५. मातङ्गपुत्तत्थेरगाथावण्णना
अतिसीतन्ति आयस्मतो मातङ्गपुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हिमवन्तसमीपे महतो जातस्सरस्स हेट्ठा महति नागभवने महानुभावो नागराजा हुत्वा निब्बत्तो एकदिवसं नागभवनतो निक्खमित्वा विचरन्तो सत्थारं आकासेन गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो अत्तनो सीसमणिना पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे मातङ्गस्स नाम कुटुम्बिकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो मातङ्गपुत्तोत्वेव पञ्ञायित्थ. सो विञ्ञुतं पत्तो अलसजातिको हुत्वा किञ्चि कम्मं अकरोन्तो ञातकेहि अञ्ञेहि च गरहितो ‘‘सुखजीविनो इमे समणा सक्यपुत्तिया’’ति सुखजीवितं आकङ्खन्तो भिक्खूहि कतपरिचयो हुत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा अञ्ञे भिक्खू इद्धिमन्ते दिस्वा इद्धिबलं पत्थेत्वा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा भावनं अनुयुञ्जन्तो छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४८.८-२९) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;
विवेककामो सम्बुद्धो, गच्छते अनिलञ्जसे.
‘‘अविदूरे हिमवन्तस्स, महाजातस्सरो अहु;
तत्थ मे भवनं आसि, पुञ्ञकम्मेन संयुतं.
‘‘भवना अभिनिक्खम्म, अद्दसं लोकनायकं;
इन्दीवरंव जलितं, आदित्तंव हुतासनं.
‘‘विचिनं नद्दसं पुप्फं, पूजयिस्सन्ति नायकं;
सकं चित्तं पसादेत्वा, अवन्दिं सत्थुनो अहं.
‘‘मम सीसे मणिं गय्ह, पूजयिं लोकनायकं;
इमाय मणिपूजाय, विपाको होतु भद्दको.
‘‘पदुमुत्तरो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो;
अन्तलिक्खे ठितो सत्था, इमं गाथं अभासथ.
‘‘सो ते इज्झतु सङ्कप्पो, लभस्सु विपुलं सुखं;
इमाय मणिपूजाय, अनुभोहि महायसं.
‘‘इदं वत्वान भगवा, जलजुत्तमनामको;
अगमासि बुद्धसेट्ठो, यत्थ चित्तं पणीहितं.
‘‘सट्ठिकप्पानि देविन्दो, देवरज्जमकारयिं;
अनेकसतक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं.
‘‘पुब्बकम्मं सरन्तस्स, देवभूतस्स मे सतो;
मणि निब्बत्तते मय्हं, आलोककरणो ममं.
‘‘छळसीतिसहस्सानि, नारियो मे परिग्गहा;
विचित्तवत्थाभरणा, आमुक्कमणिकुण्डला.
‘‘अळारपम्हा हसुला, सुसञ्ञा तनुमज्झिमा;
परिवारेन्ति मं निच्चं, मणिपूजायिदं फलं.
‘‘सोण्णमया मणिमया, लोहितङ्कमया तथा;
भण्डा मे सुकता होन्ति, यदिच्छसि पिळन्धना.
‘‘कूटागारा गहा रम्मा, सयनञ्च महारहं;
मम सङ्कप्पमञ्ञाय, निब्बत्तन्ति यदिच्छकं.
‘‘लाभा तेसं सुलद्धञ्च, ये लभन्ति उपस्सुतिं;
पुञ्ञक्खेत्तं मनुस्सानं, ओसधं सब्बपाणिनं.
‘‘मय्हम्पि सुकतं कम्मं, योहं अदक्खि नायकं;
विनिपाता पमुत्तोम्हि, पत्तोम्हि अचलं पदं.
‘‘यं यं योनूपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;
दिवसञ्चेव रत्तिञ्च, आलोको होति मे सदा.
‘‘तायेव मणिपूजाय, अनुभोत्वान सम्पदा;
ञाणालोको मया दिट्ठो, पत्तोम्हि अचलं पदं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं मणिं अभिपूजयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, मणिपूजायिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञो पन हुत्वा पुग्गलाधिट्ठानवसेन कोसज्जं गरहन्तो अत्तनो च वीरियारम्भं कित्तेन्तो –
२३१. ‘‘अतिसीतं अतिउण्हं, अतिसायमिदं अहु;
इति विस्सट्ठकम्मन्ते, खणा अच्चेन्ति माणवे.
२३२. ‘‘यो च सीतञ्च उण्हञ्च, तिणा भिय्यो न मञ्ञति;
करं पुरिसकिच्चानि, सो सुखा न विहायति.
२३३. ‘‘दब्बं कुसं पोटकिलं, उसीरं मुञ्जपब्बजं;
उरसा पनुदिस्सामि, विवेकमनुब्रूहय’’न्ति. – गाथात्तयमाह;
तत्थ अतिसीतन्ति हिमपातवद्दलादिना अतिविय सीतं, इदं अहूति आनेत्वा सम्बन्धो. अतिउण्हन्ति धम्मपरितापादिना अतिविय उण्हं, उभयेनपि उतुवसेन कोसज्जवत्थुमाह. अतिसायन्ति दिवसस्स परिणतिया अतिसायं, सायग्गहणेनेव चेत्थ पातोपि सङ्गय्हति, तदुभयेन कालवसेन कोसज्जवत्थुमाह. इतीति इमिना पकारेन. एतेन ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खुना कम्मं कत्तब्बं होती’’तिआदिना (अ. नि. ८.८०; दी. नि. ३.३३४) वुत्तं कोसज्जवत्थुं सङ्गण्हाति. विस्सट्ठकम्मन्तेति परिच्चत्तयोगकम्मन्ते. खणाति बुद्धुप्पादादयो ब्रह्मचरियवासस्स ओकासा. अच्चेन्तीति अतिक्कमन्ति. माणवेति सत्ते. तिणा भिय्यो न मञ्ञतीति तिणतो उपरि न मञ्ञति, तिणं विय मञ्ञति, सीतुण्हानि अभिभवित्वा अत्तना कत्तब्बं करोति. करन्ति करोन्तो. पुरिसकिच्चानीति वीरपुरिसेन कत्तब्बानि अत्तहितपरहितानि. सुखाति सुखतो, निब्बानसुखतोति अधिप्पायो. ततियगाथाय अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.
मातङ्गपुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.