुणित्थिका’’ति. – आह;

तत्रायं सङ्खेपत्थो – यो निच्चसीलवसेन समादिन्नानं पञ्चन्नं सिक्खापदानं सिक्खाकोट्ठासानं उपनिस्सयभावेन लद्धत्ता तेसं परिपूरितत्ता च सिक्खापदानं पञ्चन्नं सम्बन्धीभूतो, यस्मिं सन्ताने उप्पन्नो, तस्स सब्बाकारेन सोत्थिभावसम्पादनतो सुन्दरत्थभावतो च सोवत्थिको सोत्थिको, संकिलेसधम्मेहि अनुपद्दुतत्ता खेमप्पत्तिहेतुताय च सिवो, रागकण्टकादीनं अभावेन अकण्टको, किलेसदिट्ठिदुच्चरितगहनसमुच्छेदनतो अगहनो, सब्बजिम्हवङ्ककुटिलभावापगमहेतुताय उजु, बुद्धादीहि सप्पुरिसेहि पकासितत्ता सब्भि पवेदितो अरियमग्गो, तं यथा येन उपायभूतेन इत्थिका द्वङ्गुलबहलबुद्धिकापि समाना पापुणिं, तस्स निक्कमस्स यथावुत्तवीरियस्स इदं फलं पस्साति सक्कं आलपति.

१६५. आमन्तनिका रञ्ञोम्हि, सक्कस्स वसवत्तिनोति सयंवसीभावेन वत्तनतो, द्वीसु देवलोकेसु अत्तनो वसं इस्सरियं वत्तेतीति वा वसवत्ती, तस्स वसवत्तिनो सक्कस्स देवरञ्ञो आमन्तनिका आलापसल्लापयोग्गा, कीळनकाले वा तेन आमन्तेतब्बा अम्हि, निक्कमस्स वीरियस्स फलं पस्साति योजना. आततविततादिभेदेन पञ्च तूरियङ्गानि द्वादसहि पाणिभागेहि एकतो पवज्जमानानि सट्ठि होन्ति, तानि पन सहस्समत्तानि पयिरुपासनवसेन उपट्ठितानि सन्धायाह ‘‘सट्ठि तूरियसहस्सानि, पटिबोधं करोन्ति मे’’ति. तत्थ पटिबोधन्ति पीतिसोमनस्सानं पबोधनं.

१६६-८. आलम्बोतिआदि तूरियवादकानं देवपुत्तानं एकदेसतो नामग्गहणन्ति वदन्ति, तूरियानं पनेतं नामग्गहणं. वीणामोक्खादिका देवधीता. सुचिम्हिताति सुद्धमिहिता, नाममेव वा एतं. मुदुवादिनीति मुदुनाव वदतीति मुदुवादिनी, मुदुकं अतिविय वादनसीला, नाममेव वा. सेय्यासेति सेय्यतरा. अच्छरानन्ति अच्छरासु सङ्गीते पासंसतरा. पबोधिकाति पबोधनकरा.

१६९. कालेनाति युत्तप्पत्तकालेन. अभिभासन्तीति अभिमुखा, अभिरता वा हुत्वा भासन्ति. यथा च भासन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘हन्द नच्चाम गायाम, हन्द तं रमयामसे’’ति वुत्तं.

१७०. इदन्ति इदं मया लद्धट्ठानं. असोकन्ति इट्ठकन्तपियमनापानंयेव रूपादीनं सम्भवतो विसोकं. ततो एव सब्बकालं पमोदसंवद्धनतो नन्दनं. तिदसानं महावनन्ति तावतिंसदेवानं महन्तं महनीयञ्च उय्यानं.

१७१. एवरूपा दिब्बसम्पत्ति नाम पुञ्ञकम्मवसेनेवाति ओदिस्सकनयेन वत्वा पनु अनोदिस्सकनयेन दस्सेन्ती ‘‘सुखं अकतपुञ्ञान’’न्ति गाथमाह.

१७२. पुन अत्तना लद्धस्स दिब्बट्ठानस्स परेहि साधारणकामतावसेन धम्मं कथेन्ती ‘‘तेसं सहब्यकामान’’न्ति ओसानगाथमाह. तेसन्ति तावतिंसदेवानं. सहब्यकामानन्ति सहभावं इच्छन्तेहि, कत्तुअत्थे हि इदं सामिवचनं. सह वाति पवत्ततीति सहवो, तस्स भावो सहब्यं यथा वीरस्स भावो वीरियन्ति.

