७. सकुलाथेरीगाथावण्णना

अगारस्मिं वसन्तीतिआदिका सकुलाय थेरिया गाथा. अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे आनन्दस्स रञ्ञो धीता हुत्वा निब्बत्ता, सत्थु वेमातिकभगिनी नन्दाति नामेन. सा विञ्ञुतं पत्वा एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्ती सत्थारा एकं भिक्खुनिं दिब्बचक्खुकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा उस्साहजाता अधिकारकम्मं कत्वा सयम्पि तं ठानन्तरं पत्थेन्ती पणिधानमकासि. सा तत्थ यावजीवं बहुं उळारं कुसलकम्मं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्ती कस्सपस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा एकचारिनी विचरन्ती एकदिवसं तेलभिक्खाय आहिण्डित्वा तेलं लभित्वा तेन तेलेन सत्थु चेतिये सब्बरत्तिं दीपपूजं अकासि. सा ततो चुता तावतिंसे निब्बत्तित्वा सुविसुद्धदिब्बचक्खुका हुत्वा एकं बुद्धन्तरं देवेसुयेव संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. सकुलातिस्सा नामं अहोसि. सा विञ्ञुतं पत्ता सत्थु जेतवनपटिग्गहणे पटिलद्धसद्धा उपासिका हुत्वा अपरभागे अञ्ञतरस्स खीणासवत्थेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा सञ्जातसंवेगा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा घटेन्ती वायमन्ती न चिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.३.१३१-१६५) –

‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;

इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.

‘‘हिताय सब्बसत्तानं, सुखाय वदतं वरो;

अत्थाय पुरिसाजञ्ञो, पटिपन्नो सदेवके.

‘‘यसग्गपत्तो सिरिमा, कित्तिवण्णगतो जिनो;

पूजितो सब्बलोकस्स, दिसा सब्बासु विस्सुतो.

‘‘उत्तिण्णविचिकिच्छो सो, वीतिवत्तकथंकथो;

सम्पुण्णमनसङ्कप्पो, पत्तो सम्बोधिमुत्तमं.

‘‘अनुप्पन्नस्स मग्गस्स, उप्पादेता नरुत्तमो;

अनक्खातञ्च अक्खासि, असञ्जातञ्च सञ्जनी.

‘‘मग्गञ्ञू च मग्गविदू, मग्गक्खायी नरासभो;

मग्गस्स कुसलो सत्था, सारथीनं वरुत्तमो.

‘‘महाकारुणिको सत्था, धम्मं देसेति नायको;

निमुग्गे कामपङ्कम्हि, समुद्धरति पाणिने.

‘‘तदाहं हंसवतियं, जाता खत्तियनन्दना;

सुरूपा सधना चापि, दयिता च सिरीमती.

‘‘आनन्दस्स महारञ्ञो, धीता परमसोभना;

वेमाता भगिनी चापि, पदुमुत्तरनामिनो.

‘‘राजकञ्ञाहि सहिता, सब्बाभरणभूसिता;

उपागम्म महावीरं, अस्सोसिं धम्मदेसनं.

‘‘तदा हि सो लोकगरु, भिक्खुनिं दिब्बचक्खुकं;

कित्तयं परिसामज्झे, अग्गट्ठाने ठपेसि तं.

‘‘सुणित्वा तमहं हट्ठा, दानं दत्वान सत्थुनो;

पूजित्वान च सम्बुद्धं, दिब्बचक्खुं अपत्थयिं.

‘‘ततो अवोच मं सत्था, नन्दे लच्छसि पत्थितं;

पदीपधम्मदानानं, फलमेतं सुनिच्छितं.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;

गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.

‘‘तस्स धम्मेसु दायादा, ओरसा धम्मनिम्मिता;

सकुला नाम नामेन, हेस्सति सत्थु साविका.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;

कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.

‘‘परिब्बाजकिनी आसिं, तदाहं एकचारिनी;

भिक्खाय विचरित्वान, अलभिं तेलमत्तकं.

‘‘तेन दीपं पदीपेत्वा, उपट्ठिं सब्बसंवरिं;

चेतियं द्विपदग्गस्स, विप्पसन्नेन चेतसा.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘यत्थ यत्थूपपज्जामि, तस्स कम्मस्स वाहसा;

पज्जलन्ति महादीपा, तत्थ तत्थ गताय मे.

‘‘तिरोकुट्टं तिरोसेलं, समतिग्गय्ह पब्बतं;

पस्सामहं यदिच्छामि, दीपदानस्सिदं फलं.

‘‘विसुद्धनयना होमि, यससा च जलामहं;

सद्धापञ्ञावती चेव, दीपदानस्सिदं फलं.

‘‘पच्छिमे च भवे दानि, जाता विप्पकुले अहं;

पहूतधनधञ्ञम्हि, मुदिते राजपूजिते.

