२. लकुण्डकभद्दियत्थेरगाथावण्णना
परे अम्बाटकारामेतिआदिका आयस्मतो लकुण्डकभद्दियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे महाभोगे कुले निब्बत्तित्वा, वयप्पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो निसिन्नो तस्मिं खणे सत्थारं एकं भिक्खुं मञ्जुस्सरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा, सयम्पि तं ठानं पत्थेन्तो बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा, ‘‘अहो वताहम्पि अनागते अयं भिक्खु विय एकस्स बुद्धस्स सासने मञ्जुस्सरानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पणिधानं अकासि. भगवा च तस्स अनन्तरायतं दिस्वा ब्याकरित्वा पक्कामि.
सो तत्थ यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो फुस्सस्स भगवतो काले चित्तपत्तकोकिलो हुत्वा राजुय्यानतो मधुरं अम्बफलं तुण्डेनादाय गच्छन्तो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो ‘‘दस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेसि. सत्था तस्स चित्तं ञत्वा पत्तं गहेत्वा निसीदि. कोकिलो दसबलस्स पत्ते अम्बपक्कं पतिट्ठापेसि. सत्था तं परिभुञ्जि. सो कोकिलो पसन्नमानसो तेनेव पीतिसुखेन सत्ताहं वीतिनामेसि. तेन च पुञ्ञकम्मेन मञ्जुस्सरो अहोसि. कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले पन चेतिये आरद्धे किं पमाणं करोम? सत्तयोजनप्पमाणं. अतिमहन्तमेतं. छयोजनप्पमाणं. एतम्पि अतिमहन्तं. पञ्चयोजनं, चतुयोजनं, तियोजनं, द्वियोजनन्ति वुत्ते अयं तदा जेट्ठवड्ढकी हुत्वा ‘‘एथ, भो, अनागते सुखपटिजग्गियं कातुं वट्टती’’ति वत्वा रज्जुया परिक्खिपन्तो गावुतमत्तके ठत्वा ‘‘एकेकं मुखं गावुतं गावुतं होतु, चेतियं एकयोजनावट्टं योजनुब्बेधं भविस्सती’’ति आह. ते तस्स वचने अट्ठंसु. इति अप्पमाणस्स बुद्धस्स पमाणं अकासीति. तेन पन कम्मेन निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने अञ्ञेहि नीचतरप्पमाणो होति.
सो अम्हाकं सत्थु काले सावत्थियं महाभोगकुले निब्बत्ति, भद्दियोतिस्स नामं अहोसि. अतिरस्सताय पन लकुण्डकभद्दियोति पञ्ञायित्थ. सो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा, पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा, बहुस्सुतो धम्मकथिको हुत्वा मधुरेन सरेन परेसं धम्मं कथेसि. अथेकस्मिं उस्सवदिवसे एकेन ब्राह्मणेन सद्धिं रथेन गच्छन्ती अञ्ञतरा गणिका थेरं दिस्वा दन्तविदंसकं हसि. थेरो तस्सा दन्तट्ठिके निमित्तं गहेत्वा झानं उप्पादेत्वा, तं पादकं कत्वा, विपस्सनं पट्ठपेत्वा, अनागामी अहोसि. सो अभिण्हं कायगताय सतिया विहरन्तो एकदिवसं आयस्मता धम्मसेनापतिना ओवदियमानो अरहत्ते पतिट्ठहि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५५.१-३३) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मेसु चक्खुमा;
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.
‘‘तदाहं हंसवतियं सेट्ठिपुत्तो महद्धनो;
जङ्घाविहारं विचरं, सङ्घारामं अगच्छहं.
‘‘तदा सो लोकपज्जोतो, धम्मं देसेसि नायको;
मञ्जुस्सरानं पवरं, सावकं अभिकित्तयि.
