४. सुन्दरीनन्दाथेरीगाथावण्णना
आतुरं असुचिन्तिआदिका सुन्दरीनन्दाय थेरिया गाथा. अयम्पि किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा, सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्ती सत्थारं एकं भिक्खुनिं झायिनीनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेत्वा कुसलं उपचिनन्ती कप्पसतसहस्सं देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सक्यराजकुले निब्बत्ति. नन्दातिस्सा नामं अकंसु. अपरभागे रूपसम्पत्तिया सुन्दरीनन्दा, जनपदकल्याणीति च पञ्ञायित्थ. सा अम्हाकं भगवति सब्बञ्ञुतं पत्वा अनुपुब्बेन कपिलवत्थुं गन्त्वा नन्दकुमारञ्च राहुलकुमारञ्च पब्बाजेत्वा गते सुद्धोदनमहाराजे च परिनिब्बुते महापजापतिगोतमिया राहुलमाताय च पब्बजिताय चिन्तेसि – ‘‘मय्हं जेट्ठभाता चक्कवत्तिरज्जं पहाय पब्बजित्वा लोके अग्गपुग्गलो बुद्धो जातो, पुत्तोपिस्स राहुलकुमारो पब्बजि, भत्तापि मे नन्दराजा, मातापि महापजापतिगोतमी, भगिनीपि राहुलमाता पब्बजिता, इदानाहं गेहे किं करिस्सामि, पब्बजिस्सामी’’ति भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा ञातिसिनेहेन पब्बजि, नो सद्धाय. तस्मा पब्बजित्वापि रूपं निस्साय उप्पन्नमदा. ‘‘सत्था रूपं विवण्णेति गरहति, अनेकपरियायेन रूपे आदीनवं दस्सेती’’ति बुद्धुपट्ठानं न गच्छतीतिआदि सब्बं हेट्ठा अभिरूपनन्दाय वत्थुस्मिं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अयं पन विसेसो – सत्थारा निम्मितं इत्थिरूपं अनुक्कमेन जराभिभूतं दिस्वा अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो मनसिकरोन्तिया थेरिया कम्मट्ठानाभिमुखं चित्तं अहोसि. तं दिस्वा सत्था तस्सा सप्पायवसेन धम्मं देसेन्तो –
८२. ‘‘आतुरं असुचिं पूतिं, पस्स नन्दे समुस्सयं;
असुभाय चित्तं भावेहि, एकग्गं सुसमाहितं.
८३. ‘‘यथा इदं तथा एतं, यथा एतं तथा इदं;
दुग्गन्धं पूतिकं वाति, बालानं अभिनन्दितं.
८४. ‘‘एवमेतं अवेक्खन्ती, रत्तिन्दिवमतन्दिता;
ततो सकाय पञ्ञाय, अभिनिब्बिज्झ दक्खिस’’न्ति. –
इमा तिस्सो गाथा अभासि.
सा देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तस्सा उपरिमग्गत्थाय कम्मट्ठानं आचिक्खन्तो ‘‘नन्दे, इमस्मिं सरीरे अप्पमत्तकोपि सारो नत्थि, मंसलोहितलेपनो जरादीनं वासभूतो, अट्ठिपुञ्जमत्तो एवाय’’न्ति दस्सेतुं –
‘‘अट्ठिनं नगरं कतं, मंसलोहितलेपनं;
यत्थ जरा च मच्चु च, मानो मक्खो च ओहितो’’ति. (ध. प. १५०) –
धम्मपदे इमं गाथमाह.
सा देसनावसाने अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.३.१६६-२१९) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.
‘‘ओवादको विञ्ञापको, तारको सब्बपाणिनं;
देसनाकुसलो बुद्धो, तारेसि जनतं बहुं.
‘‘अनुकम्पको कारुणिको, हितेसी सब्बपाणिनं;
सम्पत्ते तित्थिये सब्बे, पञ्चसीले पतिट्ठपि.
‘‘एवं निराकुलं आसि, सुञ्ञतं तित्थियेहि च;
विचित्तं अरहन्तेहि, वसीभूतेहि तादिभि.
‘‘रतनानट्ठपञ्ञासं, उग्गतोव महामुनि;
कञ्चनग्घियसङ्कासो, बात्तिंसवरलक्खणो.
‘‘वस्ससतसहस्सानि, आयु विज्जति तावदे;
तावता तिट्ठमानो सो, तारेसि जनतं बहुं.
‘‘तदाहं हंसवतियं, जाता सेट्ठिकुले अहुं;
नानारतनपज्जोते, महासुखसमप्पिता.
‘‘उपेत्वा तं महावीरं, अस्सोसिं धम्मदेसनं;
अमतं परमस्सादं, परमत्थनिवेदकं.
