१२. कोसियत्थेरगाथावण्णना

यो एव गरूनन्तिआदिका आयस्मतो कोसियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नचित्तो उच्छुखण्डिकं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, कोसियोतिस्स गोत्तवसेन नामं अकासि. सो विञ्ञुतं पत्तो आयस्मन्तं धम्मसेनापतिं अभिण्हं उपसङ्कमति, तस्स सन्तिके धम्मं सुणाति. सो तेन सासने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४४.४४-४९) –

‘‘नगरे बन्धुमतिया, द्वारपालो अहोसहं;

अद्दसं विरजं बुद्धं, सब्बधम्मान पारगुं.

‘‘उच्छुखण्डिकमादाय बुद्धसेट्ठस्सदासहं;

पसन्नचित्तो सुमनो, विपस्सिस्स महेसिनो.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं उच्छुमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, उच्छुखण्डस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा गरुवासं सप्पुरिसूपनिस्सयञ्च पसंसन्तो –

३७०. ‘‘यो वे गरूनं वचनञ्ञु धीरो, वसे च तम्हि जनयेथ पेमं;

सो भत्तिमा नाम च होति पण्डितो, ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्स.

३७१. ‘‘यं आपदा उप्पतिता उळारा, नक्खम्भयन्ते पटिसङ्खयन्तं;

सो थामवा नाम च होति पण्डितो, ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्स.

३७२. ‘‘यो वे समुद्दोव ठितो अनेजो, गम्भीरपञ्ञो निपुणत्थदस्सी;

असंहारियो नाम च होति पण्डितो, ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्स.

३७३. ‘‘बहुस्सुतो धम्मधरो च होति, धम्मस्स होति अनुधम्मचारी;

सो तादिसो नाम च होति पण्डितो, ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्स.

३७४. ‘‘अत्थञ्च यो जानाति भासितस्स,

अत्थञ्च ञत्वान तथा करोति;

अत्थन्तरो नाम स होति पण्डितो,

ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्सा’’ति. –

इमा पञ्च गाथा अभासि.

तत्थ योति खत्तियादीसु चतूसु परिसासु यो कोचि. वेति ब्यत्तं. गरूनन्ति सीलादिगरुगुणयुत्तानं पण्डितानं. वचनञ्ञूति तेसं अनुसासनीवचनं जानन्तो, यथानुसिट्ठं पटिपज्जमानो पटिपज्जित्वा च तस्स फलं जानन्तोति अत्थो. धीरोति धितिसम्पन्नो. वसे च तम्हि जनयेथ पेमन्ति तस्मिं गरूनं वचने ओवादे वसेय्य यथानुसिट्ठं पटिपज्जेय्य, पटिपज्जित्वा ‘‘इमिना वताहं ओवादेन इमं जातिआदिदुक्खं वीतिवत्तो’’ति तत्थ जनयेथ पेमं गारवं उप्पादेय्य. इदञ्हि द्वयं ‘‘गरूनं वचनञ्ञु धीरो’’ति पदद्वयेन वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटकरणं. सोति यो गरूनं वचनञ्ञू धीरो, सो यथानुसिट्ठं पटिपत्तिया तत्थ भत्तिमा च नाम होति, जीवितहेतुपि तस्स अनतिक्कमनतो पण्डितो च नाम होति. ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्साति तथा पटिपज्जन्तो च ताय एव पटिपत्तिया चतुन्नं अरियसच्चानं जाननहेतु लोकियलोकुत्तरधम्मेसु विज्जात्तयादिवसेन ‘‘तेविज्जो, छळभिञ्ञो, पटिसम्भिदापत्तो’’ति विसेसि विसेसवा सियाति अत्थो.

यन्ति यं पुग्गलं पटिपत्तिया अन्तरायकरणतो ‘‘आपदा’’ति लद्धवोहारा सोतुण्हखुप्पिपासादिपाकटपरिस्सया चेव रागादिपटिच्छन्नपरिस्सया च उप्पतिता उप्पन्ना, उळारा बलवन्तोपि नक्खम्भयन्ते न किञ्चि चालेन्ति. कस्मा? पटिसङ्खयन्तन्ति पटिसङ्खायमानं पटिसङ्खानबले ठितन्ति अत्थो. सोति यो दळ्हतराहि आपदाहिपि अक्खम्भनीयो, सो थामवा धितिमा दळ्हपरक्कमो नाम होति. अनवसेससंकिलेसपक्खस्स अभिभवनकपञ्ञाबलसमङ्गिताय पण्डितो च नाम होति. तथाभूतो च ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्साति तं वुत्तत्थमेव.