‘‘तं सुत्वा मुदितो हुत्वा, कारं कत्वा महेसिनो;
वन्दित्वा सत्थुनो पादे, तं ठानमभिपत्थयिं.
‘‘तदा बुद्धो वियाकासि, सङ्घमज्झे विनायको;
अनागतम्हि अद्धाने, लच्छसे तं मनोरथं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;
भद्दियो नाम नामेन, हेस्सति सत्थु सावको.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, फुस्सो उप्पज्जि नायको;
दुरासदो दुप्पसहो, सब्बलोकुत्तमो जिनो.
‘‘चरणेन च सम्पन्नो, ब्रहा उजु पतापवा;
हितेसी सब्बसत्तानं, बहुं मोचेसि बन्धना.
‘‘नन्दारामवने तस्स, अहोसिं फुस्सकोकिलो;
गन्धकुटिसमासन्ने, अम्बरुक्खे वसामहं.
‘‘तदा पिण्डाय गच्छन्तं, दक्खिणेय्यं जिनुत्तमं;
दिस्वा चित्तं पसादेत्वा, मञ्जुनाभिनिकूजहं.
‘‘राजुय्यानं तदा गन्त्वा, सुपक्कं कनकत्तचं;
अम्बपिण्डं गहेत्वान, सम्बुद्धस्सोपनामयिं.
‘‘तदा मे चित्तमञ्ञाय, महाकारुणिको जिनो;
उपट्ठाकस्स हत्थतो, पत्तं पग्गण्हि नायको.
‘‘अदासिं हट्ठचित्तोहं, अम्बपिण्डं महामुने;
पत्ते पक्खिप्प पक्खेहि, पञ्जलिं कत्वान मञ्जुना.
‘‘सरेन रजनीयेन, सवनीयेन वग्गुना;
वस्सन्तो बुद्धपूजत्थं, नीळं गन्त्वा निपज्जहं.
‘‘तदा मुदितचित्तं मं, बुद्धपेमगतासयं;
सकुणग्घि उपागन्त्वा, घातयी दुट्ठमानसो.
‘‘ततो चुतोहं तुसिते, अनुभोत्वा महासुखं;
मनुस्सयोनिमागच्छिं, तस्स कम्मस्स वाहसा.
‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;
कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.
‘‘सासनं जोतयित्वा सो, अभिभुय्य कुतित्थिये;
विनयित्वान वेनेय्ये, निब्बुतो सो ससावको.
‘‘निब्बुते तम्हि लोकग्गे, पसन्ना जनता बहू;
पूजनत्थाय बुद्धस्स, थूपं कुब्बन्ति सत्थुनो.
‘‘सत्तयोजनिकं थूपं, सत्तरतनभूसितं;
करिस्साम महेसिस्स, इच्चेवं मन्तयन्ति ते.
‘‘किकिनो कासिराजस्स, तदा सेनाय नायको;
हुत्वाहं अप्पमाणस्स, पमाणं चेतिये वदिं.
‘‘तदा ते मम वाक्येन, चेतियं योजनुग्गतं;
अकंसु नरवीरस्स, नानारतनभूसितं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘पच्छिमे च भवे दानि, जातो सेट्ठिकुले अहं;
सावत्थियं पुरवरे, इद्धे फीते महद्धने.
‘‘पुरप्पवेसे सुगतं, दिस्वा विम्हितमानसो;
पब्बजित्वान न चिरं, अरहत्तमपापुणिं.
‘‘चेतियस्स पमाणं यं, अकरिं तेन कम्मुना;
लकुण्डकसरीरोहं, जातो परिभवारहो.
‘‘सरेन मधुरेनाहं, पूजित्वा इसिसत्तमं;
मञ्जुस्सरानं भिक्खूनं, अग्गत्तमनुपापुणिं.
