८. मिगजालत्थेरगाथावण्णना

सुदेसितोतिआदिका आयस्मतो मिगजालत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं विसाखाय महाउपासिकाय पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, मिगजालोतिस्स नामं अहोसि. सो विहारं गन्त्वा अभिण्हसो धम्मस्सवनेन पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

४१७. ‘‘सुदेसितो चक्खुमता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना;

सब्बसंयोजनातीतो, सब्बवट्टविनासनो.

४१८. ‘‘निय्यानिको उत्तरणो, तण्हामूलविसोसनो;

विसमूलं आघातनं, छेत्वा पापेति निब्बुतिं.

४१९. ‘‘अञ्ञाणमूलभेदाय, कम्मयन्तविघाटनो;

विञ्ञाणानं परिग्गहे, ञाणवजिरनिपातनो.

४२०.

‘‘वेदनानं विञ्ञापनो, उपादानप्पमोचनो;

भवं अङ्गारकासुंव, ञाणेन अनुपस्सनो.

४२१. ‘‘महारसो सुगम्भीरो, जरामच्चुनिवारणो;

अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, दुक्खूपसमनो सिवो.

४२२. ‘‘कम्मं कम्मन्ति ञत्वान, विपाकञ्च विपाकतो;

पटिच्चुप्पन्नधम्मानं, यथावालोकदस्सनो;

महाखेमङ्गमो सन्तो, परियोसानभद्दको’’ति. – इमा गाथा अभासि;

तत्थ सुदेसितोति सुट्ठु देसितो, वेनेय्यज्झासयानुरूपं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थानं याथावतो विभावनवसेन देसितोति अत्थो. अथ वा सुदेसितोति सम्मा देसितो, पवत्तिनिवत्तीनं तदुभयहेतूनञ्च अविपरीततो पकासनवसेन भासितो स्वाख्यातोति अत्थो. चक्खुमताति मंसचक्खु, दिब्बचक्खु, पञ्ञाचक्खु, बुद्धचक्खु, समन्तचक्खूति इमेहि पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमता. बुद्धेनाति सब्बञ्ञुबुद्धेन. आदिच्चबन्धुनाति आदिच्चगोत्तेन. दुविधो हि लोके खत्तियवंसो – आदिच्चवंसो, सोमवंसोति. तत्थ आदिच्चवंसो, ओक्काकराजवंसोति जानितब्बं. ततो सञ्जातताय साकिया आदिच्चगोत्ताति भगवा ‘‘आदिच्चबन्धू’’ति वुच्चति. अथ वा आदिच्चस्स बन्धूतिपि भगवा आदिच्चबन्धु, स्वायमत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. कामरागसंयोजनादीनं सब्बेसं संयोजनानं समतिक्कमनभावतो सब्बसंयोजनातीतो ततो एव किलेसकम्मविपाकवट्टानं विनासनतो विद्धंसनतो सब्बवट्टविनासनो, संसारचारकतो निय्यानतो निय्यानिको, संसारमहोघतो समुत्तरणट्ठेन उत्तरणो, कामतण्हादीनं सब्बतण्हानं मूलं अविज्जं अयोनिसो मनसिकारञ्च विसोसेति सुक्खापेतीति तण्हामूलविसोसनो, तिण्णम्पि वेदानं सम्पटिवेधस्स विद्धंसनतो विसस्स दुक्खस्स कारणत्ता विसमूलं, सत्तानं ब्यसनुप्पत्तिट्ठानताय आघातनं कम्मं किलेसं वा छेत्वा समुच्छिन्दित्वा निब्बुतिं निब्बानं पापेति.

