६. खुज्जसोभितत्थेरगाथावण्णना

ये चित्तकथी बहुस्सुताति आयस्मतो खुज्जसोभितत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो दसहि गाथाहि अभित्थवि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे पाटलिपुत्तनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, ‘‘सोभितो’’तिस्स नामं अहोसि. थोकं खुज्जधातुकताय पन खुज्जसोभितोत्वेव पञ्ञायित्थ. सो वयप्पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते आनन्दत्थेरस्स सन्तिके पब्बजित्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४७.४९-५८) –

‘‘ककुधं विलसन्तंव, देवदेवं नरासभं;

रथियं पटिपज्जन्तं, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘तमन्धकारं नासेत्वा, सन्तारेत्वा बहुं जनं;

ञाणालोकेन जोतन्तं, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘वसीसतसहस्सेहि, नीयन्तं लोकनायकं;

उद्धरन्तं बहू सत्ते, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘आहनन्तं धम्मभेरिं, मद्दन्तं तित्थिये गणे;

सीहनादं विनदन्तं, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘यावता ब्रह्मलोकतो, आगन्त्वान सब्रह्मका;

पुच्छन्ति निपुणे पञ्हे, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘यस्सञ्जलिं करित्वान, आयाचन्ति सदेवका;

तेन पुञ्ञं अनुभोन्ति, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘सब्बे जना समागन्त्वा, सम्पवारेन्ति चक्खुमं;

न विकम्पति अज्झिट्ठो, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘नगरं पविसतो यस्स, रवन्ति भेरियो बहू;

विनदन्ति गजा मत्ता, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘वीथिया गच्छतो यस्स, सब्बाभा जोतते सदा;

अब्भुन्नता समा होन्ति, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘ब्याहरन्तस्स बुद्धस्स, चक्कवाळम्पि सुय्यति;

सब्बे सत्ते विञ्ञापेति, को दिस्वा न पसीदति.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं बुद्धमभिकित्तयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, कित्तनाय इदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा पठममहासङ्गीतिकाले राजगहे सत्तपण्णिगुहायं सन्निपतितेन सङ्घेन ‘‘आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेही’’ति आणत्तो पथवियं निमुज्जित्वा थेरस्स पुरतो उट्ठहित्वा सङ्घस्स सासनं आरोचेत्वा सयं पुरेतरं आकासेन गन्त्वा सत्तपण्णिगुहाद्वारं सम्पापुणि. तेन च समयेन मारस्स मारकायिकानञ्च पटिसेधनत्थं देवसङ्घेन पेसिता अञ्ञतरा देवता सत्तपण्णिगुहाद्वारे ठिता होति, तस्सा खुज्जसोभितो थेरो अत्तनो आगमनं कथेन्तो –

२३४. ‘‘ये चित्तकथी बहुस्सुता, समणा पाटलिपुत्तवासिनो;

तेसञ्ञतरोयमायुवा, द्वारे तिट्ठति खुज्जसोभितो’’ति. – पठमं गाथमाह;

तत्थ चित्तकथीति विचित्तधम्मकथिका, सङ्खिपनं, वित्थारणं गम्भीरकरणं उत्तानीकरणं कङ्खाविनोदनं धम्मपतिट्ठापनन्ति एवमादीहि नानानयेहि परेसं अज्झासयानुरूपं धम्मस्स कथनसीलाति अत्थो. बहुस्सुताति परियत्तिपटिवेधबाहुसच्चपारिपूरिया बहुस्सुता. सब्बसो समितपापताय समणा. पाटलिपुत्तवासिनो, तेसञ्ञतरोति पाटलिपुत्तनगरवासिताय पाटलिपुत्तवासिनो, तेसं अञ्ञतरो, अयं आयुवा दीघायु आयस्मा. द्वारे तिट्ठतीति सत्तपण्णिगुहाय द्वारे तिट्ठति, सङ्घस्स अनुमतिया पविसितुन्ति अत्थो. तं सुत्वा सा देवता थेरस्स आगमनं सङ्घस्स निवेदेन्ती –

२३५. ‘‘ये चित्तकथी…पे… द्वारे तिट्ठति मालुतेरितो’’ति. – दुतियं गाथमाह;

तत्थ मालुतेरितोति इद्धिचित्तजनितेन वायुना एरितो, इद्धिबलेन आगतोति अत्थो.

एवं ताय देवताय निवेदितेन सङ्घेन कतोकासो थेरो सङ्घस्स सन्तिकं गच्छन्तो –

२३६. ‘‘सुयुद्धेन सुयिट्ठेन, सङ्गामविजयेन च;

ब्रह्मचरियानुचिण्णेन, एवायं सुखमेधती’’ति. –

इमाय ततियगाथाय अञ्ञं ब्याकासि.

तत्थ सुयुद्धेनाति पुब्बभागे तदङ्गविक्खम्भनप्पहानवसेन किलेसेहि सुट्ठु युज्झनेन. सुयिट्ठेनाति अन्तरन्तरा कल्याणमित्तेहि दिन्नसप्पायधम्मदानेन. सङ्गामविजयेन चाति समुच्छेदप्पहानवसेन सब्बसो किलेसाभिसङ्खारनिम्मथनेन लद्धसङ्गामविजयेन च. ब्रह्मचरियानुचिण्णेनाति अनुचिण्णेन अग्गमग्गब्रह्मचरियेन. एवायं सुखमेधतीति एवं वुत्तप्पकारेन अयं खुज्जसोभितो निब्बानसुखं फलसमापत्तिसुखञ्च एधति, अनुभवतीति अत्थो.

खुज्जसोभितत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.