‘‘फलदानेन बुद्धस्स, गुणानुस्सरणेन च;
सामञ्ञफलसम्पन्नो, विहरामि अनासवो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अपरभागे अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
४६६. ‘‘परे अम्बाटकारामे, वनसण्डम्हि भद्दियो;
समूलं तण्हमब्बुय्ह, तत्थ भद्दोव झायति.
४६७. ‘‘रमन्तेके मुदिङ्गेहि, वीणाहि पणवेहि च;
अहञ्च रुक्खमूलस्मिं, रतो बुद्धस्स सासने.
४६८. ‘‘बुद्धो चे मे वरं दज्जा, सो च लब्भेथ मे वरो;
गण्हेहं सब्बलोकस्स, निच्चं कायगतं सति’’न्ति. –
इमा तिस्सो गाथा अभासि.
तत्थ परेति सेट्ठे अधिके, विसिट्ठेति अत्थो. अधिकवाची हि अयं परसद्दो ‘‘परं विय मत्ताया’’तिआदीसु विय. अम्बाटकारामेति एवंनामके आरामे. सो किर छायूदकसम्पन्नो वनसण्डमण्डितो रमणीयो होति तेन ‘‘परे’’ति विसेसेत्वा वुत्तो. ‘‘अम्बाटकवने अम्बाटकेहि अभिलक्खितवने’’ति च वदन्ति. वनसण्डम्हीति वनगहने, घननिचितरुक्खगच्छलतासमूहे वनेति अत्थो. भद्दियोति एवंनामको, अत्तानमेव थेरो अञ्ञं विय वदति. समूलं तण्हमब्बुय्हाति तण्हाय मूलं नाम अविज्जा. तस्मा साविज्जं तण्हं अग्गमग्गेन समुग्घाटेत्वाति अत्थो. तत्थ भद्दोव झायतीति लोकुत्तरेहि सीलादीहि भद्दो सुन्दरो तस्मिंयेव वनसण्डे कतकिच्चताय दिट्ठधम्मसुखविहारवसेन अग्गफलझानेन झायति.
फलसुखेन च झानसमापत्तीहि च वीतिनामेतीति अत्तनो विवेकरतिं दस्सेत्वा ‘‘रमन्तेके’’ति गाथायपि ब्यतिरेकमुखेन तमेवत्थं दस्सेति. तत्थ मुदिङ्गेहीति अङ्गिकादीहि मुरजेहि. वीणाहीति नन्दिनीआदीहि वीणाहि. पणवेहीति तुरियेहि रमन्ति एके कामभोगिनो, सा पन तेसं रति अनरिया अनत्थसंहिता. अहञ्चा ति अहं पन, एकको बुद्धस्स भगवतो सासने रतो, ततो एव रुक्खमूलस्मिं रतो अभिरतो विहरामीति अत्थो.
एवं अत्तनो विवेकाभिरतिं कित्तेत्वा इदानि यं कायगतासतिकम्मट्ठानं भावेत्वा अरहत्तं पत्तो, तस्स पसंसनत्थं ‘‘बुद्धो चे मे’’ति गाथमाह. तस्सत्थो – सचे बुद्धो भगवा ‘‘एकाहं, भन्ते, भगवन्तं वरं याचामी’’ति मया याचितो ‘‘अतिक्कन्तवरा खो, भिक्खु, तथागता’’ति अपटिक्खिपित्वा मय्हं यथायाचितं वरं ददेय्य, सो च वरो ममाधिप्पायपूरको लब्भेथ मय्हं मनोरथं मत्थकं पापेय्याति थेरो परिकप्पवसेन वदति. ‘‘भन्ते, सब्बो लोको सब्बकालं कायगतासतिकम्मट्ठानं भावेतू’’ति ‘‘सब्बलोकस्स निच्चं कायगतासति भावेतब्बा’’ति कत्वा वरं गण्हे अहन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘गण्हेहं सब्बलोकस्स, निच्चं कायगतं सति’’न्ति. इदानि अपरिक्खणगरहामुखेन परिक्खणं पसंसन्तो –
४६९. ‘‘ये मं रूपेन पामिंसु, ये च घोसेन अन्वगू;
छन्दरागवसूपेता, न मं जानन्ति ते जना.
