९. भद्दाकुण्डलकेसाथेरीगाथावण्णना
लूनकेसीतिआदिका भद्दाय कुण्डलकेसाय थेरिया गाथा. अयम्पि पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा, अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा, वीसति वस्ससहस्सानि दस सीलानि समादाय कोमारिब्रह्मचरियं चरन्ती सङ्घस्स वसनपरिवेणं कारेत्वा, एकं बुद्धन्तरं सुगतीसुयेव संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे सेट्ठिकुले निब्बत्ति. भद्दातिस्सा नामं अहोसि. सा महता परिवारेन वड्ढमाना वयप्पत्ता, तस्मिंयेव नगरे पुरोहितस्स पुत्तं सत्तुकं नाम चोरं सहोड्ढं गहेत्वा राजाणाय नगरगुत्तिकेन मारेतुं आघातनं निय्यमानं, सीहपञ्जरेन ओलोकेन्ती दिस्वा पटिबद्धचित्ता हुत्वा सचे तं लभामि, जीविस्सामि; नो चे, मरिस्सामीति सयने अधोमुखी निपज्जि.
अथस्सा पिता तं पवत्तिं सुत्वा एकधीतुताय बलवसिनेहो सहस्सलञ्जं दत्वा उपायेनेव चोरं विस्सज्जापेत्वा गन्धोदकेन न्हापेत्वा सब्बाभरणपटिमण्डितं कारेत्वा पासादं पेसेसि. भद्दापि परिपुण्णमनोरथा अतिरेकालङ्कारेन अलङ्करित्वा तं परिचरति. सत्तुको कतिपाहं वीतिनामेत्वा तस्सा आभरणेसु उप्पन्नलोभो भद्दे, अहं नगरगुत्तिकेन गहितमत्तोव चोरपपाते अधिवत्थाय देवताय ‘‘सचाहं जीवितं लभामि, तुय्हं बलिकम्मं उपसंहरिस्सामी’’ति पत्थनं आयाचिं, तस्मा बलिकम्मं सज्जापेहीति. सा ‘‘तस्स मनं पूरेस्सामी’’ति बलिकम्मं सज्जापेत्वा सब्बाभरणविभूसिता सामिकेन सद्धिं एकं यानं अभिरुय्ह ‘‘देवताय बलिकम्मं करिस्सामी’’ति चोरपपातं अभिरुहितुं आरद्धा.
सत्तुको चिन्तेसि – ‘‘सब्बेसु अभिरुहन्तेसु इमिस्सा आभरणं गहेतुं न सक्का’’ति परिवारजनं तत्थेव ठपेत्वा तमेव बलिभाजनं गाहापेत्वा पब्बतं अभिरुहन्तो ताय सद्धिं पियकथं न कथेसि. सा इङ्गितेनेव तस्साधिप्पायं अञ्ञासि. सत्तुको, ‘‘भद्दे, तव उत्तरसाटकं ओमुञ्चित्वा कायारूळ्हपसाधनं भण्डिकं करोही’’ति. सा, ‘‘सामि, मय्हं को अपराधो’’ति? ‘‘किं नु मं, बाले,‘बलिकम्मत्थं आगतो’ति सञ्ञं करोसि? बलिकम्मापदेसेन पन तव आभरणं गहेतुं आगतो’’ति. ‘‘कस्स पन, अय्य, पसाधनं, कस्स अह’’न्ति? ‘‘नाहं एतं विभागं जानामी’’ति. ‘‘होतु, अय्य, एकं पन मे अधिप्पायं पूरेहि, अलङ्कतनियामेन च आलिङ्गितुं देही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. सा तेन सम्पटिच्छितभावं ञत्वा पुरतो आलिङ्गित्वा पच्छतो आलिङ्गन्ती विय पब्बतपपाते पातेसि. सो पतित्वा चुण्णविचुण्णं अहोसि. ताय कतं अच्छरियं दिस्वा पब्बते अधिवत्था देवता कोसल्लं विभावेन्ती इमा गाथा अभासि –
‘‘न हि सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;
इत्थीपि पण्डिता होति, तत्थ तत्थ विचक्खणा.
