१०. पटाचाराथेरीगाथावण्णना
नङ्गलेहि कसं खेत्तन्तिआदिका पटाचाराय थेरिया गाथा. अयम्पि पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा, एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा, अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सा यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्ती कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गहेत्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसति वस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा भिक्खुसङ्घस्स परिवेणं अकासि. सा ततो चुता देवलोके निब्बत्ता, एकं बुद्धन्तरं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्ता अत्तनो गेहे एकेन कम्मकारेन सद्धिं किलेससन्थवं अकासि. तं मातापितरो समजातिकस्स कुमारस्स दातुं दिवसं सण्ठपेसुं. तं ञत्वा सा हत्थसारं गहेत्वा तेन कतसन्थवेन पुरिसेन सद्धिं अग्गद्वारेन निक्खमित्वा एकस्मिं गामके वसन्ती गब्भिनी अहोसि. सा परिपक्के गब्भे ‘‘किं इध अनाथवासेन, कुलगेहं गच्छाम, सामी’’ति वत्वा तस्मिं ‘‘अज्ज गच्छाम, स्वे गच्छामा’’ति कालक्खेपं करोन्ते ‘‘नायं बालो मं नेस्सती’’ति तस्मिं बहि गते गेहे पटिसामेतब्बं पटिसामेत्वा ‘‘कुलघरं गताति मय्हं सामिकस्स कथेथा’’ति पटिविस्सकघरवासीनं आचिक्खित्वा ‘‘एकिकाव कुलघरं गमिस्सामी’’ति मग्गं पटिपज्जि. सो आगन्त्वा गेहे तं अपस्सन्तो पटिविस्सके पुच्छित्वा ‘‘कुलघरं गता’’ति सुत्वा ‘‘मं निस्साय कुलधीता अनाथा जाता’’ति पदानुपदं गन्त्वा सम्पापुणि. तस्सा अन्तरामग्गे एव गब्भवुट्ठानं अहोसि. सा पसुतकालतो पट्ठाय पटिप्पस्सद्धगमनुस्सुक्का सामिकं गहेत्वा निवत्ति. दुतियवारम्पि गब्भिनी अहोसीतिआदि सब्बं पुरिमनयेनेव वित्थारेतब्बं.
अयं पन विसेसो – यदा तस्सा अन्तरामग्गे कम्मजवाता चलिंसु, तदा महाअकालमेघो उदपादि. समन्ततो विज्जुलताहि आदित्तं विय मेघथनितेहि भिज्जमानं विय च उदकधारानिपातनिरन्तरं नभं अहोसि. सा तं दिस्वा, ‘‘सामि, मे अनोवस्सकं ठानं जानाही’’ति आह. सो इतो चितो च ओलोकेन्तो एकं तिणसञ्छन्नं गुम्बं दिस्वा तत्थ गन्त्वा हत्थगताय वासिया तस्मिं गुम्बे दण्डके छिन्दितुकामो तिणेहि सञ्छादितवम्मिकसीसन्ते उट्ठितरुक्खदण्डकं छिन्दि. तावदेव च नं ततो वम्मिकतो निक्खमित्वा घोरविसो आसीविसो डंसि. सो तत्थेव पतित्वा कालमकासि. सा महादुक्खं अनुभवन्ती तस्स आगमनं ओलोकेन्ती द्वेपि दारके वातवुट्ठिं असहमाने विरवन्ते उरन्तरे कत्वा, द्वीहि जाणुकेहि द्वीहि हत्थेहि च भूमिं उप्पीळेत्वा यथाठिताव रत्तिं वीतिनामेत्वा विभाताय रत्तिया मंसपेसिवण्णं एकं पुत्तं पिलोतिकचुम्बटके निपज्जापेत्वा हत्थेहि उरेहि च परिग्गहेत्वा, इतरं ‘‘एहि, तात, पिता ते इतो गतो’’ति वत्वा सामिकेन गतमग्गेन गच्छन्ती तं वम्मिकसमीपे कालङ्कतं निसिन्नं दिस्वा ‘‘मं निस्साय मम सामिको मतो’’ति रोदन्ती परिदेवन्ती सकलरत्तिं देवेन वुट्ठत्ता जण्णुकप्पमाणं थनप्पमाणं उदकं सवन्तिं अन्तरामग्गे नदिं पत्वा, अत्तनो मन्दबुद्धिताय दुब्बलताय च द्वीहि दारकेहि सद्धिं उदकं ओतरितुं अविसहन्ती जेट्ठपुत्तं ओरिमतीरे ठपेत्वा इतरं आदाय परतीरं गन्त्वा साखाभङ्गं अत्थरित्वा तत्थ पिलोतिकचुम्बटके निपज्जापेत्वा ‘‘इतरस्स सन्तिकं गमिस्सामी’’ति बालपुत्तकं पहातुं असक्कोन्ती पुनप्पुनं निवत्तित्वा ओलोकयमाना नदिं ओतरति.