एवं थेरो देवताय अत्तनो पुञ्ञकम्मे आविकते तस्सा सपरिवाराय धम्मं देसेत्वा देवलोकतो आगन्त्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. सा देसना सदेवकस्स लोकस्स सात्थिका अहोसीति.

दासिविमानवण्णना निट्ठिता.

२. लखुमाविमानवण्णना

अभिक्कन्तेन वण्णेनाति लखुमाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति बाराणसियं विहरन्ते केवट्टद्वारं नाम बाराणसिनगरस्स एकं द्वारं, तस्स अविदूरे निविट्ठगामोपि ‘‘केवट्टद्वार’’न्त्वेव पञ्ञायित्थ. तत्थ लखुमा नाम एका इत्थी सद्धा पसन्ना बुद्धिसम्पन्ना तेन द्वारेन पविसन्ते भिक्खू दिस्वा वन्दित्वा अत्तनो गेहं नेत्वा कटच्छुभिक्खं दत्वा तेनेव परिचयेन सद्धाय वड्ढमानाय आसनसालं कारेत्वा तत्थ पविट्ठानं भिक्खूनं आसनं उपनेति, पानीयं परिभोजनीयं उपट्ठपेति. यञ्च ओदनकुम्मासडाकादि अत्तनो गेहे विज्जति, तं भिक्खूनं देति. सा भिक्खूनं सन्तिके धम्मं सुत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठाय समाहिता हुत्वा विपस्सनाकम्मट्ठानं उग्गहेत्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेन्ती उपनिस्सयसम्पन्नताय न चिरस्सेव सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने महति विमाने निब्बत्ति, अच्छरासहस्सञ्चस्सा परिवारो अहोसि. सा तत्थ दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती पमोदमाना विचरति. तं आयस्मा महामोग्गल्लानो देवचारिकं चरन्तो ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेना’’तिआदिगाथाहि पुच्छीति सब्बं वुत्तनयमेव. तेन वुत्तं –

१७३. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;

ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.

१७४. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;

उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.

१७५. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;

केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति.

१७६. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;

पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.

१७७. ‘‘केवट्टद्वारा निक्खम्म, अहु मय्हं निवेसनं;

तत्थ सञ्चरमानानं, सावकानं महेसिनं.

१७८. ‘‘ओदनं कुम्मासं डाकं, लोणसोवीरकञ्चहं;

अदासिं उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा.

१७९. ‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी;

पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमागतं.

१८०. ‘‘उपोसथं उपवसिस्सं, सदा सीलेसु संवुता;

सञ्ञमा संविभागा च, विमानं आवसामहं.

१८१. ‘‘पाणातिपाता विरता, मुसावादा च सञ्ञता;

थेय्या च अतिचारा च, मज्जपाना च आरका.

१८२. ‘‘पञ्चसिक्खापदे रता, अरियसच्चान कोविदा;

उपासिका चक्खुमतो, गोतमस्स यसस्सिनो.

१८३. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो…पे… वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति.

मम च, भन्ते, वचनेन भगवतो पादे सिरसा वन्देय्यासि ‘‘लखुमा नाम, भन्ते, उपासिका भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति. अनच्छरियं खो पनेतं, भन्ते, यं मं भगवा अञ्ञतरस्मिं सामञ्ञफले ब्याकरेय्य. तं भगवा सकदागामिफले ब्याकासीति.

१७७. तत्थ केवट्टद्वारा निक्खम्माति केवट्टद्वारतो निक्खमनट्ठाने.

१७८. डाकन्ति तण्डुलेय्यकादिसाकब्यञ्जनं. लोणसोवीरकन्ति धञ्ञरसादीहि बहूहि सम्भारेहि सम्पादेतब्बं एकं पानकं. ‘‘आचामकञ्जिकलोणूदक’’न्तिपि वदन्ति.

पुच्छाविस्सज्जनावसाने सा थेरस्स धम्मदेसनाय सकदागामिफलं पापुणि. सेसं उत्तराविधाने वुत्तनयानुसारेन एव वेदितब्बं.

लखुमाविमानवण्णना निट्ठिता.