‘‘न हि सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;
इत्थीपि पण्डिता होति, लहुं अत्थविचिन्तिका’’ति. (अप. थेरी. २.३.३१-३२);
ततो भद्दा चिन्तेसि – ‘‘न सक्का मया इमिना नियामेन गेहं गन्तुं, इतोव गन्त्वा एकं पब्बज्जं पब्बजिस्सामी’’ति निगण्ठारामं गन्त्वा निगण्ठे पब्बज्जं याचि. अथ नं ते आहंसु – ‘‘केन नियामेन पब्बज्जा होतू’’ति? ‘‘यं तुम्हाकं पब्बज्जाय उत्तमं, तदेव करोथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति तस्सा तालट्ठिना केसे लुञ्चित्वा पब्बाजेसुं. पुन केसा वड्ढन्ता कुण्डलावट्टा हुत्वा वड्ढेसुं. ततो पट्ठाय सा कुण्डलकेसाति नाम जाता. सा तत्थ उग्गहेतब्बं समयं वादमग्गञ्च उग्गहेत्वा ‘‘एत्तकं नाम इमे जानन्ति, इतो उत्तरि विसेसो नत्थी’’ति ञत्वा ततो अपक्कमित्वा यत्थ यत्थ पण्डिता अत्थि, तत्थ तत्थ गन्त्वा तेसं जाननसिप्पं उग्गहेत्वा अत्तना सद्धिं कथेतुं समत्थं अदिस्वा यं यं गामं वा निगमं वा पविसति, तस्स द्वारे वालुकारासिं कत्वा तत्थ जम्बुसाखं ठपेत्वा ‘‘यो मम वादं आरोपेतुं सक्कोति, सो इमं साखं मद्दतू’’ति समीपे ठितदारकानं सञ्ञं दत्वा वसनट्ठानं गच्छति. सत्ताहम्पि जम्बुसाखाय तथेव ठिताय तं गहेत्वा पक्कमति.
तेन च समयेन अम्हाकं भगवा लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को अनुपुब्बेन सावत्थिं उपनिस्साय जेतवने विहरति. कुण्डलकेसापि वुत्तनयेन गामनिगमराजधानीसु विचरन्ती सावत्थिं पत्वा नगरद्वारे वालुकारासिम्हि जम्बुसाखं ठपेत्वा दारकानं सञ्ञं दत्वा सावत्थिं पाविसि.
अथायस्मा धम्मसेनापति एककोव नगरं पविसन्तो तं साखं दिस्वा तं दमेतुकामो दारके पुच्छि – ‘‘कस्मायं साखा एवं ठपिता’’ति? दारका तमत्थं आरोचेसुं. थेरो ‘‘यदि एवं इमं साखं मद्दथा’’ति आह. दारका तं मद्दिंसु. कुण्डलकेसा कतभत्तकिच्चा नगरतो निक्खमन्ती तं साखं मद्दितं दिस्वा ‘‘केनिदं मद्दित’’न्ति पुच्छित्वा थेरेन मद्दापितभावं ञत्वा ‘‘अपक्खिको वादो न सोभती’’ति सावत्थिं पविसित्वा वीथितो वीथिं विचरन्ती ‘‘पस्सेय्याथ समणेहि सक्यपुत्तियेहि सद्धिं मय्हं वाद’’न्ति उग्घोसेत्वा महाजनपरिवुता अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं धम्मसेनापतिं उपसङ्कमित्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं ठिता ‘‘किं तुम्हेहि मम जम्बुसाखा मद्दापिता’’ति पुच्छि. ‘‘आम, मया मद्दापिता’’ति. ‘‘एवं सन्ते तुम्हेहि सद्धिं मय्हं वादो होतू’’ति. ‘‘होतु, भद्दे’’ति. ‘‘कस्स पुच्छा, कस्स विस्सज्जना’’ति? ‘‘पुच्छा नाम अम्हाकं पत्ता, त्वं यं अत्तनो जाननकं पुच्छा’’ति. सा सब्बमेव अत्तनो जाननकं वादं पुच्छि. थेरो तं सब्बं विस्सज्जेसि. सा उपरि पुच्छितब्बं अजानन्ती तुण्ही अहोसि. अथ नं थेरो आह – ‘‘तया बहुं पुच्छितं, मयम्पि तं एकं पञ्हं पुच्छामा’’ति. ‘‘पुच्छथ, भन्ते’’ति. थेरो ‘‘एकं नाम कि’’न्ति इमं पञ्हं पुच्छि. कुण्डलकेसा नेव अन्तं न कोटिं पस्सन्ती अन्धकारं पविट्ठा विय हुत्वा ‘‘न जानामि, भन्ते’’ति आह. ‘‘त्वं एत्तकम्पि अजानन्ती अञ्ञं किं जानिस्ससी’’ति वत्वा धम्मं देसेसि. सा थेरस्स पादेसु पतित्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हे सरणं गच्छामी’’ति आह. ‘‘मा मं त्वं, भद्दे, सरणं गच्छ, सदेवके लोके अग्गपुग्गलं भगवन्तमेव सरणं गच्छा’’ति. ‘‘एवं करिस्सामि, भन्ते’’ति सा सायन्हसमये धम्मदेसनावेलायं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठासि. सत्था तस्सा ञाणपरिपाकं ञत्वा –
‘‘सहस्समपि चे गाथा, अनत्थपदसंहिता;
एकं गाथापदं सेय्यो, यं सुत्वा सुपसम्मती’’ति. –
इमं गाथमाह. गाथापरियोसाने यथाठिताव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.३.१-५४) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.
