५. उब्बिरिथेरीगाथावण्णना
अम्म, जीवातिआदिका उब्बिरिया थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्ता एकदिवसं मातापितूसु मङ्गलं अनुभवितुं गेहन्तरगतेसु अदुतिया सयं गेहे ओहीना उपकट्ठाय वेलाय भगवतो सावकं एकं खीणासवत्थेरं गेहद्वारसमीपेन गच्छन्तं दिस्वा भिक्खं दातुकामा, ‘‘भन्ते, इध पविसथा’’ति वत्वा थेरे गेहं पविट्ठे पञ्चपतिट्ठितेन थेरं वन्दित्वा गोनकादीहि आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि. निसीदि थेरो पञ्ञत्ते आसने. सा पत्तं गहेत्वा पिण्डपातस्स पूरेत्वा थेरस्स हत्थे ठपेसि. थेरो अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन तावतिंसेसु निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं उळारदिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा ततो चुता सुगतीसुयेव संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा उब्बिरीति लद्धनामा अभिरूपा दस्सनीया पासादिका अहोसि. सा वयप्पत्तकाले कोसलरञ्ञा अत्तनो गेहं नीता, कतिपयसंवच्छरातिक्कमेन एकं धीतरं लभि. तस्सा जीवन्तीति नामं अकंसु. राजा तस्सा धीतरं दिस्वा तुट्ठमानसो उब्बिरिया अभिसेकं अदासि. धीता पनस्सा आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले कालमकासि. माता यत्थ तस्सा सरीरनिक्खेपो कतो, तं सुसानं गन्त्वा दिवसे दिवसे परिदेवति. एकदिवसं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा थोकं निसीदित्वा गता अचिरवतीनदिया तीरे ठत्वा धीतरं आरब्भ परिदेवति. तं दिस्वा सत्था गन्धकुटियं यथानिसिन्नोव अत्तानं दस्सेत्वा ‘‘कस्मा विप्पलपसी’’ति पुच्छि. ‘‘मम धीतरं आरब्भ विप्पलपामि, भगवा’’ति. ‘‘इमस्मिं सुसाने झापिता तव धीतरो चतुरासीतिसहस्समत्ता, तासं कतर सन्धाय विप्पलपसी’’ति. तासं तं तं आळाहनट्ठानं दस्सेत्वा –
५१. ‘‘अम्म जीवाति वनम्हि कन्दसि, अत्तानं अधिगच्छ उब्बिरि;
चुल्लासीतिसहस्सानि, सब्बा जीवसनामिका;
एतम्हाळाहने दड्ढा, तासं कमनुसोचसी’’ति. – सउपड्ढगाथमाह;
तत्थ, अम्म, जीवाति मातुपचारनामेन धीतुया आलपनं, इदञ्चस्सा विप्पलपनाकारदस्सनं. वनम्हि कन्दसीति वनमज्झे परिदेवसि. अत्तानं अधिगच्छ उब्बिरीति उब्बिरि तव अत्तानमेव ताव बुज्झस्सु याथावतो जानाहि. चुल्लासीतिसहस्सानीति चतुरासीतिसहस्सानि. सब्बा जीवसनामिकाति ता सब्बापि जीवन्ति, या समाननामिका. एतम्हाळाहने दड्ढाति एतम्हि सुसाने झापिता. तासं कमनुसोचसीति तासु जीवन्तीनामासु चतुरासीतिसहस्समत्तासु कं सन्धाय त्वं अनुसोचसि अनुसोकं आपज्जसीति एवं सत्थारा धम्मे देसिते देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा विपस्सनं आरभित्वा सत्थु देसनाविलासेन अत्तनो च हेतुसम्पत्तिया यथाठाताव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.३७-६०) –
‘‘नगरे हंसवतिया, अहोसिं बालिका तदा;
माता च मे पिता चेव, कम्मन्तं अगमंसु ते.
‘‘मज्झन्हिकम्हि सूरिये, अद्दसं समणं अहं;
वीथिया अनुगच्छन्तं, आसनं पञ्ञपेसहं.
‘‘गोनकाविकतिकाहि, पञ्ञपेत्वा ममासनं;
पसन्नचित्ता सुमना, इदं वचनमब्रविं.