अञ्ञाणस्स मूलं अयोनिसो मनसिकारो आसवा च ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म. नि. १.१०३) हि वुत्तं, तस्स भेदाय वजिरूपमञाणेन भिन्दनत्थाय. अथ वा ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिवचनतो (विभ. २२५-२२६; सं. नि. २.१) अञ्ञाणं मूलं एतस्साति अञ्ञाणमूलं, भवचक्कं, तस्स मग्गञाणवजिरेन पदालनत्थं देसितोति सम्बन्धो. कम्मयन्तविघाटनोति कम्मघटितस्स अत्तभावयन्तस्स विद्धंसनो. विञ्ञाणानं परिग्गहेति कामभवादीसु यथासककम्मुना विञ्ञाणग्गहणे उपट्ठितेति वचनसेसो. तत्थ तत्थ हि भवे पटिसन्धिया गहिताय तंतंभवनिस्सितविञ्ञाणानिपि गहितानेव होन्ति. ञाणवजिरनिपातनोति ञाणवजिरस्स निपातो, ञाणवजिरं निपातेत्वा तेसं पदालेता. लोकुत्तरधम्मो हि उप्पज्जमानो सत्तमभवादीसु उप्पज्जनारहानि विञ्ञाणानि भिन्दत्तमेव उप्पज्जतीति.

वेदनानं विञ्ञापनोति सुखादीनं तिस्सन्नं वेदनानं यथाक्कमं दुक्खसल्लानिच्चवसेन याथावतो पवेदको. उपादानप्पमोचनोति कामुपादानादीहि चतूहिपि उपादानेहि चित्तसन्तानस्स विमोचको. भवं अङ्गारकासुंव, ञाणेन अनुपस्सनोति कामभवादिनवविधम्पि भवं एकादसहि अग्गीहि आदित्तभावतो साधिकपोरिसं अङ्गारकासुं विय मग्गञाणेन अनुपच्चक्खतो दस्सेता.

सन्तपणीतभावतो अतित्तिकरट्ठेन महारसो परिञ्ञादिवसेन वा महाकिच्चताय सामञ्ञफलवसेन महासम्पत्तिताय च महारसो, अनुपचितसम्भारेहि दुरवगाहताय अलब्भनेय्यपतिट्ठताय च सुट्ठु गम्भीरो जरामच्चुनिवारणो, आयतिं भवाभिनिप्फत्तिया निवत्तनेन जराय मच्चुनो च पटिसेधको. इदानि यथावुत्तगुणविसेसयुत्तं धम्मं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘अरियो अट्ठङ्गिको’’ति वत्वा पुनपि तस्स कतिपये गुणे विभावेतुं ‘‘दुक्खूपसमनो सिवो’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – परिसुद्धट्ठेन अरियो, सम्मादिट्ठिआदिअट्ठधम्मसमोधानताय अट्ठङ्गिको, निब्बानगवेसनट्ठेन मग्गो सकलवट्टदुक्खवूपसमनट्ठेन दुक्खवूपसमनो, खेमट्ठेन सिवो.

यथा इतो बाहिरकसमये असम्मासम्बुद्धपवेदितत्ता कम्मविपाको विपल्लासो सियाति एवं अविपल्लासेत्वा पटिच्चुप्पन्नधम्मानं पटिच्चसमुप्पन्नेसु धम्मेसु कम्मं कम्मन्ति विपाकञ्च विपाकतो ञत्वान पुब्बभागञाणेन जाननहेतु सस्सतुच्छेदग्गाहानं विधमनेन याथावतो आलोकदस्सनो तक्करस्स लोकुत्तरञाणालोकस्स दस्सनो. केनचि कञ्चि कदाचिपि अनुपद्दुतत्ता महाखेमं निब्बानं गच्छति सत्ते गमेति चाति महाखेमङ्गमो, सब्बकिलेसदरथपरिळाहवूपसमनतो सन्तो, अकुप्पाय चेतोविमुत्तिया अनुपादिसेसाय च निब्बानधातुया पापनेन परियोसानभद्दको सुदेसितो चक्खुमताति योजना.

एवं थेरो नानानयेहि अरियधम्मं पसंसन्तो तस्स धम्मस्स अत्तना अधिगतभावं अञ्ञापदेसेन पकासेसि.

मिगजालत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.