३. गिरिमानन्दत्थेरगाथावण्णना

वस्सति देवोतिआदिका आयस्मतो गिरिमानन्दत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो घरावासं वसन्तो अत्तनो भरियाय पुत्ते च कालङ्कते सोकसल्लसमप्पितो अरञ्ञं पविट्ठो सत्थारा तत्थ गन्त्वा धम्मं कथेत्वा सोकसल्ले अब्बूळ्हे पसन्नमानसो सुगन्धपुप्फेहि पूजेत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सिरसि अञ्जलिं कत्वा अभित्थवि.

सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे बिम्बिसाररञ्ञो पुरोहितस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, गिरिमानन्दोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु राजगहगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो कतिपयं दिवसं गामकावासे वसित्वा सत्थारं वन्दितुं राजगहं अगमासि. बिम्बिसारमहाराजा तस्स आगमनं सुत्वा उपसङ्कमित्वा ‘‘इधेव, भन्ते, वसथ, अहं चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहामी’’ति सम्पवारेत्वा गतो बहुकिच्चताय न सरि. ‘‘थेरो अब्भोकासे वसती’’ति देवता थेरस्स तेमनभयेन वस्सं वारेसुं. राजा अवस्सनकारणं सल्लक्खेत्वा थेरस्स कुटिकं कारापेसि. थेरो कुटिकायं वसन्तो सेनासनसप्पायलाभेन समाधानं लभित्वा वीरियसमतं योजेत्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४०.४१९-४४८) –

‘‘भरिया मे कालङ्कता, पुत्तो सिवथिकं गतो;

माता पिता मता भाता, एकचितम्हि डय्हरे.

‘‘तेन सोकेन सन्तत्तो, किसो पण्डु अहोसहं;

चित्तक्खेपो च मे आसि, तेन सोकेन अट्टितो.

‘‘सोकसल्लपरेतोहं, वनन्तमुपसङ्कमिं;

पवत्तफलं भुञ्जित्वा, रुक्खमूले वसामहं.

‘‘सुमेधो नाम सम्बुद्धो, दुक्खस्सन्तकरो जिनो;

ममुद्धरितुकामो सो, आगञ्छि मम सन्तिकं.

‘‘पदसद्दं सुणित्वान, सुमेधस्स महेसिनो;

पग्गहेत्वानहं सीसं, उल्लोकेसिं महामुनिं.

‘‘उपागते महावीरे, पीति मे उदपज्जथ;

तदासिमेकग्गमनो, दिस्वा तं लोकनायकं.

‘‘सतिं पटिलभित्वान, पण्णमुट्ठिमदासहं;

निसीदि भगवा तत्थ, अनुकम्पाय चक्खुमा.

‘‘निसज्ज तत्थ भगवा, सुमेधो लोकनायको;

धम्मं मे कथयी बुद्धो, सोकसल्लविनोदनं.

‘‘अनव्हिता ततो आगुं, अननुञ्ञाता इतो गता;

यथागता तथा गता, तत्थ का परिदेवना.

‘‘यथापि पथिका सत्ता, वस्समानाय वुट्ठिया;

सभण्डा उपगच्छन्ति, वस्सस्सापतनाय ते.

‘‘वस्से च ते ओरमिते, सम्पयन्ति यदिच्छकं;

एवं माता पिता तुय्हं, तत्थ का परिदेवना.

‘‘आगन्तुका पाहुनका, चलितेरितकम्पिता;

एवं माता पिता तुय्हं, तत्थ का परिदेवना.

‘‘यथापि उरगो जिण्णं, हित्वा गच्छति सं तचं;

एवं माता पिता तुय्हं, सं तनुं इध हीयरे.

‘‘बुद्धस्स गिरमञ्ञाय, सोकसल्लं विवज्जयिं;

पामोज्जं जनयित्वान, बुद्धसेट्ठं अवन्दहं.

‘‘वन्दित्वान महानागं, पूजयिं गिरिमञ्जरिं;

दिब्बगन्धं सम्पवन्तं, सुमेधं लोकनायकं.

‘‘पूजयित्वान सम्बुद्धं, सिरे कत्वान अञ्जलिं;

अनुस्सरं गुणग्गानि, सन्थविं लोकनायकं.