‘‘सन्तत्ता कुथिता भूमि, सूरो मज्झन्हिके ठितो;
मालुता च न वायन्ति, कालो चेवेत्थ मेहिति.
‘‘पञ्ञत्तमासनमिदं, तवत्थाय महामुनि;
अनुकम्पं उपादाय, निसीद मम आसने.
‘‘निसीदि तत्थ समणो, सुदन्तो सुद्धमानसो;
तस्स पत्तं गहेत्वान, यथारन्धं अदासहं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, आसनेन सुनिम्मितं;
सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं.
‘‘सोण्णमया मणिमया, अथोपि फलिकामया;
लोहितङ्गमया चेव, पल्लङ्का विविधा मम.
‘‘तूलिकाविकतिकाहि, कट्टिस्सचित्तकाहि च;
उद्धएकन्तलोमी च, पल्लङ्का मे सुसण्ठिता.
‘‘यदा इच्छामि गमनं, हासखिड्डसमप्पिता;
सह पल्लङ्कसेट्ठेन, गच्छामि मम पत्थितं.
‘‘असीतिदेवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;
सत्ततिचक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं.
‘‘भवाभवे संसरन्ती, महाभोगं लभामहं;
भोगे मे ऊनता नत्थि, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘दुवे भवे संसरामि, देवत्ते अथ मानुसे;
अञ्ञे भवे न जानामि, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘दुवे कुले पजायामि, खत्तिये चापि ब्राह्मणे;
उच्चाकुलीना सब्बत्थ, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘दोमनस्सं न जानामि, चित्तसन्तापनं मम;
वेवण्णियं न जानामि, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘धातियो मं उपट्ठन्ति, खुज्जा चेलापिका बहू;
अङ्केन अङ्कं गच्छामि, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘अञ्ञा न्हापेन्ति भोजेन्ति, अञ्ञा रमेन्ति मं सदा;
अञ्ञा गन्धं विलिम्पन्ति, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘मण्डपे रुक्खमूले वा, सुञ्ञागारे वसन्तिया;
मम सङ्कप्पमञ्ञाय, पल्लङ्को उपतिट्ठति.
‘‘अयं पच्छिमको मय्हं, चरिमो वत्तते भवो;
अज्जापि रज्जं छड्डेत्वा, पब्बजिं अनगारियं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, एकासनस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्ते पन पतिट्ठाय अत्तना अधिगतविसेसं पकासेन्ती –
५२. ‘‘अब्बही तव मे सल्लं, दुद्दसं हदयस्सितं;
यं मे सोकपरेताय, धीतुसोकं ब्यपानुदि.
५३. ‘‘साज्ज अब्बूळ्हसल्लाहं, निच्छाता परिनिब्बुता;
बुद्धं धम्मञ्च सङ्घञ्च, उपेमि सरणं मुनि’’न्ति. –
इमा द्वे गाथा अभासि.
तत्थ अब्बही वत मे सल्लं, दुद्दसं हदयस्सितन्ति अनुपचितकुसलसम्भारेहि याथावतो दुद्दसं मम चित्तसन्निस्सितं पीळाजननतो दुन्नीहरणतो अन्तो तुदनतो च ‘‘सल्ल’’न्ति लद्धनामं सोकं तण्हञ्च अब्बही वत नीहरि वत. यं मे सोकपरेतायाति यस्मा सोकेन अभिभूताय मय्हं धीतुसोकं ब्यपानुदि अनवसेसतो नीहरि, तस्मा अब्बही वत मे सल्लन्ति योजना.
साज्ज अब्बूळ्हसल्लाहन्ति सा अहं अज्ज सब्बसो उद्धटतण्हासल्ला ततो एव निच्छाता परिनिब्बुता. मुनिन्ति सब्बञ्ञुबुद्धं तदुपदेसितमग्गफलनिब्बानपभेदं नवविधलोकुत्तरधम्मञ्च, तत्थ पतिट्ठितं अट्ठअरियपुग्गलसमूहसङ्खातं सङ्घञ्च, अनुत्तरेहि तेहि योजनतो सकलवट्टदुक्खविनासनतो च सरणं ताणं लेणं परायणन्ति, उपेमि उपगच्छामि बुज्झामि सेवामि चाति अत्थो.
उब्बिरिथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.