३. तिकनिपातो

१. अपरासामाथेरीगाथावण्णना

तिकनिपाते पण्णवीसतिवस्सानीतिआदिका अपराय सामाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती विपस्सिस्स भगवतो काले चन्दभागाय नदिया तीरे किन्नरयोनियं निब्बत्ति. सा तत्थ किन्नरेहि सद्धिं कीळापसुता विचरति. अथेकदिवसं सत्था तस्सा कुसलबीजरोपनत्थं तत्थ गन्त्वा नदीतीरे चङ्कमि. सा भगवन्तं दिस्वा हट्ठतुट्ठा सळलपुप्फानि आदाय सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा तेहि पुप्फेहि भगवन्तं पूजेसि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसम्बियं कुलघरे निब्बत्तित्वा वयप्पत्ता सामावतिया सहायिका हुत्वा तस्सा मतकाले संवेगजाता पब्बजित्वा पञ्चवीसति वस्सानि चित्तसमाधानं अलभित्वा महल्लिकाकाले सुगतोवादं लभित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.२२-२९) –

‘‘चन्दभागानदीतीरे, अहोसिं किन्नरी तदा;

अद्दसाहं देवदेवं, चङ्कमन्तं नरासभं.

‘‘ओचिनित्वान सळलं, बुद्धसेट्ठस्सदासहं;

उपसिङ्घि महावीरो, सळलं देवगन्धिकं.

‘‘पटिग्गहेत्वा सम्बुद्धो, विपस्सी लोकनायको;

उपसिङ्घि महावीरो, पेक्खमानाय मे तदा.

‘‘अञ्जलिं पग्गहेत्वान, वन्दित्वा द्विपदुत्तमं;

सकं चित्तं पसादेत्वा, ततो पब्बतमारुहिं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन –

३९. ‘‘पण्णवीसति वस्सानि, यतो पब्बजिताय मे;

नाभिजानामि चित्तस्स, समं लद्धं कुदाचनं.

४०. ‘‘अलद्धा चेतसो सन्तिं, चित्ते अवसवत्तिनी;

ततो संवेगमापादिं, सरित्वा जिनसासनं.

४१. ‘‘बहूहि दुक्खधम्मेहि, अप्पमादरताय मे;

तण्हक्खयो अनुप्पत्तो, कतं बुद्धस्स सासनं;

अज्ज मे सत्तमी रत्ति, यतो तण्हा विसोसिता’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ चित्तस्स समन्ति चित्तस्स वूपसमं, चेतोसमथमग्गफलसमाधीति अत्थो.

ततोति तस्मा चित्तवसं वत्तेतुं असमत्थभावतो. संवेगमापादिन्ति सत्थरि धरन्तेपि पब्बजितकिच्चं मत्थकं पापेतुं असक्कोन्ती पच्छा कथं पापयिस्सामीति संवेगं ञाणुत्रासं आपज्जिं. सरित्वा जिनसासनन्ति काणकच्छपोपमादिसत्थुओवादं (सं. नि. ५.१११७; म. नि. ३.२५२) अनुस्सरित्वा. सेसं वुत्तनयमेव.

अपरासामाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.

२. उत्तमाथेरीगाथावण्णना

चतुक्खत्तुं पञ्चक्खत्तुन्तिआदिका उत्तमाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरे अञ्ञतरस्स कुटुम्बिकस्स गेहे घरदासी हुत्वा निब्बत्ति. सा वयप्पत्ता अत्तनो अय्यकानं वेय्यावच्चं करोन्ती जीवति. तेन च समयेन बन्धुमराजा पुण्णमीदिवसे उपोसथिको हुत्वा पुरेभत्तं दानानि दत्वा पच्छाभत्तं गन्त्वा धम्मं सुणाति. अथ महाजना यथा राजा पटिपज्जति, तथेव पुण्णमीदिवसे उपोसथङ्गानि समादाय वत्तन्ति. अथस्सा दासिया एतदहोसि – ‘‘एतरहि खो महाराजा महाजना च उपोसथङ्गानि समादाय वत्तन्ति, यंनूनाहं उपोसथदिवसेसु उपोसथसीलं समादाय वत्तेय्य’’न्ति. सा तथा करोन्ती सुपरिसुद्धं उपोसथसीलं रक्खित्वा तावतिंसेसु निब्बत्ता अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा पटाचाराय थेरिया सन्तिके धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा तं मत्थकं पापेतुं नासक्खि. पटाचारा थेरी तस्सा चित्ताचारं ञत्वा ओवादमदासि. सा तस्सा ओवादे ठत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.१-२१) –

‘‘नगरे बन्धुमतिया, बन्धुमा नाम खत्तियो;

दिवसे पुण्णमाय सो, उपवसि उपोसथं.