अथस्सा नदीमज्झं गतकाले एको सेनो तं दारकं दिस्वा ‘‘मंसपेसी’’ति सञ्ञाय आकासतो भस्सि. सा तं दिस्वा उभो हत्थे उक्खिपित्वा ‘‘सूसू’’ति तिक्खत्तुं महासद्दं निच्छारेसि. सेनो दूरभावेन तं अनादियन्तो कुमारं गहेत्वा वेहासं उप्पति. ओरिमतीरे ठितो पुत्तो उभो हत्थे उक्खिपित्वा महासद्दं निच्छारयमानं दिस्वा ‘‘मं सन्धाय वदती’’ति सञ्ञाय वेगेन उदके पति. इति बालपुत्तको सेनेन, जेट्ठपुत्तको उदकेन हतो. सा ‘‘एको मे पुत्तो सेनेन गहितो, एको उदकेन वूळ्हो, पन्थे मे पति मतो’’ति रोदन्ती परिदेवन्ती गच्छन्ती सावत्थितो आगच्छन्तं एकं पुरिसं दिस्वा पुच्छि – ‘‘कत्थ वासिकोसि, ताता’’ति? ‘‘सावत्थिवासिकोम्हि, अम्मा’’ति. ‘‘सावत्थियं असुकवीथियं असुककुलं नाम अत्थि, तं जानासि, ताता’’ति? ‘‘जानामि, अम्म, तं पन मा पुच्छि, अञ्ञं पुच्छा’’ति. ‘‘अञ्ञेन मे पयोजनं नत्थि, तदेव पुच्छामि, ताता’’ति. ‘‘अम्म, त्वं अत्तनो अनाचिक्खितुं न देसि, अज्ज ते सब्बरत्तिं देवो वस्सन्तो दिट्ठो’’ति? ‘‘दिट्ठो मे, तात, मय्हमेव सो सब्बरत्तिं वुट्ठो, तं कारणं पच्छा कथेस्सामि, एतस्मिं ताव मे सेट्ठिगेहे पवत्तिं कथेही’’ति. ‘‘अम्म, अज्ज रत्तियं सेट्ठि च भरिया च सेट्ठिपुत्तो चाति तयोपि जने अवत्थरमानं गेहं पति, ते एकचितकायं झायन्ति, स्वायं धूमो पञ्ञायति, अम्मा’’ति. सा तस्मिं खणे निवत्थवत्थम्पि पतमानं न सञ्जानि. सोकुम्मत्तत्तं पत्वा जातरूपेनेव –
‘‘उभो पुत्ता कालङ्कता, पन्थे मय्हं पती मतो;
माता पिता च भाता च, एकचितम्हि डय्हरे’’ति. (अप. थेरी २.२.४९८) –
विलपन्ती परिब्भमति.
