७. वारणत्थेरगाथावण्णना

योध कोचि मनुस्सेसूति आयस्मतो वारणत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो इतो द्वानवुते कप्पे तिस्सस्स भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु पारगू हुत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा चतुपण्णाससहस्सानं अन्तेवासिकानं मन्ते वाचेन्तो वसति. तेन च समयेन तिस्सस्स भगवतो बोधिसत्तभूतस्स तुसिता काया चवित्वा चरिमभवे मातुकुच्छिं ओक्कमनेन महापथविकम्पो अहोसि. तं दिस्वा महाजनो भीतो संविग्गो नं इसिं उपसङ्कमित्वा पथविकम्पनकारणं पुच्छि. सो ‘‘महाबोधिसत्तो मातुकुच्छिं ओक्कमि, तेनायं पथविकम्पो, तस्मा मा भायथा’’ति बुद्धुप्पादस्स पुब्बनिमित्तभावं कथेत्वा समस्सासेसि, बुद्धारम्मणञ्च पीतिं पटिवेदेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वारणोति लद्धनामो वयप्पत्तो अञ्ञतरस्स आरञ्ञकस्स थेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा लद्धप्पसादो पब्बजित्वा समणधम्मं करोति. सो एकदिवसं बुद्धुपट्ठानं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अहिनकुले अञ्ञमञ्ञं कलहं कत्वा कालङ्कते दिस्वा ‘‘इमे सत्ता अञ्ञमञ्ञविरोधेन जीवितक्खयं पत्ता’’ति संविग्गमानसो हुत्वा भगवतो सन्तिकं गतो, तस्स भगवा चित्ताचारं ञत्वा तदनुरूपमेव ओवादं देन्तो –

२३७. ‘‘योध कोचि मनुस्सेसु, परपाणानि हिंसति;

अस्मा लोका परम्हा च, उभया धंसते नरो.

२३८. ‘‘यो च मेत्तेन चित्तेन, सब्बपाणानुकम्पति;

बहुञ्हि सो पसवति, पुञ्ञं तादिसको नरो.

२३९. ‘‘सुभासितस्स सिक्खेथ, समणूपासनस्स च;

एकासनस्स च रहो, चित्तवूपसमस्सा चा’’ति. – तिस्सो गाथा अभासि;

तत्थ योध कोचि मनुस्सेसूति इध मनुस्सेसु यो कोचि खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वा गहट्ठो वा पब्बजितो वा. मनुस्सग्गहणञ्चेत्थ उक्कट्ठसत्तनिदस्सनन्ति दट्ठब्बं. परपाणानि हिंसतीति परसत्ते मारेति विबाधति च. अस्मा लोकाति इध लोकतो. परम्हाति परलोकतो. उभया धंसतेति उभयतो धंसति, उभयलोकपरियापन्नहितसुखतो परिहायतीति अत्थो. नरोति सत्तो.

एवं परपीळालक्खणं पापधम्मं दस्सेत्वा इदानि परपीळानिवत्तिलक्खणं कुसलं धम्मं दस्सेन्तो ‘‘यो च मेत्तेना’’तिआदिना दुतियं गाथमाह. तत्थ मेत्तेन चित्तेनाति मेत्तासम्पयुत्तेन चित्तेन अप्पनापत्तेन इतरीतरेन वा. सब्बपाणानुकम्पतीति सब्बे पाणे अत्तनो ओरसपुत्ते विय मेत्तायति. बहुञ्हि सो पसवति, पुञ्ञं तादिसको नरोति सो तथारूपो मेत्ताविहारी पुग्गलो बहुं महन्तं अनप्पकं कुसलं पसवति पटिलभति अधिगच्छति.

इदानि तं ससम्भारे समथविपस्सनाधम्मे नियोजेन्तो ‘‘सुभासितस्सा’’तिआदिना ततियं गाथमाह. तत्थ सुभासितस्स सिक्खेथाति अप्पिच्छकथादिभेदं सुभासितं परियत्तिधम्मं सवनधारणपरिपुच्छादिवसेन सिक्खेय्य. समणूपासनस्स चाति समितपापानं समणानं कल्याणमित्तानं उपासकानं कालेन कालं उपसङ्कमित्वा पयिरुपासनञ्चेव पटिपत्तिया तेसं समीपचरियञ्च सिक्खेय्य. एकासनस्स च रहो चित्तवूपसमस्स चाति एकस्स असहायस्स कायविवेकं अनुब्रूहन्तस्स रहो कम्मट्ठानानुयोगवसेन आसनं निसज्जं सिक्खेय्य. एवं कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तो भावनञ्च मत्थकं पापेन्तो समुच्छेदवसेन किलेसानं चित्तस्स वूपसमञ्च सिक्खेय्य. याहि अधिसीलसिक्खादीहि किलेसा अच्चन्तमेव वूपसन्ता पहीना होन्ति, ता मग्गफलसिक्खा सिक्खन्तस्स अच्चन्तमेव चित्तं वूपसन्तं नाम होतीति. गाथापरियोसाने विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४७.५९-७२) –

‘‘अज्झोगाहेत्वा हिमवं, मन्ते वाचेमहं तदा;

चतुपञ्ञाससहस्सानि, सिस्सा मय्हं उपट्ठहुं.

‘‘अधिता वेदगू सब्बे, छळङ्गे पारमिं गता;

सकविज्जाहुपत्थद्धा, हिमवन्ते वसन्ति ते.

‘‘चवित्वा तुसिता काया, देवपुत्तो महायसो;

उप्पज्जि मातुकुच्छिस्मिं, सम्पजानो पतिस्सतो.

‘‘सम्बुद्धे उपपज्जन्ते, दससहस्सि कम्पथ;

अन्धा चक्खुं अलभिंसु, उप्पज्जन्तम्हि नायके.

‘‘सब्बाकारं पकम्पित्थ, केवला वसुधा अयं;

निग्घोससद्दं सुत्वान, उब्बिज्जिंसु महाजना.

‘‘सब्बे जना समागम्म, आगच्छुं मम सन्तिकं;

वसुधायं पकम्पित्थ, किं विपाको भविस्सति.

‘‘अवचासिं तदा तेसं, मा भेथ नत्थि वो भयं;

विसट्ठा होथ सब्बेपि, उप्पादोयं सुवत्थिको.

‘‘अट्ठहेतूहि सम्फुस्स, वसुधायं पकम्पति;

तथा निमित्ता दिस्सन्ति, ओभासो विपुलो महा.

‘‘असंसयं बुद्धसेट्ठो, उप्पज्जिस्सति चक्खुमा;

सञ्ञापेत्वान जनतं, पञ्चसीले कथेसहं.

‘‘सुत्वान पञ्चसीलानि, बुद्धुप्पादञ्च दुल्लभं;

उब्बेगजाता सुमना, तुट्ठहट्ठा अहंसु ते.

‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, यं निमित्तं वियाकरिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, ब्याकरणस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

वारणत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.