७. कातियानत्थेरगाथावण्णना

उट्ठेहीतिआदिका आयस्मतो कातियानत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स कोसियगोत्तस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो, मातुगोत्तवसेन पन कातियानोति लद्धनामो वयप्पत्तो सामञ्ञकानित्थेरस्स गिहिसहायो थेरं दिस्वा पब्बजितो समणधम्मं करोन्तो रत्तिं ‘‘निद्दाभिभवं विनोदेस्सामी’’ति चङ्कमं आरुहि. सो चङ्कमन्तो निद्दाय अभिभूतो पचलायमानो परिपतित्वा तत्थेव अनन्तरहिताय भूमिया निपज्जि, सत्था तस्स तं पवत्तिं दिस्वा सयं तत्थ गन्त्वा आकासे ठत्वा ‘‘कातियाना’’ति सञ्ञं अदासि. सो सत्थारं दिस्वा उट्ठहित्वा वन्दित्वा संवेगजातो अट्ठासि. अथस्स सत्था धम्मं देसेन्तो –

४११. ‘‘उट्ठेहि निसीद कातियान, मा निद्दाबहुलो अहु जागरस्सु;

मा तं अलसं पमत्तबन्धु, कूटेनेव जिनातु मच्चुराजा.

४१२. ‘‘सेय्यथापि महासमुद्दवेगो, एवं जातिजराति वत्तते तं;

सो करोहि सुदीपमत्तनो त्वं, न हि ताणं तव विज्जतेव अञ्ञं.

४१३. ‘‘सत्था हि विजेसि मग्गमेतं, सङ्गा जातिजराभया अतीतं;

पुब्बापररत्तमप्पमत्तो, अनुयुञ्जस्सु दळ्हं करोहि योगं.

४१४. ‘‘पुरिमानि पमुञ्च बन्धनानि, सङ्घाटिखुरमुण्डभिक्खभोजी;

मा खिड्डारतिञ्च मा निद्दं, अनुयुञ्जित्थ झाय कातियान.

४१५. ‘‘झायाहि जिनाहि कातियान, योगक्खेमपथेसु कोविदोसि;

पप्पुय्य अनुत्तरं विसुद्धिं, परिनिब्बाहिसि वारिनाव जोति.

४१६. ‘‘पज्जोतकरो परित्तरंसो, वातेन विनम्यते लताव;

एवम्पि तुवं अनादियानो, मारं इन्दसगोत्त निद्धुनाहि;

सो वेदयितासु वीतरागो, कालं कङ्ख इधेव सीतिभूतो’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ उट्ठेहीति निद्दूपगमनतो उट्ठहन्तो उट्ठानवीरियं करोहि. यस्मा निपज्जा नाम कोसज्जपक्खिया, तस्मा मा सयि. निसीदाति पल्लङ्कं आभुजित्वा उजुं कायं पणिधाय परिमुखं सतिं उपट्ठपेत्वा निसीद. कातियानाति तं नामेन आलपति. मा निद्दाबहुलो अहूति निद्दाबहुलो निद्दाभिभूतो मा अहु. जागरस्सूति जागर, जागरियमनुयुत्तो होहि. मा तं अलसन्ति जागरियं अननुयुञ्जन्तं तं अलसं कुसीतं पमत्तबन्धु मच्चुराजा कूटेनेव अद्दुहनेन विय नेसादो मिगं वा पक्खिं वा जरारोगेहि मा जिनातु मा अभिभवतु, मा अज्झोत्थरतूति अत्थो.

सेय्यथापीति सेय्यथा अपि. महासमुद्दवेगोति महासमुद्दस्स ऊमिवेगो. एवन्ति यथा नाम महासमुद्दऊमिवेगो उपरूपरि उट्ठहन्तो तं अभिक्कमितुं असक्कोन्तं पुरिसं अभिभवति, एवं जाति जरा च कोसज्जाभिभूतं तं अतिवत्तते उपरूपरि अज्झोत्थरति. सो करोहीति सो त्वं, कातियान, चतूहि ओघेहि अनज्झोत्थरणीयं अरहत्तफलसङ्खातं सुदीपं अत्तनो करोहि अत्तनो सन्ताने उप्पादेहि. न हि ताणं तव विज्जतेव अञ्ञन्ति हीति हेतुअत्थे निपातो. यस्मा ततो अग्गफलतो अञ्ञं तव ताणं नाम इध वा हुरं वा न उपलब्भति, तस्मा तं अरहत्तसङ्खातं सुदीपं करोहीति.