३. आचामदायिकाविमानवण्णना

पिण्डाय ते चरन्तस्साति आचामदायिकाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन राजगहे अञ्ञतरं कुलं अहिवातरोगेन उपद्दुतं अहोसि. तत्थ सब्बे जना मता ठपेत्वा एकं इत्थिं. सा गेहं गेहगतञ्च सब्बं धनधञ्ञं छड्डेत्वा मरणभयभीता भित्तिछिद्देन पलाता अनाथा हुत्वा परगेहं गन्त्वा तस्स पिट्ठिपस्से वसति. तस्मिं गेहे मनुस्सा करुणायन्ता उक्खलिआदीसु अवसिट्ठं यागुभत्तआचामादिं तस्सा देन्ति. सा तं भुञ्जित्वा जीविकं कप्पेति.

तेन च समयेन आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहं निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा ततो वुट्ठितो ‘‘कं नु खो अहं अज्ज आहारपटिग्गहणेन अनुग्गहेस्सामि, दुग्गतितो च दुक्खतो च मोचेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो तं इत्थिं आसन्नमरणं निरयसंवत्तनिकञ्चस्सा कम्मं कतोकासं दिस्वा ‘‘अयं मयि गते अत्तना लद्धं आचामं दस्सति, तेनेव निम्मानरतिदेवलोके उप्पज्जिस्सति, एवं निरयूपपत्तितो मोचेत्वा हन्दाहं इमिस्सा सग्गसम्पत्तिं निप्फादेस्सामी’’ति पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय तस्सा निवेसनट्ठानाभिमुखो गच्छति. अथ सक्को देवानमिन्दो अञ्ञातकवेसेन अनेकरसं अनेकसूपब्यञ्जनं दिब्बाहारं उपनेसि. तं ञत्वा थेरो ‘‘कोसिय, त्वं कतकुसलो, कस्मा एवं करोसि, मा दुग्गतानं कपणानं सम्पत्तिं विलुम्पी’’ति पटिक्खिपित्वा तस्सा इत्थिया पुरतो अट्ठासि.

सा थेरं दिस्वा ‘‘अयं महानुभावो थेरो, इमस्स दातब्बयुत्तकं खादनीयं वा भोजनीयं वा इध नत्थि, इदञ्च किलिट्ठभाजनगतं तिणचुण्णरजानुकिण्णं अलोणं सीतलं अप्परसं आचामकञ्जियमत्तं एदिसस्स दातुं न उस्सहामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अतिच्छथा’’ति आह. थेरो एकपदनिक्खेपमत्तं अपसक्कित्वा अट्ठासि. गेहवासिनो मनुस्सा भिक्खं उपनेसुं, थेरो न सम्पटिच्छति. सा दुग्गतित्थी ‘‘ममेव अनुग्गहत्थाय इधागतो, मम सन्तकमेव पटिग्गहेतुकामो’’ति ञत्वा पसन्नमानसा आदरजाता तं आचामं थेरस्स पत्ते आकिरि. थेरो तस्सा पसादसंवद्धनत्थं भुञ्जनाकारं दस्सेसि, मनुस्सा आसनं पञ्ञापेसुं. थेरो तत्थ निसीदित्वा तं आचामं भुञ्जित्वा पिवित्वा ओनीतपत्तपाणी अनुमोदनं कत्वा तं दुग्गतित्थिं ‘‘त्वं इतो ततिये अत्तभावे मम माता अहोसी’’ति वत्वा गतो. सा तेन थेरे अतिपसादञ्च उप्पादेत्वा तस्सा रत्तिया पठमयामे कालं कत्वा निम्मानरतीनं देवानं सहब्यतं उपपज्जि. अथ सक्को देवराजा तस्सा कालकतभावं ञत्वा ‘‘कत्थ नु खो उप्पन्ना’’ति आवज्जेन्तो तावतिंसेसु अदिस्वा रत्तिया मज्झिमयामे आयस्मन्तं महाकस्सपं उपसङ्कमित्वा तस्सा निब्बत्तट्ठानं पुच्छन्तो –

१८५. ‘‘पिण्डाय ते चरन्तस्स, तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो;

दलिद्दा कपणा नारी, परागारं अपस्सिता.

१८६. ‘‘या ते अदासि आचामं, पसन्ना सेहि पाणिभि;

सा हित्वा मानुसं देहं, कं नु सा दिसतं गता’’ति. –

द्वे गाथा अभासि.