‘‘अहं तेन समयेन, कुम्भदासी अहं तहिं;

दिस्वा सराजकं सेनं, एवाहं चिन्तयिं तदा.

‘‘राजापि रज्जं छड्डेत्वा, उपवसि उपोसथं;

सफलं नून तं कम्मं, जनकायो पमोदितो.

‘‘योनिसो पच्चवेक्खित्वा, दुग्गच्चञ्च दलिद्दतं;

मानसं सम्पहंसित्वा, उपवसिं उपोसथं.

‘‘अहं उपोसथं कत्वा, सम्मासम्बुद्धसासने;

तेन कम्मेन सुकतेन, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, उब्भयोजनमुग्गतं;

कूटागारवरूपेतं, महासनसुभूसितं.

‘‘अच्छरा सतसहस्सा, उपतिट्ठन्ति मं सदा;

अञ्ञे देवे अतिक्कम्म, अतिरोचामि सब्बदा.

‘‘चतुसट्ठिदेवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;

तेसट्ठिचक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं.

‘‘सुवण्णवण्णा हुत्वान, भवेसु संसरामहं;

सब्बत्थ पवरा होमि, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘हत्थियानं अस्सयानं, रथयानञ्च सीविकं;

लभामि सब्बमेवेतं, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘सोण्णमयं रूपिमयं, अथोपि फलिकामयं;

लोहितङ्गमयञ्चेव, सब्बं पटिलभामहं.

‘‘कोसेय्यकम्बलियानि, खोमकप्पासिकानि च;

महग्घानि च वत्थानि, सब्बं पटिलभामहं.

‘‘अन्नं पानं खादनीयं, वत्थसेनासनानि च;

सब्बमेतं पटिलभे, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘वरगन्धञ्च मालञ्च, चुण्णकञ्च विलेपनं;

सब्बमेतं पटिलभे, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘कूटागारञ्च पासादं, मण्डपं हम्मियं गुहं;

सब्बमेतं पटिलभे, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘जातिया सत्तवस्साहं, पब्बजिं अनगारियं;

अड्ढमासे असम्पत्ते, अरहत्तमपापुणिं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं, भवा सब्बे समूहता;

सब्बासवपरिक्खीणा, नत्थि दानि पुनब्भवो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन –

४२. ‘‘चतुक्खत्तुं पञ्चक्खत्तुं, विहारा उपनिक्खमिं;

अलद्धा चेतसो सन्तिं, चित्ते अवसवत्तिनी.

४३. ‘‘सा भिक्खुनिं उपागच्छिं, या मे सद्धायिका अहु;

सा मे धम्ममदेसेसि, खन्धायतनधातुयो.

४४. ‘‘तस्सा धम्मं सुणित्वान, यथा मं अनुसासि सा;

सत्ताहं एकपल्लङ्केन, निसीदिं पीतिसुखसमप्पिता;

अट्ठमिया पादे पसारेसिं, तमोखन्धं पदालिया’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ सा भिक्खुनिं उपागच्छिं , या मे सद्धायिका अहूति या मया सद्धातब्बा सद्धेय्यवचना अहोसि, तं भिक्खुनिं साहं उपगच्छिं उपसङ्कमिं, पटाचाराथेरिं सद्धाय वदति. ‘‘सा भिक्खुनी उपगच्छि, या मे साधयिका’’तिपि पाठो. सा पटाचारा भिक्खुनी अनुकम्पाय मं उपगच्छि, या मय्हं सदत्थस्स साधिकाति अत्थो. सा मे धम्ममदेसेसि, खन्धायतनधातुयोति सा पटाचारा थेरी ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा, इमानि द्वादसायतनानि, इमा अट्ठारस धातुयो’’ति खन्धादिके विभजित्वा दस्सेन्ती मय्हं धम्मं देसेसि.