ततो पट्ठाय तस्सा निवासनमत्तेनपि पटेन अचरणतो पतिताचारत्ता पटाचारात्वेव समञ्ञा अहोसि. तं दिस्वा मनुस्सा ‘‘गच्छ, उम्मत्तिके’’ति केचि कचवरं मत्थके खिपन्ति, अञ्ञे पंसुं ओकिरन्ति, अपरे लेड्डुं खिपन्ति. सत्था जेतवने महापरिसामज्झे निसीदित्वा धम्मं देसेन्तो तं तथा परिब्भमन्तिं दिस्वा ञाणपरिपाकञ्च ओलोकेत्वा यथा विहाराभिमुखी आगच्छति, तथा अकासि. परिसा तं दिस्वा ‘‘इमिस्सा उम्मत्तिकाय इतो आगन्तुं मादत्था’’ति आह. ‘‘भगवा मा नं वारयित्था’’ति वत्वा अविदूरट्ठानं आगतकाले ‘‘सतिं पटिलभ भगिनी’’ति आह. सा तावदेव बुद्धानुभावेन सतिं पटिलभित्वा निवत्थवत्थस्स पतितभावं सल्लक्खेत्वा हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठपेत्वा उक्कुटिकं उपनिसज्जाय निसीदि. एको पुरिसो उत्तरसाटकं खिपि. सा तं निवासेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, अवस्सयो मे होथ, एकं मे पुत्तं सेनो गण्हि, एको उदकेन वूळ्हो, पन्थे पति मतो, मातापितरो भाता च गेहेन अवत्थटा मता एकचितकस्मिं झायन्ती’’ति सा सोककारणं आचिक्खि. सत्था ‘‘पटाचारे, मा चिन्तयि, तव अवस्सयो भवितुं समत्थस्सेव सन्तिकं आगतासि. यथा हि त्वं इदानि पुत्तादीनं मरणनिमित्तं अस्सूनि पवत्तेसि, एवं अनमतग्गे संसारे पुत्तादीनं मरणहेतु पवत्तितं अस्सु चतुन्नं महासमुद्दानं उदकतो बहुतर’’न्ति दस्सेन्तो –
‘‘चतूसु समुद्देसु जलं परित्तकं, ततो बहुं अस्सुजलं अनप्पकं;
दुक्खेन फुट्ठस्स नरस्स सोचना, किं कारणा अम्म तुवं पमज्जसी’’ति. (ध. प. अट्ठ. १.११२ पटाचाराथेरीवत्थु) –
गाथं अभासि.
एवं सत्थरि अनमतग्गपरियायकथं (सं. नि. २.१२५-१२६) कथेन्ते तस्सा सोको तनुतरभावं अगमासि. अथ नं तनुभूतसोकं ञत्वा ‘‘पटाचारे, पुत्तादयो नाम परलोकं गच्छन्तस्स ताणं वा लेणं वा सरणं वा भवितुं न सक्कोन्ती’’ति विज्जमानापि ते न सन्ति एव, तस्मा पण्डितेन अत्तनो सीलं विसोधेत्वा निब्बानगामिमग्गोयेव साधेतब्बोति दस्सेन्तो –
‘‘न सन्ति पुत्ता ताणाय, न पिता नापि बन्धवा;
अन्तकेनाधिपन्नस्स, नत्थि ञातीसु ताणता.
‘‘एतमत्थवसं ञत्वा, पण्डितो सीलसंवुतो;
निब्बानगमनं मग्गं, खिप्पमेव विसोधये’’ति. (ध. प. २८८-२८९) –
इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि. देसनावसाने पटाचारा सोतापत्तिफले पतिट्ठहित्वा सत्थारं पब्बज्जं याचि. सत्था तं भिक्खुनीनं सन्तिकं नेत्वा पब्बाजेसि. सा लद्धूपसम्पदा उपरिमग्गत्थाय विपस्सनाय कम्मं करोन्ती एकदिवसं घटेन उदकं आदाय पादे धोवन्ती उदकं आसिञ्चि. तं थोकं ठानं गन्त्वा पच्छिज्जि, दुतियवारं आसित्तं ततो दूरं अगमासि, ततियवारं आसित्तं ततोपि दूरतरं अगमासि. सा तदेव आरम्मणं गहेत्वा तयो वये परिच्छिन्दित्वा ‘‘मया पठमं आसित्तउदकं विय इमे सत्ता पठमवयेपि मरन्ति, ततो दूरं गतं दुतियवारं आसित्तं उदकं विय मज्झिमवयेपि, ततो दूरतरं गतं ततियवारं आसित्तं उदकं विय पच्छिमवयेपि मरन्तियेवा’’ति चिन्तेसि. सत्था गन्धकुटियं निसिन्नोव ओभासं फरित्वा तस्सा सम्मुखे ठत्वा कथेन्तो विय ‘‘एवमेतं, पटाचारे, सब्बेपिमे सत्ता मरणधम्मा, तस्मा पञ्चन्नं खन्धानं उदयब्बयं अपस्सन्तस्स वस्ससतं जीवतो तं पस्सन्तस्स एकाहम्पि एकक्खणम्पि जीवितं सेय्यो’’ति इममत्थं दस्सेन्तो –
‘‘यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं उदयब्बयं;
एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो उदयब्बय’’न्ति. (ध. प. ११३) –
गाथमाह. गाथापरियोसाने पटाचारा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.४६८-५११) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.
