८. ततियनावाविमानवण्णना

सुवण्णच्छदनं नावन्ति ततियनावाविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा जनपदचारिकं चरन्तो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं कोसलजनपदे येन थूणं नाम ब्राह्मणगामो तदवसरि. अस्सोसुं खो थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका ‘‘समणो किर गोतमो अम्हाकं गामखेत्तं अनुप्पत्तो’’ति. अथ थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका अप्पसन्ना मिच्छादिट्ठिका मच्छेरपकता ‘‘सचे समणो गोतमो इमं गामं पविसित्वा द्वीहतीहं वसेय्य, सब्बं इमं जनं अत्तनो वचने पतिट्ठपेय्य, ततो ब्राह्मणधम्मो पतिट्ठं न लभेय्या’’ति तत्थ भगवतो अवासाय परिसक्कन्ता नदीतित्थेसु ठपितनावायो अपनेसुं, सेतुसङ्कमनानि च अवलञ्जे अकंसु, तथा पपामण्डपादीनि, एकं उदपानं ठपेत्वा इतरानि उदपानानि तिणादीहि पूरेत्वा पिदहिंसु. तेन वुत्तं उदाने (उदा. ६९) ‘‘अथ खो थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका उदपानं तिणस्स च भुसस्स च याव मुखतो पूरेसुं ‘मा ते मुण्डका समणका पानीयं अपंसू’’’ति.

भगवा तेसं तं विप्पकारं ञत्वा ते अनुकम्पन्तो सद्धिं भिक्खुसङ्घेन आकासेन नदिं अतिक्कमित्वा गन्त्वा अनुक्कमेन थूणं ब्राह्मणगामं पत्वा मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले पञ्ञत्ते आसने निसीदि. तेन च समयेन सम्बहुला उदकहारिनियो भगवतो अविदूरेन अतिक्कमन्ति. तस्मिञ्च गामे ‘‘सचे समणो गोतमो इधागमिस्सति, न तस्स पच्चुग्गमनादिकं कातब्बं, गेहं आगतस्स चस्स सावकानञ्च भिक्खापि न दातब्बा’’ति कतिका कता होति.

तत्थ अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स दासी घटेन पानीयं गहेत्वा गच्छन्ती भगवन्तं भिक्खुसङ्घपरिवुतं निसिन्नं दिस्वा भिक्खू च मग्गपरिस्समेन किलन्ते तसिते ञत्वा पसन्नचित्ता पानीयं दातुकामा हुत्वा ‘‘यदिपि मे गामवासिनो ‘समणस्स गोतमस्स न किञ्चि दातब्बं, सामीचिकम्मम्पि न कातब्ब’न्ति कतिकं कत्वा ठिता, एवं सन्तेपि यदि अहं ईदिसे पुञ्ञक्खेत्ते दक्खिणेय्ये लभित्वा पानीयदानमत्तेनापि अत्तनो पतिट्ठं न करेय्यं, कदाहं इतो दुक्खजीविततो मुच्चिस्सामि, कामं मे अय्यको सब्बेपिमे गामवासिनो मं हनन्तु वा बन्धन्तु वा, ईदिसे पुञ्ञक्खेत्ते पानीयदानं दस्सामि एवा’’ति सन्निट्ठानं कत्वा अञ्ञाहि उदकहारिनीहि वारियमानापि जीविते निरपेक्खा सीसतो पानीयघटं ओतारेत्वा उभोहि हत्थेहि परिग्गहेत्वा एकमन्ते ठपेत्वा सञ्जातपीतिसोमनस्सा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पानीयेन निमन्तेसि. भगवा तस्सा चित्तप्पसादं ओलोकेत्वा तं अनुग्गण्हन्तो पानीयं परिस्सावेत्वा हत्थपादे धोवित्वा पानीयं पिवि, घटे उदकं परिक्खयं न गच्छति. सा तं दिस्वा पुन पसन्नचित्ता एकस्स भिक्खुस्स अदासि, तथा अपरस्स अपरस्साति सब्बेसम्पि अदासि, उदकं न खीयतेव. सा हट्ठतुट्ठा यथापुण्णेन घटेन गेहाभिमुखी अगमासि. तस्सा सामिको ब्राह्मणो पानीयस्स दिन्नभावं सुत्वा ‘‘इमाय गामवत्तं भिन्नं, अहञ्च गारय्हो कतो’’ति कोधेन पज्जलन्तो तटतटायमानो तं भूमियं पातेत्वा हत्थेहि च पादेहि च पहरि. सा तेन उपक्कमेन जीवितक्खयं पत्वा तावतिंसभवने निब्बति, विमानं चस्सा पठमनावाविमाने वुत्तसदिसं उप्पज्जि.

अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि ‘‘इङ्घ मे त्वं, आनन्द, उदपानतो पानीयं आहरा’’ति. थेरो ‘‘इदानि, भन्ते, उदपानो थूणेय्यकेहि दूसितो, न सक्का पानीयं आहरितु’’न्ति आह. भगवा दुतियम्पि ततियम्पि आणापेसि. ततियवारे थेरो भगवतो पत्तं आदाय उदपानाभिमुखो अगमासि. गच्छन्ते थेरे उदपाने उदकं परिपुण्णं हुत्वा उत्तरित्वा समन्ततो सन्दति, सब्बं तिणभुसं उपलवित्वा सयमेव अपगच्छति. तेन सन्दमानेन सलिलेन उपरूपरि वड्ढन्तेन अञ्ञे जलासये पूरेत्वा तं गामं परिक्खिपन्तेन गामप्पदेसो अज्झोत्थरीयति. तं पाटिहारियं दिस्वा ब्राह्मणा अच्छरियब्भुतचित्तजाता भगवन्तं खमापेसुं, तङ्खणञ्ञेव उदकोघो अन्तरधायि. ते भगवतो च भिक्खुसङ्घस्स च निवासट्ठानं संविधाय स्वातनाय निमन्तेत्वा दुतियदिवसे महादानं सज्जेत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा सब्बे थूणेय्यका ब्राह्मणगहपतिका भगवन्तं भुत्ताविं ओनीतपत्तपाणिं पयिरुपासन्ता निसीदिंसु.