तस्सा धम्मं सुणित्वानाति तस्सा पटिसम्भिदाप्पत्ताय थेरिया सन्तिके खन्धादिविभागपुब्बङ्गमं अरियमग्गं पापेत्वा देसितसण्हसुखुमविपस्सनाधम्मं सुत्वा. यथा मं अनुसासि साति सा थेरी यथा मं अनुसासि ओवदि, तथा पटिपज्जन्ती पटिपत्तिं मत्थकं पापेत्वापि सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसीदिं. कथं? पीतिसुखसमप्पिताति झानमयेन पीतिसुखेन समङ्गीभूता. अट्ठमिया पादे पसारेसिं, तमोखन्धं पदालियाति अनवसेसं मोहक्खन्धं अग्गमग्गेन पदालेत्वा अट्ठमे दिवसे पल्लङ्कं भिन्दन्ती पादे पसारेसिं. इदमेव चस्सा अञ्ञाब्याकरणं अहोसि.

उत्तमाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.

३. अपरा उत्तमाथेरीगाथावण्णना

ये इमे सत्त बोज्झङ्गातिआदिका अपराय उत्तमाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरे कुलदासी हुत्वा निब्बत्ति. सा एकदिवसं सत्थु सावकं एकं खीणासवत्थेरं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसा तीणि मोदकानि अदासि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलजनपदे अञ्ञतरस्मिं ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्ता जनपदचारिकं चरन्तस्स सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धा पब्बजित्वा नचिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.३०-३६) –

‘‘नगरे बन्धुमतिया, कुम्भदासी अहोसहं;

मम भागं गहेत्वान, गच्छं उदकहारिका.

‘‘पन्थम्हि समणं दिस्वा, सन्तचित्तं समाहितं;

पसन्नचित्ता सुमना, मोदके तीणिदासहं.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

एकनवुतिकप्पानि, विनिपातं न गच्छहं.

‘‘सम्पत्ति तं करित्वान, सब्बं अनुभविं अहं;

मोदके तीणि दत्वान, पत्ताहं अचलं पदं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन –

४५. ‘‘ये इमे सत्त बोज्झङ्गा, मग्गा निब्बानपत्तिया;

भाविता ते मया सब्बे, यथा बुद्धेन देसिता.

४६. ‘‘सुञ्ञतस्सानिमित्तस्स, लाभिनीहं यदिच्छकं;

ओरसा धीता बुद्धस्स, निब्बानाभिरता सदा.

४७. ‘‘सब्बे कामा समुच्छिन्ना, ये दिब्बा ये च मानुसा;

विक्खीणो जातिसंसारो, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ सुञ्ञतस्सानिमित्तस्स, लाभिनीहं यदिच्छकन्ति सुञ्ञतसमापत्तिया च अनिमित्तसमापत्तिया च अहं यदिच्छकं लाभिनी, तत्थ यं यं समापज्जितुं इच्छामि यत्थ यत्थ यदा यदा, तं तं तत्थ तत्थ तदा तदा समापज्जित्वा विहरामीति अत्थो. यदिपि हि सुञ्ञताप्पणिहितादिनामकस्स यस्स कस्सचिपि मग्गस्स सुञ्ञतादिभेदं तिविधम्पि फलं सम्भवति. अयं पन थेरी सुञ्ञतानिमित्तसमापत्तियोव समापज्जति. तेन वुत्तं – ‘‘सुञ्ञतस्सानिमित्तस्स, लाभिनीहं यदिच्छक’’न्ति. येभुय्यवसेन वा एतं वुत्तं. निदस्सनमत्तमेतन्ति अपरे.

ये दिब्बा ये च मानुसाति ये देवलोकपरियापन्ना ये च मनुस्सलोकपरियापन्ना वत्थुकामा, ते सब्बेपि तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन मया सम्मदेव उच्छिन्ना, अपरिभोगारहा कता. वुत्तञ्हि – ‘‘अभब्बो, आवुसो, खीणासवो भिक्खु कामे परिभुञ्जितुं. सेय्यथापि पुब्बे अगारियभूतो’’ति. सेसं वुत्तनयमेव.

अपरा उत्तमाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.