‘‘तदा निमन्तयित्वान, ससङ्घं लोकनायकं;
दत्वा तस्स महादानं, पसन्ना सेहि पाणिभि.
‘‘झायिनीनं भिक्खुनीनं, अग्गट्ठानमपत्थयिं;
निपच्च सिरसा धीरं, ससङ्घं लोकनायकं.
‘‘तदा अदन्तदमको, तिलोकसरणो पभू;
ब्याकासि नरसारथि, लच्छसे तं सुपत्थितं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादा, ओरसा धम्मनिम्मिता;
नन्दाति नाम नामेन, हेस्सति सत्थु साविका.
‘‘तं सुत्वा मुदिता हुत्वा, यावजीवं तदा जिनं;
मेत्तचित्ता परिचरिं, पच्चयेहि विनायकं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘ततो चुता याममगं, ततोहं तुसितं गता;
ततो च निम्मानरतिं, वसवत्तिपुरं ततो.
‘‘यत्थ यत्थूपपज्जामि, तस्स कम्मस्स वाहसा;
तत्थ तत्थेव राजूनं, महेसित्तमकारयिं.
‘‘ततो चुता मनुस्सत्ते, राजानं चक्कवत्तिनं;
मण्डलीनञ्च राजूनं, महेसित्तमकारयिं.
‘‘सम्पत्तिं अनुभोत्वान, देवेसु मनुजेसु च;
सब्बत्थ सुखिता हुत्वा, नेककप्पेसु संसरिं.
‘‘पच्छिमे भवे सम्पत्ते, सुरम्मे कपिलव्हये;
रञ्ञो सुद्धोदनस्साहं, धीता आसिं अनिन्दिता.
‘‘सिरिया रूपिनिं दिस्वा, नन्दितं आसि तं कुलं;
तेन नन्दाति मे नामं, सुन्दरं पवरं अहु.
‘‘युवतीनञ्च सब्बासं, कल्याणीति च विस्सुता;
तस्मिम्पि नगरे रम्मे, ठपेत्वा तं यसोधरं.
‘‘जेट्ठो भाता तिलोकग्गो, पच्छिमो अरहा तथा;
एकाकिनी गहट्ठाहं, मातरा परिचोदिता.
‘‘साकियम्हि कुले जाता, पुत्ते बुद्धानुजा तुवं;
नन्देनपि विना भूता, अगारे किन्नु अच्छसि.
‘‘जरावसानं योब्बञ्ञं, रूपं असुचिसम्मतं;
रोगन्तमपिचारोग्यं, जीवितं मरणन्तिकं.
‘‘इदम्पि ते सुभं रूपं, ससीकन्तं मनोहरं;
भूसनानं अलङ्कारं, सिरिसङ्घाटसंनिभं.
‘‘पुञ्जितं लोकसारंव, नयनानं रसायनं;
पुञ्ञानं कित्तिजननं, उक्काककुलनन्दनं.
‘‘न चिरेनेव कालेन, जरा समधिसेस्सति;
विहाय गेहं कारुञ्ञे, चर धम्ममनिन्दिते.
‘‘सुत्वाहं मातु वचनं, पब्बजिं अनगारियं;
देहेन नतु चित्तेन, रूपयोब्बनलाळिता.
‘‘महता च पयत्तेन, झानज्झेन परं मम;
कातुञ्च वदते माता, न चाहं तत्थ उस्सुका.
‘‘ततो महाकारुणिको, दिस्वा मं कामलालसं;
निब्बन्दनत्थं रूपस्मिं, मम चक्खुपथे जिनो.
‘‘सकेन आनुभावेन, इत्थिं मापेसि सोभिनिं;
दस्सनीयं सुरुचिरं, ममतोपि सुरूपिनिं.
‘‘तमहं विम्हिता दिस्वा, अतिविम्हितदेहिनिं;
चिन्तयिं सफलं मेति, नेत्तलाभञ्च मानुसं.
‘‘तमहं एहि सुभगे, येनत्थो तं वदेहि मे;
कुलं ते नामगोत्तञ्च, वद मे यदि ते पियं.
‘‘न वञ्चकालो सुभगे, उच्छङ्गे मं निवासय;
सीदन्तीव ममङ्गानि, पसुप्पयमुहुत्तकं.
‘‘ततो सीसं ममङ्गे सा, कत्वा सयि सुलोचना;
तस्सा नलाटे पतिता, लुद्धा परमदारुणा.
‘‘सह तस्सा निपातेन, पिळका उपपज्जथ;
पग्घरिंसु पभिन्ना च, कुणपा पुब्बलोहिता.
‘‘पभिन्नं वदनञ्चापि, कुणपं पूतिगन्धनं;
उद्धुमातं विनिलञ्च, पुब्बञ्चापि सरीरकं.
