२. सुभूतत्थेरगाथावण्णना
अयोगेतिआदिका आयस्मतो सुभूतत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो कस्सपस्स भगवतो काले बाराणसियं गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पसन्नमानसो सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठाय मासे मासे अट्ठक्खत्तुं चतुज्जातियगन्धेन सत्थु गन्धकुटिं ओपुञ्जापेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने सुगन्धसरीरो हुत्वा, इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे गहपतिकुले निब्बत्तित्वा सुभूतोति लद्धनामो वयप्पत्तो, निस्सरणज्झासयताय घरावासं पहाय तित्थियेसु पब्बजित्वा तत्थ सारं अलभन्तो, सत्थु सन्तिके उपतिस्सकोलितसेलादिके बहू समणब्राह्मणे पब्बजित्वा सामञ्ञसुखं अनुभवन्ते दिस्वा सासने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा आचरियुपज्झाये आराधेत्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा विवेकवासं वसन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५५.२७२-३०८) –
‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;
कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.
‘‘अनुब्यञ्जनसम्पन्नो, बात्तिंसवरलक्खणो;
ब्यामप्पभापरिवुतो, रंसिजालसमोत्थटो.
‘‘अस्सासेता यथा चन्दो, सूरियोव पभङ्करो;
निब्बापेता यथा मेघो, सागरोव गुणाकरो.
‘‘धरणीरिव सीलेन, हिमवाव समाधिना;
आकासो विय पञ्ञाय, असङ्गो अनिलो यथा.
‘‘तदाहं बाराणसियं, उपपन्नो महाकुले;
पहूतधनधञ्ञस्मिं, नानारतनसञ्चये.
‘‘महता परिवारेन, निसिन्नं लोकनायकं;
उपेच्च धम्ममस्सोसिं, अमतंव मनोहरं.
‘‘द्वत्तिंसलक्खणधरो, सनक्खत्तोव चन्दिमा;
अनुब्यञ्जनसम्पन्नो, सालराजाव फुल्लितो.
‘‘रंसिजालपरिक्खित्तो, दित्तोव कनकाचलो;
ब्यामप्पभापरिवुतो, सतरंसी दिवाकरो.
‘‘सोण्णाननो जिनवरो, समणीव सिलुच्चयो;
करुणापुण्णहदयो, गुणेन विय सागरो.
‘‘लोकविस्सुतकित्ति च, सिनेरूव नगुत्तमो;
यससा वित्थतो वीरो, आकाससदिसो मुनि.
‘‘असङ्गचित्तो सब्बत्थ, अनिलो विय नायको;
पतिट्ठा सब्बभूतानं, महीव मुनिसत्तमो.
‘‘अनुपलित्तो लोकेन, तोयेन पदुमं यथा;
कुवादगच्छदहनो, अग्गिक्खन्धोव सोभति.
‘‘अगदो विय सब्बत्थ, किलेसविसनासको;
गन्धमादनसेलोव, गुणगन्धविभूसितो.
‘‘गुणानं आकरो वीरो, रतनानंव सागरो;
सिन्धूव वनराजीनं, किलेसमलहारको.
‘‘विजयीव महायोधो, मारसेनावमद्दनो;
चक्कवत्तीव सो राजा, बोज्झङ्गरतनिस्सरो.
‘‘महाभिसक्कसङ्कासो, दोसब्याधितिकिच्छको;
सल्लकत्तो यथा वेज्जो, दिट्ठिगण्डविफालको.
‘‘सो तदा लोकपज्जोतो, सनरामरसक्कतो;
परिसासु नरादिच्चो, धम्मं देसयते जिनो.
‘‘दानं दत्वा महाभोगो, सीलेन सुगतूपगो;
भावनाय च निब्बाति, इच्चेवमनुसासथ.
‘‘देसनं तं महस्सादं, आदिमज्झन्तसोभनं;
सुणन्ति परिसा सब्बा, अमतंव महारसं.
‘‘सुत्वा सुमधुरं धम्मं, पसन्नो जिनसासने;
सुगतं सरणं गन्त्वा, यावजीवं नमस्सहं.
‘‘मुनिनो गन्धकुटिया, ओपुञ्जेसिं तदा महिं;
चतुज्जातेन गन्धेन, मासे अट्ठ दिनेस्वहं.
‘‘पणिधाय सुगन्धत्तं, सरीरविस्सगन्धिनो;
तदा जिनो वियाकासि, सुगन्धतनुलाभितं.
‘‘यो यं गन्धकुटिभूमिं, गन्धेनोपुञ्जते सकिं;
तेन कम्मविपाकेन, उपपन्नो तहिं तहिं.
‘‘सुगन्धदेहो सब्बत्थ, भविस्सति अयं नरो;
गुणगन्धयुत्तो हुत्वा, निब्बायिस्सतिनासवो.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘पच्छिमे च भवे दानि, जातो विप्पकुले अहं;
गब्भं मे वसतो माता, देहेनासि सुगन्धिता.
‘‘यदा च मातुकुच्छिम्हा, निक्खमामि तदा पुरी;
सावत्थि सब्बगन्धेहि, वासिता विय वायथ.
‘‘पुप्फवस्सञ्च सुरभि, दिब्बगन्धं मनोरमं;
धूपानि च महग्घानि, उपवायिंसु तावदे.
‘‘देवा च सब्बगन्धेहि, धूपपुप्फेहि तं घरं;
वासयिंसु सुगन्धेन, यस्मिं जातो अहं घरे.
‘‘यदा च तरुणो भद्दो, पठमे योब्बने ठितो;
तदा सेलं सपरिसं, विनेत्वा नरसारथि.
