८. सोणाथेरीगाथावण्णना
दस पुत्ते विजायित्वातिआदिका सोणाय थेरिया गाथा. अयम्पि पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं आरद्धवीरियानं भिक्खुनीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा, अधिकारकम्मं कत्वा सयम्पि तं ठानन्तरं पत्थेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा, ततो चुता कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्ता पतिकुलं गता दस पुत्तधीतरो लभित्वा बहुपुत्तिकाति पञ्ञायित्थ. सा सामिके पब्बजिते वयप्पत्ते पुत्तधीतरो घरावासे पतिट्ठापेत्वा सब्बं धनं पुत्तानं विभजित्वा अदासि, न किञ्चि अत्तनो ठपेसि. तं पुत्ता च धीतरो च कतिपाहमेव उपट्ठहित्वा परिभवं अकंसु. सा ‘‘किं मय्हं इमेहि परिभवाय घरे वसन्तिया’’ति भिक्खुनियो उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचि. तं भिक्खुनियो पब्बाजेसुं. सा लद्धूपसम्पदा ‘‘अहं महल्लिकाकाले पब्बजित्वा अप्पमत्ताय भवितब्ब’’न्ति भिक्खुनीनं वत्तपटिवत्तं करोन्ती ‘‘सब्बरत्तिं समणधम्मं करिस्सामी’’ति हेट्ठापासादे एकथम्भं हत्थेन गहेत्वा तं अविजहमाना समणधम्मं करोन्ती चङ्कममानापि ‘‘अन्धकारे ठाने रुक्खादीसु यत्थ कत्थचि मे सीसं पटिहञ्ञेय्या’’ति रुक्खं हत्थेन गहेत्वा तं अविजहमानाव समणधम्मं करोति. ततो पट्ठाय सा आरद्धवीरियताय पाकटा अहोसि. सत्था तस्सा ञाणपरिपाकं दिस्वा गन्धकुटियं निसिन्नोव ओभासं फरित्वा सम्मुखे निसिन्नो विय अत्तानं दस्सेत्वा –
‘‘यो च वस्ससतं जीवे, अपस्सं धम्ममुत्तमं;
एकाहं जीवितं सेय्यो, पस्सतो धम्ममुत्तम’’न्ति. (ध. प. ११५) –
गाथं अभासि. सा गाथापरियोसाने अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.३.२२०-२४३) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.
‘‘तदा सेट्ठिकुले जाता, सुखिता पूजिता पिया;
उपेत्वा तं मुनिवरं, अस्सोसिं मधुरं वचं.
‘‘आरद्धवीरियानग्गं, वण्णेसि भिक्खुनिं जिनो;
तं सुत्वा मुदिता हुत्वा, कारं कत्वान सत्थुनो.
‘‘अभिवादिय सम्बुद्धं, ठानं तं पत्थयिं तदा;
अनुमोदि महावीरो, सिज्झतं पणिधी तव.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादा, ओरसा धम्मनिम्मिता;
सोणाति नाम नामेन, हेस्सति सत्थु साविका.
‘‘तं सुत्वा मुदिता हुत्वा, यावजीवं तदा जिनं;
मेत्तचित्ता परिचरिं, पच्चयेहि विनायकं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘पच्छिमे च भवे दानि, जाता सेट्ठिकुले अहं;
सावत्थियं पुरवरे, इद्धे फीते महद्धने.
‘‘यदा च योब्बनप्पत्ता, गन्त्वा पतिकुलं अहं;
दस पुत्तानि अजनिं, सुरूपानि विसेसतो.
‘‘सुखेधिता च ते सब्बे, जननेत्तमनोहरा;
अमित्तानम्पि रुचिता, मम पगेव ते सिया.
‘‘ततो मय्हं अकामाय, दसपुत्तपुरक्खतो;
पब्बजित्थ स मे भत्ता, देवदेवस्स सासने.
‘‘तदेकिका विचिन्तेसिं, जीवितेनालमत्थु मे;
चत्ताय पतिपुत्तेहि, वुड्ढाय च वराकिया.
‘‘अहम्पि तत्थ गच्छिस्सं, सम्पत्तो यत्थ मे पति;
एवाहं चिन्तयित्वान, पब्बजिं अनगारियं.
‘‘ततो च मं भिक्खुनियो, एकं भिक्खुनुपस्सये;
विहाय गच्छुमोवादं, तापेहि उदकं इति.
‘‘तदा उदकमाहित्वा, ओकिरित्वान कुम्भिया;
चुल्ले ठपेत्वा आसीना, ततो चित्तं समादहिं.
‘‘खन्धे अनिच्चतो दिस्वा, दुक्खतो च अनत्ततो;
खेपेत्वा आसवे सब्बे, अरहत्तमपापुणिं.
‘‘तदागन्त्वा भिक्खुनियो, उण्होदकमपुच्छिसुं;
तेजोधातुमधिट्ठाय, खिप्पं सन्तापयिं जलं.
‘‘विम्हिता ता जिनवरं, एतमत्थमसावयुं;
तं सुत्वा मुदितो नाथो, इमं गाथं अभासथ.