१८५. तत्थ पिण्डायाति पिण्डपातत्थाय. तुण्हीभूतस्स तिट्ठतोति इदं पिण्डाय चरणाकारदस्सनं, उद्दिस्स तिट्ठतोति अत्थो. दलिद्दाति दुग्गता. कपणाति वराकी. ‘‘दलिद्दा’’ति इमिना तस्सा भोगपारिजुञ्ञं दस्सेति, ‘‘कपणा’’ति इमिना ञातिपारिजुञ्ञं. परागारं अपस्सिताति परगेहं निस्सिता, परेसं घरे बहिपिट्ठिछदनं निस्साय वसन्ती.

१८६. कं नु सा दिसतं गताति छसु कामदेवलोकेसु उप्पज्जनवसेन कं नाम दिसं गता. इति सक्को ‘‘थेरेन तथा कतानुग्गहा उळाराय दिब्बसम्पत्तिया भागिनी, न च दिस्सती’’ति हेट्ठा द्वीसु देवलोकेसु अपस्सन्तो संसयापन्नो पुच्छति.

अथस्स थेरो –

१८७. ‘‘पिण्डाय मे चरन्तस्स, तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो;

दलिद्दा कपणा नारी, परागारं अपस्सिता.

१८८. ‘‘या मे अदासि आचामं, पसन्ना सेहि पाणिभि;

सा हित्वा मानुसं देहं, विप्पमुत्ता इतो चुता.

१८९. ‘‘निम्मानरतिनो नाम, सन्ति देवा महिद्धिका;

तत्थ सा सुखिता नारी, मोदताचामदायिका’’ति. –

पुच्छितनियामेनेव पटिवचनं देन्तो तस्सा निब्बत्तट्ठानं कथेसि.

१८८. तत्थ विप्पमुत्ताति ततो मनुस्सदोभग्गियतो परमकारुञ्ञवुत्तितो विप्पमुत्ता अपगता.

१८९. मोदताचामदायिकाति आचाममत्तदायिका, सापि नाम पञ्चमे कामसग्गे दिब्बसम्पत्तिया मोदति, पस्स ताव खेत्तसम्पत्तिफलन्ति दस्सेति.

पुन सक्को तस्सा दानस्स महप्फलतं महानिसंसतञ्च सुत्वा तं थोमेन्तो –

१९०. ‘‘अहो दानं वराकिया, कस्सपे सुप्पतिट्ठितं;

पराभतेन दानेन, इज्झित्थ वत दक्खिणा.

१९१. ‘‘या महेसित्तं कारेय्य, चक्कवत्तिस्स राजिनो;

नारी सब्बङ्गकल्याणी, भत्तु चानोमदस्सिका;

एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिं.

१९२. ‘‘सुतं निक्खा सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा;

सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुत्तमणिकुण्डला;

एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं.

१९३. ‘‘सतं हेमवता नागा, ईसादन्ता उरूळ्हवा;

सुवण्णकच्छा मितङ्गा, हेमकप्पनवाससा;

एतस्साचामदानस्स, कलं नागच्छन्ति सोळसिं.

१९४. ‘‘चतुन्नमपि दीपानं, इस्सरं योध कारये;

एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसि’’न्ति. – आह;

१९०. तत्थ अहोति अच्छरियत्थे निपातो. वराकियाति कपणिया. पराभतेनाति परतो आनीतेन, परेसं घरतो उच्छाचरियाय लद्धेनाति अत्थो. दानेनाति दातब्बेन आचाममत्तेन देय्यधम्मेन. इज्झित्थ वत दक्खिणाति दक्खिणा दानं अहो निप्फज्जित्थ, अहो महप्फला महाजुतिका महाविप्फारा अहुवत्थाति अत्थो.