‘‘सा पवेदितसब्बङ्गी, निस्ससन्ती मुहुं मुहुं;
वेदयन्ती सकं दुक्खं, करुणं परिदेवयि.
‘‘दुक्खेन दुक्खिता होमि, फुसयन्ति च वेदना;
महादुक्खे निमुग्गम्हि, सरणं होहि मे सखी.
‘‘कुहिं वदनसोतं ते, कुहिं ते तुङ्गनासिका;
तम्बबिम्बवरोट्ठन्ते, वदनं ते कुहिं गतं.
‘‘कुहिं ससीनिभं वण्णं, कम्बुगीवा कुहिं गता;
दोळा लोलाव ते कण्णा, वेवण्णं समुपागता.
‘‘मकुळखारकाकारा, कलिकाव पयोधरा;
पभिन्ना पूतिकुणपा, दुट्ठगन्धित्तमागता.
‘‘वेदिमज्झाव सुस्सोणी, सूनाव नीतकिब्बिसा;
जाता अमज्झभरिता, अहो रूपमसस्सतं.
‘‘सब्बं सरीरसञ्जातं, पूतिगन्धं भयानकं;
सुसानमिव बीभच्छं, रमन्ते यत्थ बालिसा.
‘‘तदा महाकारुणिको, भाता मे लोकनायको;
दिस्वा संविग्गचित्तं मं, इमा गाथा अभासथ.
‘‘आतुरं कुणपं पूतिं, पस्स नन्दे समुस्सयं;
असुभाय चित्तं भावेहि, एकग्गं सुसमाहितं.
‘‘यथा इदं तथा एतं, यथा एतं तथा इदं;
दुग्गन्धं पूतिकं वाति, बालानं अभिनन्दितं.
‘‘एवमेतं अवेक्खन्ती, रत्तिन्दिवमतन्दिता;
ततो सकाय पञ्ञाय, अभिनिब्बिज्झ दक्खिसं.
‘‘ततोहं अतिसंविग्गा, सुत्वा गाथा सुभासिता;
तत्रट्ठितावहं सन्ती, अरहत्तमपापुणिं.
‘‘यत्थ यत्थ निसिन्नाहं, सदा झानपरायणा;
जिनो तस्मिं गुणे तुट्ठो, एतदग्गे ठपेसि मं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन ‘‘आतुरं असुचि’’न्तिआदिना सत्थारा देसिताहि तीहि गाथाहि सद्धिं –
८५. ‘‘तस्सा मे अप्पमत्ताय, विचिनन्तिया योनिसो;
यथाभूतं अयं कायो, दिट्ठो सन्तरबाहिरो.
८६. ‘‘अथ निब्बिन्दहं काये, अज्झत्तञ्च विरज्जहं;
अप्पमत्ता विसंयुत्ता, उपसन्ताम्हि निब्बुता’’ति. –
इमा द्वे गाथा अभासि.
तत्थ एवमेतं अवेक्खन्ती…पे… दक्खिसन्ति एतं आतुरादिसभावं कायं एवं ‘‘यथा इदं तथा एत’’न्तिआदिना वुत्तप्पकारेन रत्तिन्दिवं सब्बकालं अतन्दिता हुत्वा परतो घोसहेतुकं सुतमयञाणं मुञ्चित्वा, ततो तंनिमित्तं अत्तनि सम्भूतत्ता सकायभावनामयाय पञ्ञाय याथावतो घनविनिब्भोगकरणेन अभिनिब्बिज्झ, कथं नु खो दक्खिसं पस्सिस्सन्ति आभोगपुरेचारिकेन पुब्बभागञाणचक्खुना अवेक्खन्ती विचिनन्तीति अत्थो.
तेनाह ‘‘तस्सा मे अप्पमत्ताया’’तिआदि. तस्सत्थो – तस्सा मे सतिअविप्पवासेन अप्पमत्ताय योनिसो उपायेन अनिच्चादिवसेन विपस्सनापञ्ञाय विचिनन्तिया वीमंसन्तिया, अयं खन्धपञ्चकसङ्खातो कायो ससन्तानपरसन्तानविभागतो सन्तरबाहिरो यथाभूतं दिट्ठो.
अथ तथा दस्सनतो पच्छा निब्बिन्दहं काये विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय अत्तभावे निब्बिन्दिं, विसेसतोव अज्झत्तसन्ताने विरज्जि विरागं आपज्जिं, अहं यथाभूताय अप्पमादपटिपत्तिया मत्थकप्पत्तिया अप्पमत्ता सब्बसो संयोजनानं समुच्छिन्नत्ता विसंयुत्ता उपसन्ता च निब्बुता च अम्हीति.
सुन्दरीनन्दाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.