४. दन्तिकाथेरीगाथावण्णना

दिवाविहारा निक्खम्मातिआदिका दन्तिकाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती बुद्धसुञ्ञकाले चन्दभागाय नदिया तीरे किन्नरयोनियं निब्बत्ति. सा एकदिवसं किन्नरेहि सद्धिं कीळन्ती विचरमाना अद्दस अञ्ञतरं पच्चेकबुद्धं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले दिवाविहारं निसिन्नं. दिस्वान पसन्नमानसा उपसङ्कमित्वा सालपुप्फेहि पूजं कत्वा वन्दित्वा पक्कामि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कोसलरञ्ञो पुरोहितब्राह्मणस्स गेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा जेतवनपटिग्गहणे पटिलद्धसद्धा उपासिका हुत्वा पच्छा महापजापतिगोतमिया सन्तिके पब्बजित्वा राजगहे वसमाना एकदिवसं पच्छाभत्तं गिज्झकूटं अभिरुहित्वा दिवाविहारं निसिन्ना हत्थारोहकस्स अभिरुहनत्थाय पादं पसारेन्तं हत्थिं दिस्वा तदेव आरम्मणं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.८६-९६) –

‘‘चन्दभागानदीतीरे, अहोसिं किन्नरी तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, सयम्भुं अपराजितं.

‘‘पसन्नचित्ता सुमना, वेदजाता कतञ्जली;

सालमालं गहेत्वान, सयम्भुं अभिपूजयिं.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा किन्नरीदेहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘छत्तिंसदेवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;

मनसा पत्थितं मय्हं, निब्बत्तति यथिच्छितं.

‘‘दसन्नं चक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं;

ओचितत्ताव हुत्वान, संसरामि भवेस्वहं.

‘‘कुसलं विज्जते मय्हं, पब्बजिं अनगारियं;

पूजारहा अहं अज्ज, सक्यपुत्तस्स सासने.

‘‘विसुद्धमनसा अज्ज, अपेतमनपापिका;

सब्बासवपरिक्खीणा, नत्थि दानि पुनब्भवो.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, सालमालायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा पीतिसोमनस्सजाता उदानवसेन –

४८. ‘‘दिवाविहारा निक्खम्म, गिज्झकूटम्हि पब्बते;

नागं ओगाहमुत्तिण्णं, नदीतीरम्हि अद्दसं.

४९. ‘‘पुरिसो अङ्कुसमादाय, ‘देहि पाद’न्ति याचति;

नागो पसारयी पादं, पुरिसो नागमारुहि.

५०. ‘‘दिस्वा अदन्तं दमितं, मनुस्सानं वसं गतं;

ततो चित्तं समाधेसिं, खलु ताय वनं गता’’ति. – इमा गाथा अभासि;

तत्थ नागं ओगाहमुत्तिण्णन्ति हत्थिनागं नदियं ओगाहं कत्वा ओगय्ह ततो उत्तिण्णं. ‘‘ओगय्ह मुत्तिण्ण’’न्ति वा पाठो. म-कारो पदसन्धिकरो. नदीतीरम्हि अद्दसन्ति चन्दभागाय नदिया तीरे अपस्सिं.

किं करोन्तन्ति चेतं दस्सेतुं वुत्तं ‘‘पुरिसो’’तिआदि. तत्थ ‘देहि पाद’न्ति याचतीति ‘‘पादं देहि’’इति पिट्ठिआरोहनत्थं पादं पसारेतुं सञ्ञं देति, यथापरिचितञ्हि सञ्ञं देन्तो इध याचतीति वुत्तो.

दिस्वा अदन्तं दमितन्ति पकतिया पुब्बे अदन्तं इदानि हत्थाचरियेन हत्थिसिक्खाय दमितदमथं उपगमितं. कीदिसं दमितं? मनुस्सानं वसं गतं यं यं मनुस्सा आणापेन्ति, तं तं दिस्वाति योजना. ततो चित्तं समाधेसिं, खलु ताय वनं गताति खलूति अवधारणत्थे निपातो. ततो हत्थिदस्सनतो पच्छा, ताय हत्थिनो किरियाय हेतुभूताय, वनं अरञ्ञं गता चित्तं समाधेसिंयेव. कथं? ‘‘अयम्पि नाम तिरच्छानगतो हत्थी हत्थिदमकस्स वसेन दमथं गतो, कस्मा मनुस्सभूताय चित्तं पुरिसदमकस्स सत्थु वसेन दमथं न गमिस्सती’’ति संवेगजाता विपस्सनं वड्ढेत्वा अग्गमग्गसमाधिना मम चित्तं समाधेसिं अच्चन्तसमाधानेन सब्बसो किलेसे खेपेसिन्ति अत्थो.

दन्तिकाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.