३. आचामदायिकाविमानवण्णना

पिण्डाय ते चरन्तस्साति आचामदायिकाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. तेन खो पन समयेन राजगहे अञ्ञतरं कुलं अहिवातरोगेन उपद्दुतं अहोसि. तत्थ सब्बे जना मता ठपेत्वा एकं इत्थिं. सा गेहं गेहगतञ्च सब्बं धनधञ्ञं छड्डेत्वा मरणभयभीता भित्तिछिद्देन पलाता अनाथा हुत्वा परगेहं गन्त्वा तस्स पिट्ठिपस्से वसति. तस्मिं गेहे मनुस्सा करुणायन्ता उक्खलिआदीसु अवसिट्ठं यागुभत्तआचामादिं तस्सा देन्ति. सा तं भुञ्जित्वा जीविकं कप्पेति.

तेन च समयेन आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहं निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा ततो वुट्ठितो ‘‘कं नु खो अहं अज्ज आहारपटिग्गहणेन अनुग्गहेस्सामि, दुग्गतितो च दुक्खतो च मोचेस्सामी’’ति चिन्तेन्तो तं इत्थिं आसन्नमरणं निरयसंवत्तनिकञ्चस्सा कम्मं कतोकासं दिस्वा ‘‘अयं मयि गते अत्तना लद्धं आचामं दस्सति, तेनेव निम्मानरतिदेवलोके उप्पज्जिस्सति, एवं निरयूपपत्तितो मोचेत्वा हन्दाहं इमिस्सा सग्गसम्पत्तिं निप्फादेस्सामी’’ति पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरं आदाय तस्सा निवेसनट्ठानाभिमुखो गच्छति. अथ सक्को देवानमिन्दो अञ्ञातकवेसेन अनेकरसं अनेकसूपब्यञ्जनं दिब्बाहारं उपनेसि. तं ञत्वा थेरो ‘‘कोसिय, त्वं कतकुसलो, कस्मा एवं करोसि, मा दुग्गतानं कपणानं सम्पत्तिं विलुम्पी’’ति पटिक्खिपित्वा तस्सा इत्थिया पुरतो अट्ठासि.

सा थेरं दिस्वा ‘‘अयं महानुभावो थेरो, इमस्स दातब्बयुत्तकं खादनीयं वा भोजनीयं वा इध नत्थि, इदञ्च किलिट्ठभाजनगतं तिणचुण्णरजानुकिण्णं अलोणं सीतलं अप्परसं आचामकञ्जियमत्तं एदिसस्स दातुं न उस्सहामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अतिच्छथा’’ति आह. थेरो एकपदनिक्खेपमत्तं अपसक्कित्वा अट्ठासि. गेहवासिनो मनुस्सा भिक्खं उपनेसुं, थेरो न सम्पटिच्छति. सा दुग्गतित्थी ‘‘ममेव अनुग्गहत्थाय इधागतो, मम सन्तकमेव पटिग्गहेतुकामो’’ति ञत्वा पसन्नमानसा आदरजाता तं आचामं थेरस्स पत्ते आकिरि. थेरो तस्सा पसादसंवद्धनत्थं भुञ्जनाकारं दस्सेसि, मनुस्सा आसनं पञ्ञापेसुं. थेरो तत्थ निसीदित्वा तं आचामं भुञ्जित्वा पिवित्वा ओनीतपत्तपाणी अनुमोदनं कत्वा तं दुग्गतित्थिं ‘‘त्वं इतो ततिये अत्तभावे मम माता अहोसी’’ति वत्वा गतो. सा तेन थेरे अतिपसादञ्च उप्पादेत्वा तस्सा रत्तिया पठमयामे कालं कत्वा निम्मानरतीनं देवानं सहब्यतं उपपज्जि. अथ सक्को देवराजा तस्सा कालकतभावं ञत्वा ‘‘कत्थ नु खो उप्पन्ना’’ति आवज्जेन्तो तावतिंसेसु अदिस्वा रत्तिया मज्झिमयामे आयस्मन्तं महाकस्सपं उपसङ्कमित्वा तस्सा निब्बत्तट्ठानं पुच्छन्तो –

१८५. ‘‘पिण्डाय ते चरन्तस्स, तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो;

दलिद्दा कपणा नारी, परागारं अपस्सिता.

१८६. ‘‘या ते अदासि आचामं, पसन्ना सेहि पाणिभि;

सा हित्वा मानुसं देहं, कं नु सा दिसतं गता’’ति. –

द्वे गाथा अभासि.

१८५. तत्थ पिण्डायाति पिण्डपातत्थाय. तुण्हीभूतस्स तिट्ठतोति इदं पिण्डाय चरणाकारदस्सनं, उद्दिस्स तिट्ठतोति अत्थो. दलिद्दाति दुग्गता. कपणाति वराकी. ‘‘दलिद्दा’’ति इमिना तस्सा भोगपारिजुञ्ञं दस्सेति, ‘‘कपणा’’ति इमिना ञातिपारिजुञ्ञं. परागारं अपस्सिताति परगेहं निस्सिता, परेसं घरे बहिपिट्ठिछदनं निस्साय वसन्ती.

१८६. कं नु सा दिसतं गताति छसु कामदेवलोकेसु उप्पज्जनवसेन कं नाम दिसं गता. इति सक्को ‘‘थेरेन तथा कतानुग्गहा उळाराय दिब्बसम्पत्तिया भागिनी, न च दिस्सती’’ति हेट्ठा द्वीसु देवलोकेसु अपस्सन्तो संसयापन्नो पुच्छति.

