२. उत्तमाथेरीगाथावण्णना

चतुक्खत्तुं पञ्चक्खत्तुन्तिआदिका उत्तमाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरे अञ्ञतरस्स कुटुम्बिकस्स गेहे घरदासी हुत्वा निब्बत्ति. सा वयप्पत्ता अत्तनो अय्यकानं वेय्यावच्चं करोन्ती जीवति. तेन च समयेन बन्धुमराजा पुण्णमीदिवसे उपोसथिको हुत्वा पुरेभत्तं दानानि दत्वा पच्छाभत्तं गन्त्वा धम्मं सुणाति. अथ महाजना यथा राजा पटिपज्जति, तथेव पुण्णमीदिवसे उपोसथङ्गानि समादाय वत्तन्ति. अथस्सा दासिया एतदहोसि – ‘‘एतरहि खो महाराजा महाजना च उपोसथङ्गानि समादाय वत्तन्ति, यंनूनाहं उपोसथदिवसेसु उपोसथसीलं समादाय वत्तेय्य’’न्ति. सा तथा करोन्ती सुपरिसुद्धं उपोसथसीलं रक्खित्वा तावतिंसेसु निब्बत्ता अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा पटाचाराय थेरिया सन्तिके धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा तं मत्थकं पापेतुं नासक्खि. पटाचारा थेरी तस्सा चित्ताचारं ञत्वा ओवादमदासि. सा तस्सा ओवादे ठत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.१-२१) –

‘‘नगरे बन्धुमतिया, बन्धुमा नाम खत्तियो;

दिवसे पुण्णमाय सो, उपवसि उपोसथं.

‘‘अहं तेन समयेन, कुम्भदासी अहं तहिं;

दिस्वा सराजकं सेनं, एवाहं चिन्तयिं तदा.

‘‘राजापि रज्जं छड्डेत्वा, उपवसि उपोसथं;

सफलं नून तं कम्मं, जनकायो पमोदितो.

‘‘योनिसो पच्चवेक्खित्वा, दुग्गच्चञ्च दलिद्दतं;

मानसं सम्पहंसित्वा, उपवसिं उपोसथं.

‘‘अहं उपोसथं कत्वा, सम्मासम्बुद्धसासने;

तेन कम्मेन सुकतेन, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, उब्भयोजनमुग्गतं;

कूटागारवरूपेतं, महासनसुभूसितं.

‘‘अच्छरा सतसहस्सा, उपतिट्ठन्ति मं सदा;

अञ्ञे देवे अतिक्कम्म, अतिरोचामि सब्बदा.

‘‘चतुसट्ठिदेवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;

तेसट्ठिचक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं.

‘‘सुवण्णवण्णा हुत्वान, भवेसु संसरामहं;

सब्बत्थ पवरा होमि, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘हत्थियानं अस्सयानं, रथयानञ्च सीविकं;

लभामि सब्बमेवेतं, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘सोण्णमयं रूपिमयं, अथोपि फलिकामयं;

लोहितङ्गमयञ्चेव, सब्बं पटिलभामहं.

‘‘कोसेय्यकम्बलियानि, खोमकप्पासिकानि च;

महग्घानि च वत्थानि, सब्बं पटिलभामहं.

‘‘अन्नं पानं खादनीयं, वत्थसेनासनानि च;

सब्बमेतं पटिलभे, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘वरगन्धञ्च मालञ्च, चुण्णकञ्च विलेपनं;

सब्बमेतं पटिलभे, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘कूटागारञ्च पासादं, मण्डपं हम्मियं गुहं;

सब्बमेतं पटिलभे, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘जातिया सत्तवस्साहं, पब्बजिं अनगारियं;

अड्ढमासे असम्पत्ते, अरहत्तमपापुणिं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं, भवा सब्बे समूहता;

सब्बासवपरिक्खीणा, नत्थि दानि पुनब्भवो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, उपोसथस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानवसेन –

४२. ‘‘चतुक्खत्तुं पञ्चक्खत्तुं, विहारा उपनिक्खमिं;

अलद्धा चेतसो सन्तिं, चित्ते अवसवत्तिनी.

४३. ‘‘सा भिक्खुनिं उपागच्छिं, या मे सद्धायिका अहु;

सा मे धम्ममदेसेसि, खन्धायतनधातुयो.

४४. ‘‘तस्सा धम्मं सुणित्वान, यथा मं अनुसासि सा;

सत्ताहं एकपल्लङ्केन, निसीदिं पीतिसुखसमप्पिता;

अट्ठमिया पादे पसारेसिं, तमोखन्धं पदालिया’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ सा भिक्खुनिं उपागच्छिं , या मे सद्धायिका अहूति या मया सद्धातब्बा सद्धेय्यवचना अहोसि, तं भिक्खुनिं साहं उपगच्छिं उपसङ्कमिं, पटाचाराथेरिं सद्धाय वदति. ‘‘सा भिक्खुनी उपगच्छि, या मे साधयिका’’तिपि पाठो. सा पटाचारा भिक्खुनी अनुकम्पाय मं उपगच्छि, या मय्हं सदत्थस्स साधिकाति अत्थो. सा मे धम्ममदेसेसि, खन्धायतनधातुयोति सा पटाचारा थेरी ‘‘इमे पञ्चक्खन्धा, इमानि द्वादसायतनानि, इमा अट्ठारस धातुयो’’ति खन्धादिके विभजित्वा दस्सेन्ती मय्हं धम्मं देसेसि.

तस्सा धम्मं सुणित्वानाति तस्सा पटिसम्भिदाप्पत्ताय थेरिया सन्तिके खन्धादिविभागपुब्बङ्गमं अरियमग्गं पापेत्वा देसितसण्हसुखुमविपस्सनाधम्मं सुत्वा. यथा मं अनुसासि साति सा थेरी यथा मं अनुसासि ओवदि, तथा पटिपज्जन्ती पटिपत्तिं मत्थकं पापेत्वापि सत्ताहं एकपल्लङ्केन निसीदिं. कथं? पीतिसुखसमप्पिताति झानमयेन पीतिसुखेन समङ्गीभूता. अट्ठमिया पादे पसारेसिं, तमोखन्धं पदालियाति अनवसेसं मोहक्खन्धं अग्गमग्गेन पदालेत्वा अट्ठमे दिवसे पल्लङ्कं भिन्दन्ती पादे पसारेसिं. इदमेव चस्सा अञ्ञाब्याकरणं अहोसि.

उत्तमाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.