तेन च समयेन सा देवता अत्तनो सम्पत्तिं पच्चवेक्खित्वा तस्सा कारणं उपधारेन्ती तं ‘‘पानीयदान’’न्ति ञत्वा पीतिसोमनस्सजाता ‘‘हन्दाहं इदानेव भगवन्तं वन्दिस्सामि, सम्मापटिपन्नेसु कतानं अप्पकानम्पि कारानं उळारफलतञ्च मनुस्सलोके पाकटं करिस्सामी’’ति उस्साहजाता अच्छरासहस्सपरिवारा उय्यानादिसहितेन विमानेन सद्धिंयेव महतिया देविद्धिया महन्तेन देवानुभावेन महाजनकायस्स पस्सन्तस्सेव आगन्त्वा विमानतो ओरुय्ह भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. अथ नं भगवा तस्सा परिसाय कम्मफलं पच्चक्खतो विभावेतुकामो –

६३. ‘‘सुवण्णच्छदनं नावं, नारि आरुय्ह तिट्ठसि;

ओगाहसि पोक्खरणिं, पद्मं छिन्दसि पाणिना.

६४. ‘‘कूटागारा निवेसा ते, विभत्ता भागसो मिता;

दद्दल्लमाना आभन्ति, समन्ता चतुरो दिसा.

६५. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;

उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.

६६. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं,

केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. –

चतूहि गाथाहि पुच्छि.

६७. ‘‘सा देवता अत्तमना, सम्बुद्धेनेव पुच्छिता;

पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –

सङ्गीतिकारा आहंसु.

६८. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके;

दिस्वान भिक्खू तसिते किलन्ते, उट्ठाय पातुं उदकं अदासिं.

६९. ‘‘यो वे किलन्तान पिपासितानं, उट्ठाय पातुं उदकं ददाति;

सीतोदका तस्स भवन्ति नज्जो, पहूतमल्या बहुपुण्डरीका.

७०. ‘‘तं आपगा अनुपरियन्ति सब्बदा, सीतोदका वालुकसन्थता नदी;

अम्बा च साला तिलका च जम्बुयो, उद्दालका पाटलियो च फुल्ला.

७१. ‘‘तंभूमिभागेहि उपेतरूपं, विमानसेट्ठं भुस सोभमानं;

तस्सीध कम्मस्स अयं विपाको, एतादिसं पुञ्ञकता लभन्ति.

७२. ‘‘कूटागारा निवेसा मे, विभत्ता भागसो मिता;

दद्दल्लमाना आभन्ति, समन्ता चतुरो दिसा.

७३. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति;

तप्पज्जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया.

७४. ‘‘अक्खामि ते बुद्ध महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्ञं;

तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासति;

एतस्स कम्मस्स फलं ममेदं, अत्थाय बुद्धो उदकं अपायी’’ति. –

विस्सज्जनगाथायो.

६३. तत्थ किञ्चापि सा देवता यदा भगवा पुच्छि, तदा तं नावं आरुय्ह न ठिता, न पोक्खरणिं ओगाहति, नापि पदुमं छिन्दति, कम्मानुभावचोदिता पन अभिण्हं जलविहारपसुता तथा करोतीति तं किरियाविच्छेदं दस्सनवसेनेवं वुत्तं. अयञ्च अत्थो न केवलमिधेव, अथ खो हेट्ठिमेसुपि एवमेव दट्ठब्बो.

७२. कूटागाराति सुवण्णमयकण्णिकाबद्धगेहवन्तो. निवेसाति निवेसनानि, कच्छरानीति अत्थो. तेनाह ‘‘विभत्ता भागसो मिता’’ति. तानि हि चतुसालभूतानि अञ्ञमञ्ञस्स पटिबिम्बभूतानि विय पटिविभत्तरूपानि समप्पमाणताय भागसो मितानि विय होन्ति. दद्दल्लमानाति अतिविय विज्जोतमाना. आभन्तीति मणिरतनकनकरंसिजालेहि ओभासेन्ति.

७४. ममाति इदं पुब्बापरापेक्खं, मम कम्मस्स मम अत्थायाति अयञ्हेत्थ योजना. उदकं अपायीति यदेतं उदकदानं वुत्तं, एतस्स पुञ्ञकम्मस्स इदं फलं यायं दिब्बसम्पत्ति, यस्मा ममत्थाय सदेवके लोके अग्गदक्खिणेय्यो बुद्धो भगवा मया दिन्नं उदकं अपायीति. सेसं वुत्तनयमेव.

एवं पसन्नमानसाय देवताय भगवा सामुक्कंसिकं धम्मदेसनं करोन्तो सच्चानि पकासेसि. सा देसनापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तपरिसायपि धम्मदेसना सात्थिका अहोसि.

ततियनावाविमानवण्णना निट्ठिता.