१९१. इदानि ‘‘इत्थिरतनादीनिपि तस्स दानस्स सतभागम्पि सहस्सभागम्पि न उपेन्ती’’ति दस्सेतुं ‘‘या महेसित्तं कारेय्या’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बङ्गकल्याणीति ‘‘नातिदीघा नातिरस्सा नातिकिसा नातिथूला नातिकाळी नाच्चोदाता अतिक्कन्ता मानुसवण्णं अप्पत्ता दिब्बवण्ण’’न्ति एवं वुत्तेहि सब्बेहि अङ्गेहि कारणेहि, सब्बेहि वा अङ्गपच्चङ्गेहि कल्याणी सोभना सुन्दरा. भत्तु चानोमदस्सिकाति सामिकस्स अलामकदस्सना सातिसयं दस्सनीया पासादिका. एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिन्ति एतस्स एताय दिन्नस्स आचामदानस्स फलं सोळसभागं कत्वा ततो एकं भागं पुन सोळसभागं कत्वा गहितभागसङ्खातं सोळसिं कलं चक्कवत्तिरञ्ञो इत्थिरतनभावोपि नाग्घति नानुभोति न पापुणाति. ‘‘सुवण्णस्स पञ्चदसधरणं निक्ख’’न्ति वदन्ति, ‘‘सतधरण’’न्ति अपरे.

१९३. हेमवताति हिमवति जाता, हेमवतजातिका वा. ते हि महन्ता थामजवसम्पन्ना च होन्ति. ईसादन्ताति रथीसासदिसदन्ता, थोकंयेव अवनतदन्ताति अत्थो. तेन विसालकदाठीभावं निवारेति. उरूळ्हवाति थामजवपरक्कमेहि ब्रूहन्तो, महन्तं युद्धकिच्चं वहितुं समत्थाति अत्थो. सुवण्णकच्छाति हेममयगीवेय्यकपटिमुक्का. कच्छसीसेन हि सब्बं हत्थियोग्गं वदति. हेमकप्पनवाससाति सुवण्णखचितगजत्थरणकङ्कनादिहत्थालङ्कारसम्पन्ना.

१९४. चतुन्नमपि दीपानं इस्सरन्ति द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारानं जम्बुदीपादीनं चतुन्नं महादीपानं इस्सरियं. तेन सत्तरतनसमुज्जलं सकलं चक्कवत्तिसिरिं वदति. यं पनेत्थ, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव.

इध सक्केन देवराजेन अत्तना च वुत्तं सब्बं आयस्मा महाकस्सपत्थेरो भगवतो आरोचेसि. भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.

आचामदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता.

४. चण्डालिविमानवण्णना

चण्डालि वन्द पादानीति चण्डालिविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरन्तो पच्चूसवेलायं बुद्धाचिण्णं महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा उट्ठाय लोकं ओलोकेन्तो अद्दस तस्मिंयेव नगरे चण्डालावसथे वसन्तिं एकं महल्लिकं चण्डालिं खीणायुकं, निरयसंवत्तनिकञ्चस्सा कम्मं उपट्ठितं. सो महाकरुणाय समुस्साहितमानसो ‘‘सग्गसंवत्तनिकं कम्मं कारेत्वा तेनस्सा निरयूपपत्तिं निसेधेत्वा सग्गे पतिट्ठापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं राजगहं पिण्डाय पविसति. तेन च समयेन सा चण्डाली दण्डं ओलुब्भ नगरतो निक्खमन्ती भगवन्तं आगच्छन्तं दिस्वा अभिमुखी हुत्वा अट्ठासि. भगवापि तस्सा गमनं निवारेन्तो विय पुरतो अट्ठासि. अथायस्मा महामोग्गल्लानो सत्थु चित्तं ञत्वा तस्सा च आयुपरिक्खयं भगवतो वन्दनाय तं नियोजेन्तो –

१९५. ‘‘चण्डालि वन्द पादानि, गोतमस्स यसस्सिनो;

तमेव अनुकम्पाय, अट्ठासि इसिसत्तमो.

१९६. ‘‘अभिप्पसादेहि मनं, अरहन्तम्हि तादिनि;

खिप्पं पञ्जलिका वन्द, परित्तं तव जीवित’’न्ति. – गाथाद्वयमाह;

१९५. तत्थ चण्डालीति जातिआगतेन नामेन तं आलपति. वन्दाति अभिवादय. पादानीति सदेवकस्स लोकस्स सरणानि चरणानि. तमेव अनुकम्पायाति तमेव अनुग्गण्हनत्थं, अपायूपपत्तितो निसेधेत्वा सग्गे निब्बत्तापनत्थन्ति अधिप्पायो. अट्ठासीति नगरम्पि अपविसित्वा ठितो. इसिसत्तमोति लोकियसेक्खासेक्खपच्चेकबुद्धइसीहि उत्तमो उक्कट्ठतमो, अथ वा बुद्धइसीनं विपस्सिआदीनं सत्तमोति इसिसत्तमो.