४. दन्तिकाथेरीगाथावण्णना

दिवाविहारा निक्खम्मातिआदिका दन्तिकाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती बुद्धसुञ्ञकाले चन्दभागाय नदिया तीरे किन्नरयोनियं निब्बत्ति. सा एकदिवसं किन्नरेहि सद्धिं कीळन्ती विचरमाना अद्दस अञ्ञतरं पच्चेकबुद्धं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले दिवाविहारं निसिन्नं. दिस्वान पसन्नमानसा उपसङ्कमित्वा सालपुप्फेहि पूजं कत्वा वन्दित्वा पक्कामि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कोसलरञ्ञो पुरोहितब्राह्मणस्स गेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा जेतवनपटिग्गहणे पटिलद्धसद्धा उपासिका हुत्वा पच्छा महापजापतिगोतमिया सन्तिके पब्बजित्वा राजगहे वसमाना एकदिवसं पच्छाभत्तं गिज्झकूटं अभिरुहित्वा दिवाविहारं निसिन्ना हत्थारोहकस्स अभिरुहनत्थाय पादं पसारेन्तं हत्थिं दिस्वा तदेव आरम्मणं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.८६-९६) –

‘‘चन्दभागानदीतीरे, अहोसिं किन्नरी तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, सयम्भुं अपराजितं.

‘‘पसन्नचित्ता सुमना, वेदजाता कतञ्जली;

सालमालं गहेत्वान, सयम्भुं अभिपूजयिं.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा किन्नरीदेहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘छत्तिंसदेवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;

मनसा पत्थितं मय्हं, निब्बत्तति यथिच्छितं.

‘‘दसन्नं चक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं;

ओचितत्ताव हुत्वान, संसरामि भवेस्वहं.

‘‘कुसलं विज्जते मय्हं, पब्बजिं अनगारियं;

पूजारहा अहं अज्ज, सक्यपुत्तस्स सासने.

‘‘विसुद्धमनसा अज्ज, अपेतमनपापिका;

सब्बासवपरिक्खीणा, नत्थि दानि पुनब्भवो.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, सालमालायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा पीतिसोमनस्सजाता उदानवसेन –

४८. ‘‘दिवाविहारा निक्खम्म, गिज्झकूटम्हि पब्बते;

नागं ओगाहमुत्तिण्णं, नदीतीरम्हि अद्दसं.

४९. ‘‘पुरिसो अङ्कुसमादाय, ‘देहि पाद’न्ति याचति;

नागो पसारयी पादं, पुरिसो नागमारुहि.

५०. ‘‘दिस्वा अदन्तं दमितं, मनुस्सानं वसं गतं;

ततो चित्तं समाधेसिं, खलु ताय वनं गता’’ति. – इमा गाथा अभासि;

तत्थ नागं ओगाहमुत्तिण्णन्ति हत्थिनागं नदियं ओगाहं कत्वा ओगय्ह ततो उत्तिण्णं. ‘‘ओगय्ह मुत्तिण्ण’’न्ति वा पाठो. म-कारो पदसन्धिकरो. नदीतीरम्हि अद्दसन्ति चन्दभागाय नदिया तीरे अपस्सिं.

किं करोन्तन्ति चेतं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पुरिसो’’तिआदि. तत्थ ‘देहि पाद’न्ति याचतीति ‘‘पादं देहि’’इति पिट्ठिआरोहनत्थं पादं पसारेतुं सञ्ञं देति, यथापरिचितञ्हि सञ्ञं देन्तो इध याचतीति वुत्तो.

दिस्वा अदन्तं दमितन्ति पकतिया पुब्बे अदन्तं इदानि हत्थाचरियेन हत्थिसिक्खाय दमितदमथं उपगमितं. कीदिसं दमितं? मनुस्सानं वसं गतं यं यं मनुस्सा आणापेन्ति, तं तं दिस्वाति योजना. ततो चित्तं समाधेसिं, खलु ताय वनं गताति खलूति अवधारणत्थे निपातो. ततो हत्थिदस्सनतो पच्छा, ताय हत्थिनो किरियाय हेतुभूताय, वनं अरञ्ञं गता चित्तं समाधेसिंयेव. कथं? ‘‘अयम्पि नाम तिरच्छानगतो हत्थी हत्थिदमकस्स वसेन दमथं गतो, कस्मा मनुस्सभूताय चित्तं पुरिसदमकस्स सत्थु वसेन दमथं न गमिस्सती’’ति संवेगजाता विपस्सनं वड्ढेत्वा अग्गमग्गसमाधिना मम चित्तं समाधेसिं अच्चन्तसमाधानेन सब्बसो किलेसे खेपेसिन्ति अत्थो.

दन्तिकाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.

