२. तेकिच्छकारित्थेरगाथावण्णना

अतिहिता वीहीतिआदिका आयस्मतो तेकिच्छकारित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा वेज्जसत्थे निप्फत्तिं गतो. विपस्सिस्स भगवतो उपट्ठाकं असोकं नाम थेरं ब्याधितं अरोगमकासि, अञ्ञेसञ्च सत्तानं रोगाभिभूतानं अनुकम्पाय भेसज्जं संविदहि.

सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सुबुद्धस्स नाम ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स तिकिच्छकेहि गब्भकाले परिस्सयं अपहरित्वा परिपालितताय तेकिच्छकारीति नामं अकंसु. सो अत्तनो कुलानुरूपानि विज्जाट्ठानानि सिप्पानि च सिक्खन्तो वड्ढति. तदा चाणक्को सुबुद्धस्स पञ्ञावेय्यत्तियं किरियासु उपायकोसल्लञ्च दिस्वा, ‘‘अयं इमस्मिं राजकुले पतिट्ठं लभन्तो मं अभिभवेय्या’’ति इस्सापकतो रञ्ञा चन्दगुत्तेन तं बन्धनागारे खिपापेसि. तेकिच्छकारी पितु बन्धनागारप्पवेसनं सुत्वा भीतो पलायित्वा साणवासित्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा अत्तनो संवेगकारणं थेरस्स कथेत्वा पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अब्भोकासिको नेसज्जिको च हुत्वा विहरति, सीतुण्हं अगणेन्तो समणधम्ममेव करोति, विसेसतो ब्रह्मविहारभावनमनुयुञ्जति. तं दिस्वा मारो पापिमा ‘‘न इमस्स मम विसयं अतिक्कमितुं दस्सामी’’ति विक्खेपं कातुकामो सस्सानं निप्फत्तिकाले खेत्तगोपकवण्णेन थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा तं निप्पण्डेन्तो –

३८१. ‘‘अतिहिता वीहि, खलगता साली;

न च लभे पिण्डं, कथमहं कस्स’’न्ति. – आह; तं सुत्वा थेरो –

३८२. ‘‘बुद्धमप्पमेय्यं अनुस्सर पसन्नो, पीतिया फुटसरीरो होहिसि सततमुदग्गो.

३८३. ‘‘धम्ममप्पमेय्यं …पे… सततमुदग्गो.

३८४. ‘‘सङ्घमप्पमेय्यं…पे… सततमुदग्गो’’ति. – आह; तं सुत्वा मारो –

३८५. ‘‘अब्भोकासे विहरसि, सीता हेमन्तिका इमा रत्यो;

मा सीतेन परेतो विहञ्ञित्थो, पविस त्वं विहारं फुसितग्गळ’’न्ति. –

आह. अथ थेरो –

३८६. ‘‘फुसिस्सं चतस्सो अप्पमञ्ञायो, ताहि च सुखितो विहरिस्सं;

नाहं सीतेन विहञ्ञिस्सं, अनिञ्जितो विहरन्तो’’ति. – आह;

तत्थ अतिहिता वीहीति वीहयो कोट्ठागारं अतिनेत्वा ठपिता, तत्थ पटिसामिता खलतो वा घरं उपनीताति अत्थो. वीहिग्गहणेन चेत्थ इतरम्पि धञ्ञं सङ्गण्हाति. साली पन येभुय्येन वीहितो पच्छा पच्चन्तीति आह. खलगता सालीति खलं धञ्ञकरणट्ठानं गता, तत्थ रासिवसेन मद्दनचावनादिवसेन ठिताति अत्थो. पधानधञ्ञभावदस्सनत्थञ्चेत्थ सालीनं विसुं गहणं, उभयेनपि गामे, गामतो बहि च धञ्ञं परिपुण्णं ठितन्ति दस्सेति. न च लभे पिण्डन्ति एवं सुलभधञ्ञे सुभिक्खकाले अहं पिण्डमत्तम्पि न लभामि. इदानि कथमहं कस्सन्ति अहं कथं करिस्सामि, कथं जीविस्सामीति परिहासकेळिं अकासि.