‘‘नित्तिण्णोसि महावीर, सब्बञ्ञु लोकनायक;

सब्बे सत्ते उद्धरसि, ञाणेन त्वं महामुने.

‘‘विमतिं द्वेळ्हकं वापि, सञ्छिन्दसि महामुने;

पटिपादेसि मे मग्गं, तव ञाणेन चक्खुम.

‘‘अरहा वसिपत्ता च, छळभिञ्ञा महिद्धिका;

अन्तलिक्खचरा धीरा, परिवारेन्ति तावदे.

‘‘पटिपन्ना च सेखा च, फलट्ठा सन्ति सावका;

सुरोदयेव पदुमा, पुप्फन्ति तव सावका.

‘‘महासमुद्दोवक्खोभो, अतुलोपि दुरुत्तरो;

एवं ञाणेन सम्पन्नो, अप्पमेय्योसि चक्खुम.

‘‘वन्दित्वाहं लोकजिनं, चक्खुमन्तं महायसं;

पुथुदिसा नमस्सन्तो, पटिकुटिको आगञ्छहं.

‘‘देवलोका चवित्वान, सम्पजानो पतिस्सतो;

ओक्कमिं मातुया कुच्छिं, सन्धावन्तो भवाभवे.

‘‘अगारा अभिनिक्खम्म, पब्बजिं अनगारियं;

आतापी निपको झायी, पटिसल्लानगोचरो.

‘‘पधानं पदहित्वान, तोसयित्वा महामुनिं;

चन्दोवब्भघना मुत्तो, विचरामि अहं सदा.

‘‘विवेकमनुयुत्तोम्हि, उपसन्तो निरूपधि;

सब्बासवे परिञ्ञाय, विहरामि अनासवो.

‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अथ थेरस्स अरहत्तप्पत्तिया हट्ठतुट्ठे विय देवे वस्सन्ते उपरि तं वस्सने नियोजनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

३२५. ‘‘वस्सति देवो यथासुगीतं, छन्ना मे कुटिका सुखा निवाता;

तस्सं विहरामि वूपसन्तो, अथ चे पत्थयसी पवस्स देव.

३२६. ‘‘वस्सति देवो यथासुगीतं, छन्ना मे कुटिका सुखा निवाता;

तस्सं विहरामि सन्तचित्तो, अथ चे पत्थयसी पवस्स देव.

३२७. ‘‘वस्सति देवो…पे… तस्सं विहरामि वीतरागो…पे….

३२८. ‘‘वस्सति देवो…पे… तस्सं विहरामि वीतदोसो…पे….

३२९. ‘‘वस्सति देवो…पे… तस्सं विहरामि वीतमोहो;

अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति. – इमा पञ्च गाथा अभासि;

तत्थ यथासुगीतन्ति सुगीतानुरूपं, सुन्दरस्स अत्तनो मेघगीतस्स अनुरूपमेवाति अत्थो. वलाहको हि यथा अगज्जन्तो केवलं वस्सन्तो न सोभति, एवं सतपटलसहस्सपटलेन उट्ठहित्वा थनयन्तो गज्जन्तो विज्जुल्लता निच्छारेन्तोपि अवस्सन्तो न सोभति, तथाभूतो पन हुत्वा वस्सन्तो सोभतीति वुत्तं ‘‘वस्सति देवो यथासुगीत’’न्ति. तेनाह – ‘‘अभित्थनय, पज्जुन्न’’, (चरिया. ३.८९; जा. १.१.७५) ‘‘गज्जिता चेव वस्सिता चा’’ति (अ. नि. ४.१०१; पु. प. १५७) च. तस्सं विहरामीति तस्सं कुटिकायं अरियविहारगब्भेन इरियापथविहारेन विहरामि. वूपसन्तचित्तोति अग्गफलसमाधिना सम्मदेव उपसन्तमानसो.

एवं थेरस्स अनेकवारं कतं उय्योजनं सिरसा सम्पटिच्छन्तो वलाहकदेवपुत्तो निन्नञ्च थलञ्च पूरेन्तो महावस्सं वस्सापेसि.

गिरिमानन्दत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.