९. दीपविमानवण्णना

अभिक्कन्तेन वण्णेनाति दीपविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवति सावत्थियं विहरन्ते उपोसथदिवसे सम्बहुला उपासका उपोसथिका हुत्वा पुरेभत्तं यथाविभवं दानं दत्वा कालस्सेव भुञ्जित्वा सुद्धवत्थनिवत्था सुद्धुत्तरासङ्गा गन्धमालादिहत्था पच्छाभत्तं विहारं गन्त्वा मनोभावनीये भिक्खू पयिरुपासित्वा सायन्हे धम्मं सुणन्ति. विहारेयेव वसितुकामानं तेसं धम्मं सुणन्तानंयेव सूरियो अत्थङ्गतो, अन्धकारो जातो. तत्थेका अञ्ञतरा इत्थी ‘‘इदानि दीपालोकं कातुं युत्त’’न्ति चिन्तेत्वा अत्तनो गेहतो पदीपेय्यं आहरापेत्वा पदीपं उज्जालेत्वा धम्मासनस्स पुरतो ठपेत्वा धम्मं सुणि. सा तेन पदीपदानेन अत्तमना पीतिसोमनस्सजाता हुत्वा वन्दित्वा अत्तनो गेहं गता. सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने जोतिरसविमाने निब्बत्ति. सरीरसोभा पनस्सा अतिविय पभस्सरा अञ्ञे देवे अभिभवित्वा दस दिसा ओभासयमाना तिट्ठति. अथेकदिवसं आयस्मा महामोग्गल्लानो देवचारिकं चरन्तोति सब्बं हेट्ठा आगतनयेनेव वेदितब्बं. इध पन –

७५. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, या त्वं तिट्ठसि देवते;

ओभासेन्ती दिसा सब्बा, ओसधी विय तारका.

७६. ‘‘केन तेतादिसो वण्णो, केन ते इध मिज्झति;

उप्पज्जन्ति च ते भोगा, ये केचि मनसो पिया.

७७. ‘‘केन त्वं विमलोभासा, अतिरोचसि देवता;

केन ते सब्बगत्तेहि, सब्बा ओभासते दिसा.

७८. ‘‘पुच्छामि तं देवि महानुभावे, मनुस्सभूता किमकासि पुञ्ञं;

केनासि एवं जलितानुभावा, वण्णो च ते सब्बदिसा पभासती’’ति. –

चतूहि गाथाहि पुच्छि.

७९. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;

पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फलं’’.

८०. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, पुरिमाय जातिया मनुस्सलोके;

तमन्धकारम्हि तिमीसिकायं, पदीपकालम्हि अदासि दीपं.

८१. ‘‘यो अन्धकारम्हि तिमीसिकायं, पदीपकालम्हि ददाति दीपं;

उप्पज्जति जोतिरसं विमानं, पहूतमल्यं बहुपुण्डरीकं.

८२. ‘‘तेन मेतादिसो वण्णो, तेन मे इध मिज्झति;

उप्पज्जन्ति च मे भोगा, ये केचि मनसो पिया.

८३. ‘‘तेनाहं विमलोभासा, अतिरोचामि देवता;

तेन मे सब्बगत्तेहि, सब्बा ओभासते दिसा.

८४. ‘‘अक्खामि ते भिक्खु महानुभाव, मनुस्सभूता यमकासि पुञ्ञं;

तेनम्हि एवं जलितानुभावा, वण्णो च मे सब्बदिसा पभासती’’ति. –

विस्सज्जेसि.

७५. तत्थ अभिक्कन्तेन वण्णेनाति एत्थ अभिक्कन्त-सद्दो ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो’’तिआदीसु (अ. नि. ८.२०; उदा. ४५; चूळव. ३८३) खये आगतो. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१००) सुन्दरे. ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते, अभिक्कन्तं, भन्ते’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५०; पारा. १५) अब्भनुमोदने. ‘‘अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’तिआदीसु (वि. व. ८५७) अभिरूपे. इधापि अभिरूपे एव दट्ठब्बो. तस्मा अभिक्कन्तेनाति अतिकन्तेन अतिमनापेन, अभिरूपेनाति अत्थो. वण्णेनाति छविवण्णेन. ओभासेन्ती दिसा सब्बाति सब्बापि दस दिसा जोतेन्ती एकालोकं करोन्ती. किं वियाति आह ‘‘ओसधी विय तारका’’ति. उस्सन्ना पभा एताय धीयति, ओसधीनं वा अनुबलप्पदायिकाति कत्वा ‘‘ओसधी’’ति लद्धनामा तारका यथा समन्ततो आलोकं कुरुमाना तिट्ठति, एवमेव त्वं सब्बा दिसा ओभासयन्ती तिट्ठसीति.

७७. सब्बगत्तेहीति सब्बेहि सरीरावयवेहि, सकलेहि अङ्गपच्चङ्गेहि ओभासतीति अधिप्पायो, हेतुम्हि चेतं करणवचनं. सब्बा ओभासते दिसाति सब्बापि दसदिसा विज्जोतति. ‘‘ओभासरे’’तिपि पठन्ति, तेसं सब्बा दिसाति बहुवचनमेव दट्ठब्बं.

८१. पदीपकालम्हीति पदीपकरणकाले, पदीपुज्जलनयोग्गे अन्धकारेति अत्थो. तेनाह ‘‘यो अन्धकारम्हि तिमीसिकाय’’न्ति, बहले महन्धकारेति अत्थो. ददाति दीपन्ति पदीपं उज्जालेन्तो वा अनुज्जालेन्तो वा पदीपदानं ददाति, पदीपोपकरणानि दक्खिणेय्ये उद्दिस्स परिच्चजति. उपपज्जति जोतिरसं विमानन्ति पटिसन्धिग्गहणवसेन जोतिरसं विमानं उपगच्छतीति. सेसं वुत्तनयमेव.

अथ यथापुच्छिते अत्थे देवताय कथिते थेरो तमेव कथं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा दानादिकथाय तस्सा कल्लचित्तादिभावं ञत्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सपरिवारा सा देवता सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. थेरो ततो आगन्त्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि, भगवा तस्मिं वत्थुस्मिं सम्पत्तपरिसाय वित्थारेन धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका जाता, महाजनो विसेसतो दीपदाने सक्कच्चकारी अहोसीति.

दीपविमानवण्णना निट्ठिता.