तं सुत्वा थेरो ‘‘अयं वराको अत्तना अत्तनो पवत्तिं मय्हं पकासेसि, मया पन अत्तनाव अत्ता ओवदितब्बो, न मया किञ्चि कथेतब्ब’’न्ति वत्थुत्तयानुस्सतियं अत्तानं नियोजेन्तो ‘‘बुद्धमप्पमेय्य’’न्तिआदिना तिस्सो गाथा अभासि. तत्थ बुद्धमप्पमेय्यं अनुस्सर पसन्नोति सवासनाय अविज्जानिद्दाय अच्चन्तविगमेन, बुद्धिया च विकसितभावेन बुद्धं भगवन्तं पमाणकरानं रागादिकिलेसानं अभावा अपरिमाणगुणसमङ्गिताय अप्पमेय्यपुञ्ञक्खेत्तताय च अप्पमेय्यं. ओकप्पनलक्खणेन अभिप्पसादेन पसन्नो, पसन्नमानसो ‘‘इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना (म. नि. १.७४; सं. नि. ५.९९७) अनुस्सर अनु अनु बुद्धारम्मणं सतिं पवत्तेहि, पीतिया फुटसरीरो होहिसि. सततमुदग्गोति अनुस्सरन्तोव फरणलक्खणाय पीतिया सततं सब्बदा फुटसरीरो पीतिसमुट्ठानपणीतरूपेहि अज्झोत्थटसरीरो उब्बेगपीतिया उदग्गो कायं उदग्गं कत्वा आकासं लङ्घितुं समत्थो च भवेय्यासि, बुद्धानुस्सतिया बुद्धारम्मणं उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेय्यासि. यतो सीतुण्हेहि विय जिघच्छापिपासाहिपि अनभिभूतो होहिसीति अत्थो.

धम्मन्ति अरियं लोकुत्तरधम्मं. सङ्घन्ति अरियं परमत्थसङ्घं. सेसं वुत्तनयमेव. अनुस्सराति पनेत्थ ‘‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो’’तिआदिना धम्मं, ‘‘सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो’’तिआदिना सङ्घं अनुस्सराति योजेतब्बं.

एवं थेरेन रतनत्तयगुणानुस्सरणे नियोजनवसेन अत्तनि ओवदिते पुन मारो विवेकवासतो नं विवेचेतुकामो हितेसीभावं विय दस्सेन्तो ‘‘अब्भोकासे विहरसी’’ति पञ्चमं गाथमाह. तस्सत्थो – त्वं, भिक्खु, अब्भोकासे केनचि अपटिच्छन्ने विवटङ्गणे विहरसि इरियापथे कप्पेसि. हेमन्तिका हिमपातसमये परियापन्ना इमा सीता रत्तियो वत्तन्ति. तस्मा सीतेन परेतो अभिभूतो हुत्वा मा विहञ्ञित्थो विघातं मा आपज्जि मा किलमि. फुसितग्गळं पिहितकवाटं सेनासनं पविस, एवं ते सुखविहारो भविस्सतीति.

तं सुत्वा थेरो ‘‘न मय्हं सेनासनपरियेसनाय पयोजनं, एत्थेवाहं सुखविहारी’’ति दस्सेन्तो ‘‘फुसिस्स’’न्तिआदिना छट्ठं गाथमाह. तत्थ फुसिस्सं चतस्सो अप्पमञ्ञायोति अप्पमाणगोचरताय ‘‘अप्पमञ्ञा’’ति लद्धवोहारे चत्तारो ब्रह्मविहारे फुसिस्सं फुसिस्सामि, कालेन कालं समापज्जिस्सामि. ताहि च सुखितो विहरिस्सन्ति ताहि अप्पमञ्ञाहि सुखितो सञ्जातसुखो हुत्वा विहरिस्सं चत्तारोपि इरियापथे कप्पेस्सामीति. तेन मय्हं सब्बकाले सुखमेव, न दुक्खं. यतो नाहं सीतेन विहञ्ञिस्सं अन्तरट्ठकेपि हिमपातसमये अहं सीतेन न किलमिस्सामि, तस्मा अनिञ्जितो विहरन्तो चित्तस्स इञ्जितकारणानं ब्यापादादीनं सुप्पहीनत्ता पच्चयुप्पन्निञ्जनाय च अभावतो समापत्तिसुखेनेव सुखितो विहरिस्सामीति. एवं थेरो इमं गाथं वदन्तोयेव विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१८.३९-४४) –

‘‘नगरे बन्धुमतिया, वेज्जो आसिं सुसिक्खितो;

आतुरानं सदुक्खानं, महाजनसुखावहो.

‘‘ब्याधितं समणं दिस्वा, सीलवन्तं महाजुतिं;

पसन्नचित्तो सुमनो, भेसज्जमददिं तदा.

‘‘अरोगो आसि तेनेव, समणो संवुतिन्द्रियो;

असोको नाम नामेन, उपट्ठाको विपस्सिनो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं ओसधमदासहं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, भेसज्जस्स इदं फलं.

‘‘इतो च अट्ठमे कप्पे, सब्बोसधसनामको;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महप्फलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

एत्थ च बिन्दुसाररञ्ञो काले इमस्स थेरस्स उप्पन्नत्ता ततियसङ्गीतियं इमा गाथा सङ्गीताति वेदितब्बा.

तेकिच्छकारित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.