‘‘तदाहं हंसवतियं, जाता सेट्ठिकुले अहुं;
नानारतनपज्जोते, महासुखसमप्पिता.
‘‘उपेत्वा तं महावीरं, अस्सोसिं धम्मदेसनं;
ततो जातप्पसादाहं, उपेसिं सरणं जिनं.
‘‘तदा महाकारुणिको, पदुमुत्तरनामको;
खिप्पाभिञ्ञानमग्गन्ति, ठपेसि भिक्खुनिं सुभं.
‘‘तं सुत्वा मुदिता हुत्वा, दानं दत्वा महेसिनो;
निपच्च सिरसा पादे, तं ठानमभिपत्थयिं.
‘‘अनुमोदि महावीरो, भद्दे यं तेभिपत्थितं;
समिज्झिस्सति तं सब्बं, सुखिनी होहि निब्बुता.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादा, ओरसा धम्मनिम्मिता;
भद्दाकुण्डलकेसाति, हेस्सति सत्थु साविका.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘ततो चुता याममगं, ततोहं तुसितं गता;
ततो च निम्मानरतिं, वसवत्तिपुरं ततो.
‘‘यत्थ यत्थूपपज्जामि, तस्स कम्मस्स वाहसा;
तत्थ तत्थेव राजूनं, महेसित्तमकारयिं.
‘‘ततो चुता मनुस्सेसु, राजूनं चक्कवत्तिनं;
मण्डलीनञ्च राजूनं, महेसित्तमकारयिं.
‘‘सम्पत्तिं अनुभोत्वान, देवेसु मानुसेसु च;
सब्बत्थ सुखिता हुत्वा, नेककप्पेसु संसरिं.
‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;
कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.
‘‘उपट्ठाको महेसिस्स, तदा आसि नरिस्सरो;
कासिराजा किकी नाम, बाराणसिपुरुत्तमे.
‘‘तस्स धीता चतुत्थासिं, भिक्खुदायीति विस्सुता;
धम्मं सुत्वा जिनग्गस्स, पब्बज्जं समरोचयिं.
‘‘अनुजानि न नो तातो, अगारेव तदा मयं;
वीसवस्ससहस्सानि, विचरिम्ह अतन्दिता.
‘‘कोमारिब्रह्मचरियं, राजकञ्ञा सुखेधिता;
बुद्धोपट्ठाननिरता, मुदिता सत्त धीतरो.
‘‘समणी समणगुत्ता च, भिक्खुनी भिक्खुदायिका;
धम्मा चेव सुधम्मा च, सत्तमी सङ्घदायिका.
‘‘खेमा उप्पलवण्णा च, पटाचारा अहं तदा;
किसागोतमी धम्मदिन्ना, विसाखा होति सत्तमी.
‘‘तेहि कम्मेहि सुकतेहि, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘पच्छिमे च भवे दानि, गिरिब्बजपुरुत्तमे;
जाता सेट्ठिकुले फीते, यदाहं योब्बने ठिता.
‘‘चोरं वधत्थं नीयन्तं, दिस्वा रत्ता तहिं अहं;
पिता मे तं सहस्सेन, मोचयित्वा वधा ततो.
‘‘अदासि तस्स मं तातो, विदित्वान मनं मम;
तस्साहमासिं विसट्ठा, अतीव दयिता हिता.
‘‘सो मे भूसनलोभेन, बलिमज्झासयो दिसो;
चोरप्पपातं नेत्वान, पब्बतं चेतयी वधं.