‘‘तदाहं हंसवतियं, जाता सेट्ठिकुले अहुं;
नानारतनपज्जोते, महासुखसमप्पिता.
‘‘उपेत्वा तं महावीरं, अस्सोसिं धम्मदेसनं;
ततो जातपसादाहं, उपेसिं सरणं जिनं.
‘‘ततो विनयधारीनं, अग्गं वण्णेसि नायको;
भिक्खुनिं लज्जिनिं तादिं, कप्पाकप्पविसारदं.
‘‘तदा मुदितचित्ताहं, तं ठानमभिकङ्खिनी;
निमन्तेत्वा दसबलं, ससङ्घं लोकनायकं.
‘‘भोजयित्वान सत्ताहं, ददित्वाव तिचीवरं;
निपच्च सिरसा पादे, इदं वचनमब्रविं.
‘‘या तया वण्णिता वीर, इतो अट्ठमके मुनि;
तादिसाहं भविस्सामि, यदि सिज्झति नायक.
‘‘तदा अवोच मं सत्था, भद्दे मा भायि अस्सस;
अनागतम्हि अद्धाने, लच्छसे तं मनोरथं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादा, ओरसा धम्मनिम्मिता;
पटाचाराति नामेन, हेस्सति सत्थु साविका.
‘‘तदाहं मुदिता हुत्वा, यावजीवं तदा जिनं;
मेत्तचित्ता परिचरिं, ससङ्घं लोकनायकं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;
कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.
‘‘उपट्ठाको महेसिस्स, तदा आसि नरिस्सरो;
कासिराजा किकी नाम, बाराणसिपुरुत्तमे.
‘‘तस्सासिं ततिया धीता, भिक्खुनी इति विस्सुता;
धम्मं सुत्वा जिनग्गस्स, पब्बज्जं समरोचयिं.
‘‘अनुजानि न नो तातो, अगारेव तदा मयं;
वीसवस्ससहस्सानि, विचरिम्ह अतन्दिता.
‘‘कोमारिब्रह्मचरियं, राजकञ्ञा सुखेधिता;
बुद्धोपट्ठाननिरता, मुदिता सत्तधीतरो.
‘‘समणी समणगुत्ता च, भिक्खुनी भिक्खुदायिका;
धम्मा चेव सुधम्मा च, सत्तमी सङ्घदायिका.
‘‘अहं उप्पलवण्णा च, खेमा भद्दा च भिक्खुनी;
किसागोतमी धम्मदिन्ना, विसाखा होति सत्तमी.
‘‘तेहि कम्मेहि सुकतेहि, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘पच्छिमे च भवे दानि, जाता सेट्ठिकुले अहं;
सावत्थियं पुरवरे, इद्धे फीते महद्धने.
‘‘यदा च योब्बनूपेता, वितक्कवसगा अहं;
नरं जारपतिं दिस्वा, तेन सद्धिं अगच्छहं.
‘‘एकपुत्तपसूताहं, दुतियो कुच्छिया मम;
तदाहं मातापितरो, ओक्खामीति सुनिच्छिता.
‘‘नारोचेसिं पतिं मय्हं, तदा तम्हि पवासिते;
एकिका निग्गता गेहा, गन्तुं सावत्थिमुत्तमं.