४७०. ‘‘अज्झत्तञ्च न जानाति, बहिद्धा च न पस्सति;
समन्तावरणो बालो, स वे घोसेन वुय्हति.
४७१. ‘‘अज्झत्तञ्च न जानाति, बहिद्धा च विपस्सति;
बहिद्धा फलदस्सावी, सोपि घोसेन वुय्हति.
४७२. ‘‘अज्झत्तञ्च पजानाति, बहिद्धा च विपस्सति;
अनावरणदस्सावी, न सो घोसेन वुय्हती’’ति. –
इमा चतस्सो गाथा अभासि.
तत्थ ये मं रूपेन पामिंसूति ये जना अविद्दसू मम रूपेन अपसादिकेन निहीनेन ‘‘आकारसदिसी पञ्ञा’’ति, धम्मसरीरेन च मं निहीनं पामिंसु, ‘‘ओरको अय’’न्ति हीळेन्ता परिच्छिन्दनवसेन मञ्ञिंसूति अत्थो. ये च घोसेन अन्वगूति ये च सत्ता घोसेन मञ्जुना मं सम्भावनावसेन अनुगता बहु मञ्ञिंसु, तं तेसं मिच्छा, न हि अहं रूपमत्तेन अवमन्तब्बो, घोसमत्तेन वा न बहुं मन्तब्बो, तस्मा छन्दरागवसूपेता, न मं जानन्ति ते जनाति ते दुविधापि जना छन्दरागस्स वसं उपेता अप्पहीनछन्दरागा सब्बसो पहीनछन्दरागं मं न जानन्ति.
अविसयो तेसं मादिसो अज्झत्तं बहिद्धा च अपरिञ्ञातवत्थुतायाति दस्सेतुं ‘‘अज्झत्त’’न्तिआदि वुत्तं. अज्झत्तन्ति अत्तनो सन्ताने खन्धायतनादिधम्मं. बहिद्धाति परसन्ताने. अथ वा अज्झत्तन्ति, मम अब्भन्तरे असेक्खसीलक्खन्धादिं. बहिद्धाति, ममेव आकप्पसम्पत्तियादियुत्तं बहिद्धा रूपधम्मप्पवत्तिं चक्खुविञ्ञाणादिप्पवत्तिञ्च. समन्तावरणोति एवं अज्झत्तञ्च बहिद्धा च अजाननेन समन्ततो आवरणयुत्तो आवटञाणगतिको. स वे घोसेन वुय्हतीति सो परनेय्यबुद्धिको बालो घोसेन परेसं वचनेन वुय्हति निय्यति आकड्ढीयति.
बहिद्धा च विपस्सतीति यो च वुत्तनयेन अज्झत्तं न जानाति, बहिद्धा पन सुतानुसारेन आकप्पसम्पत्तिआदिउपधारणेन वा विसेसतो पस्सति. ‘‘गुणविसेसयुत्तो सिया’’ति मञ्ञति, सोपि बहिद्धा फलदस्सावी नयग्गाहेन फलमत्तं गण्हन्तो वुत्तनयेन घोसेन वुय्हति, सोपि मादिसे न जानातीति अत्थो.
यो पन अज्झत्तञ्च खीणासवस्स अब्भन्तरे असेक्खसीलक्खन्धादिगुणं जानाति, बहिद्धा चस्स पटिपत्तिसल्लक्खणेन विसेसतो गुणविसेसयोगं पस्सति. अनावरणदस्सावी केनचि अनावटो हुत्वा अरियानं गुणे दट्ठुं ञातुं समत्थो, न सो घोसमत्तेन वुय्हति याथावतो दस्सनतोति.
लकुण्डकभद्दियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.