‘‘तदाहं पणमित्वान, सत्तुकं सुकतञ्जली;
रक्खन्ती अत्तनो पाणं, इदं वचनमब्रविं.
‘‘इदं सुवण्णकेयूरं, मुत्ता वेळुरिया बहू;
सब्बं हरस्सु भद्दन्ते, मञ्च दासीति सावय.
‘‘ओरोपयस्सु कल्याणी, मा बाळ्हं परिदेवसि;
न चाहं अभिजानामि, अहन्त्वा धनमाभतं.
‘‘यतो सरामि अत्तानं, यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं;
न चाहं अभिजानामि, अञ्ञं पियतरं तया.
‘‘एहि तं उपगूहिस्सं, कत्वान तं पदक्खिणं;
न च दानि पुनो अत्थि, मम तुय्हञ्च सङ्गमो.
‘‘न हि सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;
इत्थीपि पण्डिता होति, तत्थ तत्थ विचक्खणा.
‘‘न हि सब्बेसु ठानेसु, पुरिसो होति पण्डितो;
इत्थीपि पण्डिता होति, लहुं अत्थविचिन्तिका.
‘‘लहुञ्च वत खिप्पञ्च, निकट्ठे समचेतयिं;
मिगं उण्णा यथा एवं, तदाहं सत्तुकं वधिं.
‘‘यो च उप्पतितं अत्थं, न खिप्पमनुबुज्झति;
सो हञ्ञते मन्दमति, चोरोव गिरिगब्भरे.
‘‘यो च उप्पतितं अत्थं, खिप्पमेव निबोधति;
मुच्चते सत्तुसम्बाधा, तदाहं सत्तुका यथा.
‘‘तदाहं पातयित्वान, गिरिदुग्गम्हि सत्तुकं;
सन्तिकं सेतवत्थानं, उपेत्वा पब्बजिं अहं.
‘‘सण्डासेन च केसे मे, लुञ्चित्वा सब्बसो तदा;
पब्बजित्वान समयं, आचिक्खिंसु निरन्तरं.
‘‘ततो तं उग्गहेत्वाहं, निसीदित्वान एकिका;
समयं तं विचिन्तेसिं, सुवानो मानुसं करं.
‘‘छिन्नं गय्ह समीपे मे, पातयित्वा अपक्कमि;
दिस्वा निमित्तमलभिं, हत्थं तं पुळवाकुलं.
‘‘ततो उट्ठाय संविग्गा, अपुच्छिं सहधम्मिके;
ते अवोचुं विजानन्ति, तं अत्थं सक्यभिक्खवो.
‘‘साहं तमत्थं पुच्छिस्सं, उपेत्वा बुद्धसावके;
ते ममादाय गच्छिंसु, बुद्धसेट्ठस्स सन्तिकं.
‘‘सो मे धम्ममदेसेसि, खन्धायतनधातुयो;
असुभानिच्चदुक्खाति, अनत्ताति च नायको.
‘‘तस्स धम्मं सुणित्वाहं, धम्मचक्खुं विसोधयिं;
ततो विञ्ञातसद्धम्मा, पब्बज्जं उपसम्पदं.
‘‘आयाचितो तदा आह, एहि भद्देति नायको;
तदाहं उपसम्पन्ना, परित्तं तोयमद्दसं.
‘‘पादपक्खालनेनाहं, ञत्वा सउदयब्बयं;
तथा सब्बेपि सङ्खारे, ईदिसं चिन्तयिं तदा.
‘‘ततो चित्तं विमुच्चि मे, अनुपादाय सब्बसो;
खिप्पाभिञ्ञानमग्गं मे, तदा पञ्ञापयी जिनो.
‘‘इद्धीसु च वसी होमि, दिब्बाय सोतधातुया;
परचित्तानि जानामि, सत्थुसासनकारिका.
‘‘पुब्बेनिवासं जानामि, दिब्बचक्खु विसोधितं;
खेपेत्वा आसवे सब्बे, विसुद्धासिं सुनिम्मला.
‘‘परिचिण्णो मया सत्था, कतं बुद्धस्स सासनं;
ओहितो गरुको भारो, भवनेत्ति समूहता.
‘‘यस्सत्थाय पब्बजिता, अगारस्मानगारियं;
सो मे अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयो.