१९६. अभिप्पसादेहि मनन्ति ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’ति तव चित्तं पसादेहि. अरहन्तम्हि तादिनीति आरकत्ता किलेसानं, तेसंयेव अरीनं हतत्ता, संसारचक्कस्स अरानं हतत्ता, पच्चयानं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावा च अरहन्ते, इट्ठादीसु तादिभावप्पत्तिया तादिम्हि. खिप्पं पञ्जलिका वन्दाति सीघंयेव पग्गहितअञ्जलिका हुत्वा वन्दस्सु. कस्माति चे? परित्तं तव जीवितन्ति, इदानेव भिज्जनसभावत्ता परित्तं अतिइत्तरं.

इति थेरो गाथाद्वयेन भगवतो गुणे पकित्तेन्तो अत्तनो आनुभावे ठत्वा तस्सा च खीणायुकताविभावनेन संवेजेन्तो सत्थु वन्दनाय नियोजेसि. सा च तं सुत्वा संवेगजाता सत्थरि पसन्नमानसाव हुत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अञ्जलिं कत्वा नमस्समाना बुद्धगताय पीतिया एकग्गचित्ता हुत्वा अट्ठासि. भगवा ‘‘अलमेत्तकमेतिस्सा सग्गूपपत्तिया’’ति नगरं पाविसि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. अथ नं एका भन्ता गावी तरुणवच्छा ततो एव अभिधावन्ती सिङ्गेन पहरित्वा जीविता वोरोपेसि. तं सब्बं दस्सेतुं सङ्गीतिकारा –

१९७. ‘‘चोदिता भावितत्तेन, सरीरन्तिमधारिना;

चण्डाली वन्दि पादानि, गोतमस्स यसस्सिनो.

१९८. ‘‘तमेनं अवधी गावी, चण्डालिं पञ्जलिं ठितं;

नमस्समानं सम्बुद्धं, अन्धकारे पभङ्कर’’न्ति. – गाथाद्वयमाहंसु;

१९८. तत्थ पञ्जलिं ठितं नमस्समानं सम्बुद्धन्ति गतेपि भगवति बुद्धारम्मणाय पीतिया समाहिता हुत्वा सम्मुखा विय अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्समानं ठितं. अन्धकारेति अविज्जन्धकारेन सकलेन किलेसन्धकारेन च अन्धकारे लोके. पभङ्करन्ति ञाणोभासकरं.

सा च ततो चुता तावतिंसेसु निब्बत्ति, अच्छरानं सतसहस्सं चस्सा परिवारो अहोसि. तदहेव च सा सह विमानेन आगन्त्वा विमानतो ओतरित्वा आयस्मन्तं महामोग्गल्लानं उपसङ्कमित्वा वन्दि. तमत्थं दस्सेतुं –

१९९. ‘‘खीणासवं विगतरजं अनेजं, एकं अरञ्ञम्हि रहो निसिन्नं;

देविद्धिपत्ता उपसङ्कमित्वा, वन्दामि तं वीर महानुभाव’’न्ति. –

देवता आह. तं थेरो पुच्छि –

२००. ‘‘सुवण्णवण्णा जलिता महायसा, विमानमोरुय्ह अनेकचित्ता;

परिवारिता अच्छरासङ्गणेन, का त्वं सुभे देवते वन्दसे मम’’न्ति.

२००. तत्थ जलिताति अत्तनो सरीरप्पभाय वत्थाभरणादीनं ओभासेन च जलन्ती जोतेन्ती. महायसाति महापरिवारा. विमानमोरुय्हाति विमानतो ओरुय्ह. अनेकचित्ताति अनेकविधचित्ततायुत्ता. सुभेति सुभगुणे. ममन्ति मं.

एवं थेरेन पुच्छिता पुन सा –

२०१. ‘‘अहं भद्दन्ते चण्डाली, तया वीरेन पेसिता;

वन्दिं अरहतो पादे, गोतमस्स यसस्सिनो.

२०२. ‘‘साहं वन्दित्वा पादानि, चुता चण्डालयोनिया;

विमानं सब्बतो भद्दं, उपपन्नम्हि नन्दने.