५. उब्बिरिथेरीगाथावण्णना

अम्म, जीवातिआदिका उब्बिरिया थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्ता एकदिवसं मातापितूसु मङ्गलं अनुभवितुं गेहन्तरगतेसु अदुतिया सयं गेहे ओहीना उपकट्ठाय वेलाय भगवतो सावकं एकं खीणासवत्थेरं गेहद्वारसमीपेन गच्छन्तं दिस्वा भिक्खं दातुकामा, ‘‘भन्ते, इध पविसथा’’ति वत्वा थेरे गेहं पविट्ठे पञ्चपतिट्ठितेन थेरं वन्दित्वा गोनकादीहि आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि. निसीदि थेरो पञ्ञत्ते आसने. सा पत्तं गहेत्वा पिण्डपातस्स पूरेत्वा थेरस्स हत्थे ठपेसि. थेरो अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन तावतिंसेसु निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं उळारदिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा ततो चुता सुगतीसुयेव संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा उब्बिरीति लद्धनामा अभिरूपा दस्सनीया पासादिका अहोसि. सा वयप्पत्तकाले कोसलरञ्ञा अत्तनो गेहं नीता, कतिपयसंवच्छरातिक्कमेन एकं धीतरं लभि. तस्सा जीवन्तीति नामं अकंसु. राजा तस्सा धीतरं दिस्वा तुट्ठमानसो उब्बिरिया अभिसेकं अदासि. धीता पनस्सा आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले कालमकासि. माता यत्थ तस्सा सरीरनिक्खेपो कतो, तं सुसानं गन्त्वा दिवसे दिवसे परिदेवति. एकदिवसं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा थोकं निसीदित्वा गता अचिरवतीनदिया तीरे ठत्वा धीतरं आरब्भ परिदेवति. तं दिस्वा सत्था गन्धकुटियं यथानिसिन्नोव अत्तानं दस्सेत्वा ‘‘कस्मा विप्पलपसी’’ति पुच्छि. ‘‘मम धीतरं आरब्भ विप्पलपामि, भगवा’’ति. ‘‘इमस्मिं सुसाने झापिता तव धीतरो चतुरासीतिसहस्समत्ता, तासं कतर सन्धाय विप्पलपसी’’ति. तासं तं तं आळाहनट्ठानं दस्सेत्वा –

५१. ‘‘अम्म जीवाति वनम्हि कन्दसि, अत्तानं अधिगच्छ उब्बिरि;

चुल्लासीतिसहस्सानि, सब्बा जीवसनामिका;

एतम्हाळाहने दड्ढा, तासं कमनुसोचसी’’ति. – सउपड्ढगाथमाह;

तत्थ, अम्म, जीवाति मातुपचारनामेन धीतुया आलपनं, इदञ्चस्सा विप्पलपनाकारदस्सनं. वनम्हि कन्दसीति वनमज्झे परिदेवसि. अत्तानं अधिगच्छ उब्बिरीति उब्बिरि तव अत्तानमेव ताव बुज्झस्सु याथावतो जानाहि. चुल्लासीतिसहस्सानीति चतुरासीतिसहस्सानि. सब्बा जीवसनामिकाति ता सब्बापि जीवन्ति, या समाननामिका. एतम्हाळाहने दड्ढाति एतम्हि सुसाने झापिता. तासं कमनुसोचसीति तासु जीवन्तीनामासु चतुरासीतिसहस्समत्तासु कं सन्धाय त्वं अनुसोचसि अनुसोकं आपज्जसीति एवं सत्थारा धम्मे देसिते देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा विपस्सनं आरभित्वा सत्थु देसनाविलासेन अत्तनो च हेतुसम्पत्तिया यथाठाताव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया अग्गफले अरहत्ते पतिट्ठासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.३७-६०) –

‘‘नगरे हंसवतिया, अहोसिं बालिका तदा;

माता च मे पिता चेव, कम्मन्तं अगमंसु ते.

‘‘मज्झन्हिकम्हि सूरिये, अद्दसं समणं अहं;

वीथिया अनुगच्छन्तं, आसनं पञ्ञपेसहं.

‘‘गोनकाविकतिकाहि, पञ्ञपेत्वा ममासनं;

पसन्नचित्ता सुमना, इदं वचनमब्रविं.

‘‘सन्तत्ता कुथिता भूमि, सूरो मज्झन्हिके ठितो;

मालुता च न वायन्ति, कालो चेवेत्थ मेहिति.

‘‘पञ्ञत्तमासनमिदं, तवत्थाय महामुनि;

अनुकम्पं उपादाय, निसीद मम आसने.

‘‘निसीदि तत्थ समणो, सुदन्तो सुद्धमानसो;

तस्स पत्तं गहेत्वान, यथारन्धं अदासहं.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, आसनेन सुनिम्मितं;