‘‘ततो मे सामि आगन्त्वा, सम्भावेसि पथे ममं;
तदा मे कम्मजा वाता, उप्पन्ना अतिदारुणा.
‘‘उट्ठितो च महामेघो, पसूतिसमये मम;
दब्बत्थाय तदा गन्त्वा, सामि सप्पेन मारितो.
‘‘तदा विजातदुक्खेन, अनाथा कपणा अहं;
कुन्नदिं पूरितं दिस्वा, गच्छन्ती सकुलालयं.
‘‘बालं आदाय अतरिं, पारकूले च एककं;
सायेत्वा बालकं पुत्तं, इतरं तरणायहं.
‘‘निवत्ता उक्कुसो हासि, तरुणं विलपन्तकं;
इतरञ्च वही सोतो, साहं सोकसमप्पिता.
‘‘सावत्थिनगरं गन्त्वा, अस्सोसिं सजने मते;
तदा अवोचं सोकट्टा, महासोकसमप्पिता.
‘‘उभो पुत्ता कालङ्कता, पन्थे मय्हं पती मतो;
माता पिता च भाता च, एकचितम्हि डय्हरे.
‘‘तदा किसा च पण्डु च, अनाथा दीनमानसा;
इतो ततो भमन्तीहं, अद्दसं नरसारथिं.
‘‘ततो अवोच मं सत्था, पुत्ते मा सोचि अस्सस;
अत्तानं ते गवेसस्सु, किं निरत्थं विहञ्ञसि.
‘‘न सन्ति पुत्ता ताणाय, न ञाती नापि बन्धवा;
अन्तकेनाधिपन्नस्स, नत्थि ञातीसु ताणता.
‘‘तं सुत्वा मुनिनो वाक्यं, पठमं फलमज्झगं;
पब्बजित्वान नचिरं, अरहत्तमपापुणिं.
‘‘इद्धीसु च वसी होमि, दिब्बाय सोतधातुया;
परचित्तानि जानामि, सत्थुसासनकारिका.
‘‘पुब्बेनिवासं जानामि, दिब्बचक्खु विसोधितं;
खेपेत्वा आसवे सब्बे, विसुद्धासिं सुनिम्मला.
‘‘ततोहं विनयं सब्बं, सन्तिके सब्बदस्सिनो;
उग्गहिं सब्बवित्थारं, ब्याहरिञ्च यथातथं.
‘‘जिनो तस्मिं गुणे तुट्ठो, एतदग्गे ठपेसि मं;
अग्गा विनयधारीनं, पटाचाराव एकिका.
‘‘परिचिण्णो मया सत्था, कतं बुद्धस्स सासनं;
ओहितो गरुको भारो, भवनेत्ति समूहता.
‘‘यस्सत्थाय पब्बजिता, अगारस्मानगारियं;
सो मे अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा सेक्खकाले अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उपरिविसेसस्स निब्बत्तिताकारं विभावेन्ती उदानवसेन –
११२. ‘‘नङ्गलेहि कसं खेत्तं, बीजानि पवपं छमा;
पुत्तदारानि पोसेन्ता, धनं विन्दन्ति माणवा.
११३. ‘‘किमहं सीलसम्पन्ना, सत्थुसासनकारिका;
निब्बानं नाधिगच्छामि, अकुसीता अनुद्धता.
११४. ‘‘पादे पक्खालयित्वान, उदकेसु करोमहं;
पादोदकञ्च दिस्वान, थलतो निन्नमागतं.
११५. ‘‘ततो चित्तं समाधेसिं, अस्सं भद्रंवजानियं;
ततो दीपं गहेत्वान, विहारं पाविसिं अहं;
सेय्यं ओलोकयित्वान, मञ्चकम्हि उपाविसिं.