‘‘अहं सब्बङ्गसम्पन्ना, सब्बाभरणभूसिता;

पुरप्पवेसे सुगतं, वातपाने ठिता अहं.

‘‘दिस्वा जलन्तं यससा, देवमनुस्ससक्कतं;

अनुब्यञ्जनसम्पन्नं, लक्खणेहि विभूसितं.

‘‘उदग्गचित्ता सुमना, पब्बज्जं समरोचयिं;

न चिरेनेव कालेन, अरहत्तमपापुणिं.

‘‘इद्धीसु च वसी होमि, दिब्बाय सोतधातुया;

परचित्तानि जानामि, सत्थुसासनकारिका.

‘‘पुब्बेनिवासं जानामि, दिब्बचक्खु विसोधितं;

खेपेत्वा आसवे सब्बे, विसुद्धासिं सुनिम्मला.

‘‘परिचिण्णो मया सत्था, कतं बुद्धस्स सासनं;

ओहितो गरुको भारो, भवनेत्तिसमूहता.

‘‘यस्सत्थाय पब्बजिता, अगारस्मानगारियं;

सो मे अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयो.

‘‘ततो महाकारुणिको, एतदग्गे ठपेसि मं;

दिब्बचक्खुकानं अग्गा, सकुलाति नरुत्तमो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा कताधिकारताय दिब्बचक्खुञाणे चिण्णवसी अहोसि. तेन नं सत्था दिब्बचक्खुकानं भिक्खुनीनं अग्गट्ठाने ठपेसि. सा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा पीतिसोमनस्सजाता उदानवसेन –

९७. ‘‘अगारस्मिं वसन्तीहं, धम्मं सुत्वान भिक्खुनो;

अद्दसं विरजं धम्मं, निब्बानं पदमच्चुतं.

९८. ‘‘साहं पुत्तं धीतरञ्च, धनधञ्ञञ्च छड्डिय;

केसे छेदापयित्वान, पब्बजिं अनगारियं.

९९. ‘‘सिक्खमाना अहं सन्ती, भावेन्ती मग्गमञ्जसं;

पहासिं रागदोसञ्च, तदेकट्ठे च आसवे.

१००. ‘‘भिक्खुनी उपसम्पज्ज, पुब्बजातिमनुस्सरिं;

दिब्बचक्खु विसोधितं, विमलं साधुभावितं.

१०१. ‘‘सङ्खारे परतो दिस्वा, हेतुजाते पलोकिते;

पहासिं आसवे सब्बे, सीतिभूताम्हि निब्बुता’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ अगारस्मिं वसन्तीहं, धम्मं सुत्वान भिक्खुनोति अहं पुब्बे अगारमज्झे वसमाना अञ्ञतरस्स भिन्नकिलेसस्स भिक्खुनो सन्तिके चतुसच्चगब्भं धम्मकथं सुत्वा. अद्दसं विरजं धम्मं, निब्बानं पदमच्चुतन्ति रागरजादीनं अभावेन विरजं, वानतो निक्खन्तत्ता निब्बानं, चवनाभावतो अधिगतानं अच्चुतिहेतुताय च निब्बानं अच्चुतं, पदन्ति च लद्धनामं असङ्खतधम्मं, सहस्सनयपटिमण्डितेन दस्सनसङ्खातेन धम्मचक्खुना अद्दसं पस्सिं.

साहन्ति सा अहं वुत्तप्पकारेन सोतापन्ना होमि.

सिक्खमाना अहं सन्तीति अहं सिक्खमानाव समाना पब्बजित्वा वस्से अपरिपुण्णे एव. भावेन्ती मग्गमञ्जसन्ति मज्झिमपटिपत्तिभावतो अञ्जसं उपरिमग्गं उप्पादेन्ती. तदेकट्ठे च आसवेति रागदोसेहि सहजेकट्ठे पहानेकट्ठे च ततियमग्गवज्झे आसवे पहासिं समुच्छिन्दिं.

भिक्खुनी उपसम्पज्जाति वस्से परिपुण्णे उपसम्पज्जित्वा भिक्खुनी हुत्वा. विमलन्ति अविज्जादीहि उपक्किलेसेहि विमुत्तताय विगतमलं, साधु सक्कच्च सम्मदेव भावितं, साधूहि वा बुद्धादीहि भावितं उप्पादितं दिब्बचक्खु विसोधितन्ति सम्बन्धो.

सङ्खारेति तेभूमकसङ्खारे. परतोति अनत्ततो. हेतुजातेति पच्चयुप्पन्ने. पलोकितेति पलुज्जनसभावे पभङ्गुने पञ्ञाचक्खुना दिस्वा. पहासिं आसवे सब्बेति अग्गमग्गेन अवसिट्ठे सब्बेपि आसवे पजहिं, खेपेसिन्ति अत्थो. सेसं वुत्तनयमेव.

सकुलाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.