‘‘अत्थधम्मनिरुत्तीसु, पटिभाने तथेव च;
ञाणं मे विमलं सुद्धं, बुद्धसेट्ठस्स सासने.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा तावदेव पब्बज्जं याचि. सत्था तस्सा पब्बज्जं अनुजानि. सा भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वान पब्बजित्वा फलसुखेन निब्बानसुखेन च वीतिनामेन्ती अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन –
१०७. ‘‘लूनकेसी पङ्कधरी, एकसाटी पुरे चरिं;
अवज्जे वज्जमतिनी, वज्जे चावज्जदस्सिनी.
१०८. ‘‘दिवाविहारा निक्खम्म, गिज्झकूटम्हि पब्बते;
अद्दसं विरजं बुद्धं, भिक्खुसङ्घपुरक्खतं.
१०९. ‘‘निहच्च जाणुं वन्दित्वा, सम्मुखा अञ्जलिं अकं;
एहि भद्देति मं अवच, सा मे आसूपसम्पदा.
११०. ‘‘चिण्णा अङ्गा च मगधा, वज्जी कासी च कोसला;
अनका पण्णास वस्सानि, रट्ठपिण्डं अभुञ्जहं.
१११. ‘‘पुञ्ञं वत पसवि बहुं, सप्पञ्ञो वतायं उपासको;
यो भद्दाय चीवरं अदासि, विप्पमुत्ताय सब्बगन्थेही’’ति. –
इमा गाथा अभासि.
तत्थ लूनकेसीति लूना लुञ्चिता केसा मय्हन्ति लूनकेसी, निगण्ठेसु पब्बज्जाय तालट्ठिना लुञ्चितकेसा, तं सन्धाय वदति. पङ्कधरीति दन्तकट्ठस्स अखादनेन दन्तेसु मलपङ्कधारणतो पङ्कधरी. एकसाटीति निगण्ठचारित्तवसेन एकसाटिका. पुरे चरिन्ति पुब्बे निगण्ठी हुत्वा एवं विचरिं. अवज्जे वज्जमतिनीति न्हानुच्छादनदन्तकट्ठखादनादिके अनवज्जे सावज्जसञ्ञी. वज्जे चावज्जदस्सिनीति मानमक्खपलासविपल्लासादिके सावज्जे अनवज्जदिट्ठी.
दिवाविहारा निक्खम्माति अत्तनो दिवाविहारट्ठानतो निक्खमित्वा. अयम्पि ठितमज्झन्हिकवेलायं थेरेन समागता तस्स पञ्हस्स विस्सज्जनेन धम्मदेसनाय च निहतमानदब्बा पसन्नमानसा हुत्वा सत्थु सन्तिकं उपसङ्कमितुकामाव अत्तनो वसनट्ठानं गन्त्वा दिवाट्ठाने निसीदित्वा सायन्हसमये सत्थु सन्तिकं उपसङ्कमित्वा.
निहच्च जाणुं वन्दित्वाति जाणुद्वयं पथवियं निहन्त्वा पतिट्ठपेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा. सम्मुखा अञ्जलिं अकन्ति सत्थु सम्मुखा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं अकासिं. एहि, भद्देति मं अवच, सा मे आसूपसम्पदाति यं मं भगवा अरहत्तं पत्वा पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च याचित्वा ठितं ‘‘एहि, भद्दे, भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा भिक्खुनीनं सन्तिके पब्बज उपसम्पज्जस्सू’’ति अवच आणापेसि. सा सत्थु आणा मय्हं उपसम्पदाय कारणत्ता उपसम्पदा आसि अहोसि.
चिण्णातिआदिका द्वे गाथा अञ्ञाब्याकरणगाथा. तत्थ चिण्णा अङ्गा च मगधाति ये इमे अङ्गा च मगधा च वज्जी च कासी च कोसला च जनपदा पुब्बे साणाय मया रट्ठपिण्डं भुञ्जन्तिया चिण्णा चरिता, तेसुयेव सत्थारा समागमतो पट्ठाय अनणा निद्दोसा अपगतकिलेसा हुत्वा पञ्ञास संवच्छरानि रट्ठपिण्डं अभुञ्जिं अहं.
येन अभिप्पसन्नमानसेन उपासकेन अत्तनो चीवरं दिन्नं, तस्स पुञ्ञविसेसकित्तनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्ती ‘‘पुञ्ञं वत पसवी बहु’’न्ति ओसानगाथमाह. सा सुविञ्ञेय्याव.
भद्दाकुण्डलकेसाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.