समुद्दोव ठितोति समुद्दो विय ठितसभावो. यथा हि चतुरासीतियोजनसहस्सगम्भीरे सिनेरुपादसमीपे महासमुद्दो अट्ठहिपि दिसाहि उट्ठितेहि पकतिवातेहि अनिञ्जनतो ठितो अनेजो गम्भीरो च, एवं किलेसवातेहि तित्थियवादवातेहि च अकम्पनीयतो ठितो अनेजो. गम्भीरस्स अनुपचितञाणसम्भारेहि अलद्धगाधस्स निपुणस्स सुखुमस्स पटिच्चसमुप्पादादिअत्थस्स पटिविज्झनेन गम्भीरपञ्ञो निपुणत्थदस्सी. असंहारियो नाम च होति पण्डितो सो तादिसो पुग्गलो किलेसेहि देवपुत्तमारादीसु वा केनचि असंहारियताय असंहारियो नाम होति, यथावुत्तेन अत्थेन पण्डितो च नाम होति. सेसं वुत्तनयमेव.

बहुस्सुतोति परियत्तिबाहुसच्चवसेन बहुस्सुतो, सुत्तगेय्यादि बहुं सुतं एतस्साति बहुस्सुतो. तमेव धम्मं सुवण्णभाजने पक्खित्तसीहवसं विय अविनस्सन्तमेव धारेतीति धम्मधरो च होति. धम्मस्स होति अनुधम्मचारीति यथासुतस्स यथापरियत्तस्स धम्मस्स अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय नवलोकुत्तरधम्मस्स अनुरूपं धम्मं पुब्बभागपटिपदासङ्खातं चतुपारिसुद्धिसीलधुतङ्गअसुभकम्मट्ठानादिभेदं चरति पटिपज्जतीति अनुधम्मचारी होति, ‘‘अज्ज अज्जेवा’’ति पटिवेधं आकङ्खन्तो विचरति. सो तादिसो नाम च होति पण्डितोति यो पुग्गलो यं गरुं निस्साय बहुस्सुतो धम्मधरो धम्मस्स च अनुधम्मचारी होति. सो च तादिसो तेन गरुना सदिसो पण्डितो नाम होति पटिपत्तिया सदिसभावतो. तथाभूतो पन सो ञत्वा च धम्मेसु विसेसि अस्स, तं वुत्तत्थंव.

अत्थञ्च यो जानाति भासितस्साति यो पुग्गलो सम्मासम्बुद्धेन भासितस्स परियत्तिधम्मस्स अत्थं जानाति. जानन्तो पन ‘‘इध सीलं वुत्तं, इध समाधि, इध पञ्ञा’’ति तत्थ तत्थ यथावुत्तं अत्थञ्च ञत्वान तथा करोति यथा सत्थारा अनुसिट्ठं, तथा पटिपज्जति. अत्थन्तरो नाम स होति पण्डितोति सो एवरूपो पुग्गलो अत्थन्तरो अत्थकारणा सीलादिअत्थजाननमत्तमेव उपनिस्सयं कत्वा पण्डितो होति. सेसं वुत्तनयमेव.

एत्थ च पठमगाथाय ‘‘यो वे गरून’’न्तिआदिना सद्धूपनिस्सयो विसेसभावो वुत्तो, दुतियगाथाय ‘‘यं आपदा’’ति आदिना वीरियूपनिस्सयो, ततियगाथाय ‘‘यो वे समुद्दोव ठितो’’तिआदिना समाधूपनिस्सयो, चतुत्थगाथाय ‘‘बहुस्सुतो’’तिआदिना सतूपनिस्सयो, पञ्चमगाथाय ‘‘अत्थञ्च यो जानाती’’तिआदिना पञ्ञूपनिस्सयो विसेसभावो वुत्तोति वेदितब्बो.

कोसियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.

पञ्चकनिपातवण्णना निट्ठिता.