‘‘तेहि सब्बेहि परिवुतो, सावत्थिपुरमागतो;
तदा बुद्धानुभावं तं, दिस्वा पब्बजितो अहं.
‘‘सीलं समाधिपञ्ञञ्च, विमुत्तिञ्च अनुत्तरं;
भावेत्वा चतुरो धम्मे, पापुणिं आसवक्खयं.
‘‘यदा पब्बजितो चाहं, यदा च अरहा अहुं;
निब्बायिस्सं यदा चाहं, गन्धवस्सो तदा अहु.
‘‘सरीरगन्धो च सदातिसेति मे, महारहं चन्दनचम्पकुप्पलं;
तथेव गन्धे इतरे च सब्बसो, पसय्ह वायामि ततो तहिं तहिं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा तित्थियेसु पब्बजित्वा अत्तनो पत्तं अत्तकिलमथानुयोगं दुक्खं, सासने पब्बजित्वा पत्तं झानादिसुखञ्च चिन्तेत्वा अत्तनो पटिपत्तिपच्चवेक्खणमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
३२०. ‘‘अयोगे युञ्जमत्तानं, पुरिसो किच्चमिच्छको;
चरं चे नाधिगच्छेय्य, तं मे दुब्भगलक्खणं.
३२१. ‘‘अब्बूळ्हं अघगतं विजितं, एकञ्चे ओस्सजेय्य कलीव सिया;
सब्बानिपि चे ओस्सजेय्य अन्धोव सिया, समविसमस्स अदस्सनतो.
३२२. ‘‘यञ्हि कयिरा तञ्हि वदे, यं न कयिरा न तं वदे;
अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता.
३२३. ‘‘यथापि रुचिरं पुप्फं, वण्णवन्तं अगन्धकं;
एवं सुभासिता वाचा, अफला होति अकुब्बतो.
३२४. ‘‘यथापि रुचिरं पुप्फं, वण्णवन्तं सुगन्धकं;
एवं सुभासिता वाचा, सफला होति कुब्बतो’’ति. –
इमा पञ्च गाथा अभासि.
तत्थ अयोगेति अयुञ्जितब्बे असेवितब्बे अन्तद्वये. इध पन अत्तकिलमथानुयोगवसेन अत्थो वेदितब्बो. युञ्जन्ति तस्मिं अत्तानं युञ्जन्तो योजेन्तो तथा पटिपज्जन्तो. किच्चमिच्छकोति उभयहितावहं किच्चं इच्छन्तो, तप्पटिपक्खतो अयोगे चरं चरन्तो चे भवेय्य. नाधिगच्छेय्याति यथाधिप्पेतं हितसुखं न पापुणेय्याति ञायो. तस्मा यं अहं तित्थियमतवञ्चितो अयोगे युञ्जिं, तं मे दुब्भगलक्खणं अपुञ्ञसभावो. ‘‘पुरिमकम्मब्यामोहितो अयोगे युञ्जि’’न्ति दस्सेति.
अब्बूळ्हं अघगतं विजितन्ति विबाधनसभावताय अघा नाम रागादयो, अघानि एव अघगतं, अघगतानं विजितं संसारप्पवत्ति, तेसं विजयो कुसलधम्माभिभवो. ‘‘अघगतं विजित’’न्ति अनुनासिकलोपं अकत्वा वुत्तं. तं अब्बूळ्हं अनुद्धतं येन, तं अब्बूळ्हाघगतं विजितं कत्वा एवंभूतो हुत्वा, किलेसे असमुच्छिन्दित्वाति अत्थो. एकञ्चे ओस्सजेय्याति अदुतियताय पधानताय च एकं अप्पमादं सम्मापयोगमेव वा ओस्सजेय्य परिच्चजेय्य चे. कलीव सो पुग्गलो काळकण्णी विय सिया. सब्बानिपि चे ओस्सजेय्याति सब्बानिपि विमुत्तिया परिपाचकानि सद्धावीरियसतिसमाधिपञ्ञिन्द्रियानि ओस्सजेय्य चे, अभावनाय छड्डेय्य चे, अन्धोव सिया समविसमस्स अदस्सनतो.
यथाति ओपम्मसम्पटिपादनत्थे निपातो. रुचिरन्ति सोभनं. वण्णवन्तन्ति वण्णसण्ठानसम्पन्नं. अगन्धकन्ति गन्धरहितं पालिभद्दकगिरिकण्णिकजयसुमनादिभेदं. एवं सुभासिता वाचाति सुभासिता वाचा नाम तेपिटकं बुद्धवचनं वण्णसण्ठानसम्पन्नपुप्फसदिसं. यथा हि अगन्धकं पुप्फं धारेन्तस्स सरीरे गन्धो न फरति, एवं एतम्पि यो सक्कच्चसवनादीहि च समाचरति, तस्स सक्कच्चं असमाचरन्तस्स यं तत्थ कत्तब्बं, तं अकुब्बतो सुतगन्धं पटिपत्तिगन्धञ्च न आवहति अफला होति. तेन वुत्तं ‘‘एवं सुभासिता वाचा, अफला होति अकुब्बतो’’ति.
सुगन्धकन्ति सुमनचम्पकनीलुप्पलपुप्फादिभेदं. एवन्ति यथा तं पुप्फं धारेन्तस्स सरीरे गन्धो फरति, एवं तेपिटकबुद्धवचनसङ्खाता सुभासिता वाचापि यो सक्कच्चसवनादीहि तत्थ कत्तब्बं करोति, अस्स पुग्गलस्स सफला होति, सुतगन्धपटिपत्तिगन्धानं आवहनतो महप्फला होति महानिसंसा. तस्मा यथोवादं पटिपज्जेय्य, यथाकारी तथावादी च भवेय्याति. सेसं वुत्तनयमेव.
सुभूतत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.