‘‘यो च वस्ससतं जीवे, कुसीतो हीनवीरियो;
एकाहं जीवितं सेय्यो, वीरियमारभतो दळ्हं.
‘‘आराधितो महावीरो, मया सुप्पटिपत्तिया;
आरद्धवीरियानग्गं, ममाह स महामुनि.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अथ नं भगवा भिक्खुनियो पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तो आरद्धवीरियानं अग्गट्ठाने ठपेसि. सा एकदिवसं अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन –
१०२. ‘‘दस पुत्ते विजायित्वा, अस्मिं रूपसमुस्सये;
ततोहं दुब्बला जिण्णा, भिक्खुनिं उपसङ्कमिं.
१०३. ‘‘सा मे धम्ममदेसेसि, खन्धायतनधातुयो;
तस्सा धम्मं सुणित्वान, केसे छेत्वान पब्बजिं.
१०४. ‘‘तस्सा मे सिक्खमानाय, दिब्बचक्खु विसोधितं;
पुब्बेनिवासं जानामि, यत्थ मे वुसितं पुरे.
१०५. ‘‘अनिमित्तञ्च भावेमि, एकग्गा सुसमाहिता;
अनन्तराविमोक्खासिं, अनुपादाय निब्बुता.
१०६. ‘‘पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता, तिट्ठन्ति छिन्नमूलका;
धि तवत्थु जरे जम्मे, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति. – इमा गाथा अभासि;
तत्थ रूपसमुस्सयेति रूपसङ्खाते समुस्सये. अयञ्हि रूपसद्दो ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाण’’न्तिआदीसु (सं. नि. ४.६०) रूपायतने आगतो. ‘‘यंकिञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्न’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.१८१) रूपक्खन्धे. ‘‘पियरूपे सातरूपे रज्जती’’तिआदीसु (म. नि. १.४०९) सभावे. ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३३८; अ. नि. १.४२७-४३४) कसिणायतने. ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३३९; अ. नि. १.४३५-४४२) रूपझाने. ‘‘अट्ठिञ्च पटिच्च न्हारुञ्च पटिच्च मंसञ्च पटिच्च चम्मञ्च पटिच्च आकासो परिवारितो रूपन्त्वेव सङ्खं गच्छती’’तिआदीसु (म. नि. १.३०६) रूपकाये. इधापि रूपकायेव दट्ठब्बो. समुस्सयसद्दोपि अट्ठीनं सरीरस्स परियायो. ‘‘सतन्ति समुस्सया’’तिआदीसु अट्ठिसरीरपरियाये. ‘‘आतुरं असुचिं पूतिं, पस्स नन्दे समुस्सय’’न्तिआदीसु (थेरगा. १९) सरीरे. इधापि सरीरे एव दट्ठब्बो. तेन वुत्तं – ‘‘रूपसमुस्सये’’ति, रूपसङ्खाते समुस्सये सरीरेति अत्थो. ठत्वाति वचनसेसो. अस्मिं रूपसमुस्सयेति हि इमस्मिं रूपसमुस्सये ठत्वा इमं रूपकायं निस्साय दस पुत्ते विजायित्वाति योजना. ततोति तस्मा दसपुत्तविजायनहेतु. सा हि पठमवयं अतिक्कमित्वा पुत्तके विजायन्ती अनुक्कमेन दुब्बलसरीरा जराजिण्णा च अहोसि. तेन वुत्तं ‘‘ततोहं दुब्बला जिण्णा’’ति.
तस्साति ततो, तस्साति वा तस्सा सन्तिके. पुन तस्साति करणे सामिवचनं, तायाति अत्थो. सिक्खमानायाति तिस्सोपि सिक्खा सिक्खमाना.
अनन्तराविमोक्खासिन्ति अग्गमग्गस्स अनन्तरा उप्पन्नविमोक्खा आसिं. रूपी रूपानि पस्सतीतिआदयो हि अट्ठपि विमोक्खा अनन्तरविमोक्खा नाम न होन्ति. मग्गानन्तरं अनुप्पत्ता हि फलविमोक्खा फलसमापत्तिकाले पवत्तमानापि पठममग्गानन्तरमेव समुप्पत्तितो तं उपादाय अनन्तरविमोक्खा नाम, यथा मग्गसमाधि आनन्तरिकसमाधीति वुच्चति. अनुपादाय निब्बुताति रूपादीसु किञ्चिपि अग्गहेत्वा किलेसपरिनिब्बानेन निब्बुता आसिं.
एवं विज्जात्तयं विभावेत्वा अरहत्तफलेन कूटं गण्हन्ती उदानेत्वा, इदानि जराय चिरकालं उपद्दुतसरीरं विगरहन्ती सह वत्थुना तस्स समतिक्कन्तभावं विभावेतुं ‘‘पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता’’ति ओसानगाथमाह. तत्थ धि तवत्थु जरे जम्मेति अङ्गानं सिथिलभावकरणादिना जरे जम्मे लामके हीने तव तुय्हं धि अत्थु धिकारो होतु. नत्थि दानि पुनब्भवोति तस्मा त्वं मया अतिक्कन्ता अभिभूतासीति अधिप्पायो.
सोणाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.