११६. ‘‘ततो सूचिं गहेत्वान, वट्टिं ओकस्सयामहं;
पदीपस्सेव निब्बानं, विमोक्खो अहु चेतसो’’ति. – इमा गाथा अभासि;
तत्थ कसन्ति कसन्ता कसिकम्मं करोन्ता. बहुत्थे हि इदं एकवचनं. पवपन्ति बीजानि वपन्ता. छमाति छमायं. भुम्मत्थे हि इदं पच्चत्तवचनं. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – इमे माणवा सत्ता नङ्गलेहि फालेहि खेत्तं कसन्ता यथाधिप्पायं खेत्तभूमियं पुब्बण्णापरण्णभेदानि बीजानि वपन्ता तंहेतु तंनिमित्तं अत्तानं पुत्तदारादीनि पोसेन्ता हुत्वा धनं पटिलभन्ति. एवं इमस्मिं लोके योनिसो पयुत्तो पच्चत्तपुरिसकारो नाम सफलो सउदयो.
तत्थ किमहं सीलसम्पन्ना, सत्थुसासनकारिका. निब्बानं नाधिगच्छामि, अकुसीता अनुद्धताति अहं सुविसुद्धसीला आरद्धवीरियताय अकुसीता अज्झत्तं सुसमाहितचित्तताय अनुद्धता च हुत्वा चतुसच्चकम्मट्ठानभावनासङ्खातं सत्थु सासनं करोन्ती कस्मा निब्बानं नाधिगच्छामि, अधिगमिस्सामि एवाति.
एवं पन चिन्तेत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्ती एकदिवसं पादधोवनउदके निमित्तं गण्हि. तेनाह ‘‘पादे पक्खालयित्वाना’’तिआदि. तस्सत्थो – अहं पादे धोवन्ती पादपक्खालनहेतु तिक्खत्तुं आसित्तेसु उदकेसु थलतो निन्नमागतं पादोदकं दिस्वा निमित्तं करोमि.
‘‘यथा इदं उदकं खयधम्मं वयधम्मं, एवं सत्तानं आयुसङ्खारा’’ति एवं अनिच्चलक्खणं, तदनुसारेन दुक्खलक्खणं, अनत्तलक्खणञ्च उपधारेत्वा विपस्सनं वड्ढेन्ती ततो चित्तं समाधेसिं, अस्सं भद्रंवजानियन्ति यथा अस्सं भद्रं आजानियं कुसलो सारथि सुखेन सारेति, एवं मय्हं चित्तं सुखेनेव समाधेसिं, विपस्सनासमाधिना समाहितं अकासिं. एवं पन विपस्सनं वड्ढेन्ती उतुसप्पायनिजिगिसाय ओवरकं पविसन्ती अन्धकारविधमनत्थं दीपं गहेत्वा गब्भं पविसित्वा दीपं ठपेत्वा मञ्चके निसिन्नमत्ताव दीपं विज्झापेतुं अग्गळसूचिया दीपवट्टिं आकड्ढिं, तावदेव उतुसप्पायलाभेन तस्सा चित्तं समाहितं अहोसि, विपस्सनावीथिं ओतरि, मग्गेन घट्टेसि. ततो मग्गपटिपाटिया सब्बसो आसवानं खयो अहोसि. तेन वुत्तं – ‘‘ततो दीपं गहेत्वान…पे… विमोक्खो अहु चेतसो’’ति. तत्थ सेय्यं ओलोकयित्वानाति दीपालोकेन सेय्यं पस्सित्वा.
सूचिन्ति अग्गळसूचिं. वट्टिं ओकस्सयामीति दीपं विज्झापेतुं तेलाभिमुखं दीपवट्टिं आकड्ढेमि. विमोक्खोति किलेसेहि विमोक्खो. सो पन यस्मा परमत्थतो चित्तस्स सन्तति, तस्मा वुत्तं ‘‘चेतसो’’ति. यथा पन वट्टितेलादिके पच्चये सति उप्पज्जनारहो पदीपो तदभावे अनुप्पज्जनतो निब्बुतोति वुच्चति, एवं किलेसादिपच्चये सति उप्पज्जनारहं चित्तं तदभावे अनुप्पज्जनतो विमुत्तन्ति वुच्चतीति आह – ‘‘पदीपस्सेव निब्बानं, विमोक्खो अहु चेतसो’’ति.
पटाचाराथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.