अथस्स थेरो –

१८७. ‘‘पिण्डाय मे चरन्तस्स, तुण्हीभूतस्स तिट्ठतो;

दलिद्दा कपणा नारी, परागारं अपस्सिता.

१८८. ‘‘या मे अदासि आचामं, पसन्ना सेहि पाणिभि;

सा हित्वा मानुसं देहं, विप्पमुत्ता इतो चुता.

१८९. ‘‘निम्मानरतिनो नाम, सन्ति देवा महिद्धिका;

तत्थ सा सुखिता नारी, मोदताचामदायिका’’ति. –

पुच्छितनियामेनेव पटिवचनं देन्तो तस्सा निब्बत्तट्ठानं कथेसि.

१८८. तत्थ विप्पमुत्ताति ततो मनुस्सदोभग्गियतो परमकारुञ्ञवुत्तितो विप्पमुत्ता अपगता.

१८९. मोदताचामदायिकाति आचाममत्तदायिका, सापि नाम पञ्चमे कामसग्गे दिब्बसम्पत्तिया मोदति, पस्स ताव खेत्तसम्पत्तिफलन्ति दस्सेति.

पुन सक्को तस्सा दानस्स महप्फलतं महानिसंसतञ्च सुत्वा तं थोमेन्तो –

१९०. ‘‘अहो दानं वराकिया, कस्सपे सुप्पतिट्ठितं;

पराभतेन दानेन, इज्झित्थ वत दक्खिणा.

१९१. ‘‘या महेसित्तं कारेय्य, चक्कवत्तिस्स राजिनो;

नारी सब्बङ्गकल्याणी, भत्तु चानोमदस्सिका;

एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिं.

१९२. ‘‘सुतं निक्खा सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा;

सतं कञ्ञासहस्सानि, आमुत्तमणिकुण्डला;

एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घन्ति सोळसिं.

१९३. ‘‘सतं हेमवता नागा, ईसादन्ता उरूळ्हवा;

सुवण्णकच्छा मितङ्गा, हेमकप्पनवाससा;

एतस्साचामदानस्स, कलं नागच्छन्ति सोळसिं.

१९४. ‘‘चतुन्नमपि दीपानं, इस्सरं योध कारये;

एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसि’’न्ति. – आह;

१९०. तत्थ अहोति अच्छरियत्थे निपातो. वराकियाति कपणिया. पराभतेनाति परतो आनीतेन, परेसं घरतो उच्छाचरियाय लद्धेनाति अत्थो. दानेनाति दातब्बेन आचाममत्तेन देय्यधम्मेन. इज्झित्थ वत दक्खिणाति दक्खिणा दानं अहो निप्फज्जित्थ, अहो महप्फला महाजुतिका महाविप्फारा अहुवत्थाति अत्थो.

१९१. इदानि ‘‘इत्थिरतनादीनिपि तस्स दानस्स सतभागम्पि सहस्सभागम्पि न उपेन्ती’’ति दस्सेतुं ‘‘या महेसित्तं कारेय्या’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सब्बङ्गकल्याणीति ‘‘नातिदीघा नातिरस्सा नातिकिसा नातिथूला नातिकाळी नाच्चोदाता अतिक्कन्ता मानुसवण्णं अप्पत्ता दिब्बवण्ण’’न्ति एवं वुत्तेहि सब्बेहि अङ्गेहि कारणेहि, सब्बेहि वा अङ्गपच्चङ्गेहि कल्याणी सोभना सुन्दरा. भत्तु चानोमदस्सिकाति सामिकस्स अलामकदस्सना सातिसयं दस्सनीया पासादिका. एतस्साचामदानस्स, कलं नाग्घति सोळसिन्ति एतस्स एताय दिन्नस्स आचामदानस्स फलं सोळसभागं कत्वा ततो एकं भागं पुन सोळसभागं कत्वा गहितभागसङ्खातं सोळसिं कलं चक्कवत्तिरञ्ञो इत्थिरतनभावोपि नाग्घति नानुभोति न पापुणाति. ‘‘सुवण्णस्स पञ्चदसधरणं निक्ख’’न्ति वदन्ति, ‘‘सतधरण’’न्ति अपरे.

१९३. हेमवताति हिमवति जाता, हेमवतजातिका वा. ते हि महन्ता थामजवसम्पन्ना च होन्ति. ईसादन्ताति रथीसासदिसदन्ता, थोकंयेव अवनतदन्ताति अत्थो. तेन विसालकदाठीभावं निवारेति. उरूळ्हवाति थामजवपरक्कमेहि ब्रूहन्तो, महन्तं युद्धकिच्चं वहितुं समत्थाति अत्थो. सुवण्णकच्छाति हेममयगीवेय्यकपटिमुक्का. कच्छसीसेन हि सब्बं हत्थियोग्गं वदति. हेमकप्पनवाससाति सुवण्णखचितगजत्थरणकङ्कनादिहत्थालङ्कारसम्पन्ना.

१९४. चतुन्नमपि दीपानं इस्सरन्ति द्विसहस्सपरित्तदीपपरिवारानं जम्बुदीपादीनं चतुन्नं महादीपानं इस्सरियं. तेन सत्तरतनसमुज्जलं सकलं चक्कवत्तिसिरिं वदति. यं पनेत्थ, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव.

इध सक्केन देवराजेन अत्तना च वुत्तं सब्बं आयस्मा महाकस्सपत्थेरो भगवतो आरोचेसि. भगवा तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.

आचामदायिकाविमानवण्णना निट्ठिता.