सत्था हि विजेसि मग्गमेतन्ति यं साधेतुं अविसहन्ता यतो पराजिता पुथू अञ्ञतित्थिया, तदेतं तस्स सुदीपस्स कारणभूतं पञ्चविधसङ्गतो जातिआदिभयतो च अतीतं अरियमग्गं देवपुत्तमारादिके अभिभवित्वा तुय्हं सत्था विजेसि साधेसि. यस्मा सत्थु सन्तकं नाम सावकेन अधिगन्तब्बं न विस्सज्जेतब्बं, तस्मा तस्स अधिगमाय पुब्बरत्तापररत्तं पुरिमयामं पच्छिमयामञ्च, अप्पमत्तो सतो सम्पजानो हुत्वा अनुयुञ्ज योगं भावनं दळ्हञ्च करोहि.

पुरिमानि पमुञ्च बन्धनानीति पुरिमकानि गिहिकाले आबद्धानि गिहिबन्धनानि कामगुणबन्धनानि पमुञ्च विस्सज्जेहि, तत्थ अनपेक्खो होहि. सङ्घाटिखुरमुण्डभिक्खभोजीति सङ्घाटिधारी खुरेन कतसिरमुण्डो भिक्खाहारभोजी, तिविधम्पेतं पुरिमबन्धनपमोक्खस्स खिड्डारतिनिद्दाननुयोगस्स च कारणवचनं. यस्मा त्वं सङ्घाटिपारुतो मुण्डो भिक्खाहारो जीवति, तस्मा ते कामसुखानुयोगो खिड्डारतिनिद्दानुयोगो च न युत्तोति ततो पुरिमानि पमुञ्च बन्धनानि खिड्डारतिं निद्दञ्च मानुयुञ्जित्थाति योजना. झायाति झायस्सु आरम्मणूपनिज्झानं अनुयुञ्ज.

तं पन अनुयुञ्जन्तो येन झानेन झायतो किलेसा सब्बसो जिता होन्ति, तं लक्खणूपनिज्झानं अनुयुञ्जाति दस्सेन्तो ‘‘झायाहि जिनाही’’ति आह. योगक्खेमपथेसु कोविदोसीति चतूहि योगेहि खेमस्स निब्बानस्स पथभूतेसु बोधिपक्खियधम्मेसु कुसलो छेको असि, तस्मा भावनं उस्सुक्कापेन्तो अनुत्तरं उत्तररहितं, विसुद्धिं निब्बानं अरहत्तञ्च पप्पुय्य पापुणित्वा पन त्वं परिनिब्बाहिसि. वारिनाव जोतीति महता सलिलवुट्ठिनिपातेन अग्गिखन्धो विय अरियमग्गवुट्ठिनिपातेन परिनिब्बायिस्सति.

पज्जोतकरोति पज्जोतिं करो पदीपो. परित्तरंसोति खुद्दकच्चिको. विनम्यतेति विनमीयति अपनिय्यति. लतावाति वल्लि विय. इदं वुत्तं होति – यथा वट्टिआदिपच्चयवेकल्लेन परित्तरंसो मन्दपभो पदीपो अप्पिका लता वा वातेन विधमिय्यति विद्धंसिय्यति, एवं तुवम्पि. कोसियगोत्तताय, इन्दसगोत्त, इन्दसमानगोत्तं. मारं तस्स वसे अनावत्तना अनुपादानतो च अनादियानो, निद्धुनाहि विधमेहि विद्धंसेहि. एवं पन विद्धंसमानो सो त्वं वेदयितासु सब्बासु वेदनासु विगतच्छन्दरागो इधेव इमस्मिंयेव अत्तभावे सब्बकिलेसदरथपरिळाहाभावेन सीतिभूतो निब्बुतो अत्तनो परिनिब्बानकालं कङ्ख आगमेहीति. एवं सत्थारा अनुपादिसेसं निब्बानं पापेत्वा देसनाय कताय थेरो देसनावसाने विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. अरहत्तं पन पत्वा सत्थारा देसितनियामेनेव इमा गाथा अभासि. ता एव इमा गाथा थेरस्स अञ्ञाब्याकरणञ्च जाता.

कातियानत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.