१२. उत्तरपालत्थेरगाथावण्णना
पण्डितं वत मं सन्तन्ति आयस्मतो उत्तरपालत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो गमनमग्गे सेतुं कारापेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा उत्तरपालोति लद्धनामो वयप्पत्तो यमकपाटिहारियं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा समणधम्मं करोति. तस्स एकदिवसं अयोनिसोमनसिकारवसेन अनुभूतारम्मणं अनुस्सरन्तस्स कामरागो उप्पज्जि. सो तावदेव सहोड्ढं चोरं गण्हन्तो विय अत्तनो चित्तं निग्गहेत्वा संवेगजातो पटिपक्खमनसिकारेन किलेसे विक्खम्भेत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो भावनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४७.१६-२०) –
‘‘विपस्सिनो भगवतो, चङ्कमन्तस्स सम्मुखा;
पसन्नचित्तो सुमनो, सेतुं कारापयिं अहं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं सेतुं कारयिं अहं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, सेतुदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सीहनादं नदन्तो –
२५२. ‘‘पण्डितं वत मं सन्तं, अलमत्थविचिन्तकं;
पञ्च कामगुणा लोके, सम्मोहा पातयिंसु मं.
२५३. ‘‘पक्खन्दो मारविसये, दळ्हसल्लसमप्पितो;
असक्खिं मच्चुराजस्स, अहं पासा पमुच्चितुं.
२५४. ‘‘सब्बे कामा पहीना मे, भवा सब्बे पदालिता;
विक्खीणो जातिसंसारो, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति. –
तिस्सो गाथा अभासि.
तत्थ पण्डितं वत मं सन्तन्ति सुतचिन्तामयाय पञ्ञाय वसेन पञ्ञासम्पन्नम्पि नाम मं समानं. अलमत्थविचिन्तकन्ति अत्तनो च परेसञ्च अत्थं हितं विचिन्तेतुं समत्थं, अलं वा परियत्तं अत्थस्स विचिन्तकं, किलेसविद्धंसनसमत्थं अत्थदस्सिनं वा, सब्बमेतं अत्तनो अन्तिमभविकताय थेरो वदति. पञ्च कामगुणाति रूपादयो पञ्च कामकोट्ठासा. लोकेति तेसं पवत्तिट्ठानदस्सनं. सम्मोहाति सम्मोहनिमित्तं अयोनिसोमनसिकारहेतु. सम्मोहाति वा सम्मोहना सम्मोहकरा. पातयिंसूति धीरभावतो पातेसुं, लोकतो वा उत्तरितुकामं मं लोके पातयिंसूति अत्थो.
पक्खन्दोति अनुपविट्ठो. मारविसयेति किलेसविसये किलेसमारस्स पवत्तिट्ठाने, तस्स वसं गतोति अधिप्पायो. देवपुत्तमारस्स वा इस्सरियट्ठाने तं अनुपविसित्वा ठितो. दळ्हसल्लसमप्पितोति दळ्हं थिरं, दळ्हेन वा सल्लेन समप्पितो, रागसल्लेन हदयं आहच्च विद्धो. असक्खिं मच्चुराजस्स, अहं पासा पमुच्चितुन्ति अग्गमग्गसण्डासेन रागादिसल्लं अनवसेसतो उद्धरन्तोयेव रागबन्धनसङ्खाता मच्चुराजस्स पासा अहं परिमुच्चितुं असक्खिं, ततो अत्तानं पमोचेसिं.
ततो एव च सब्बे कामा पहीना मे, भवा सब्बे पदालिताति वत्थारम्मणादिभेदेन अनेकभेदभिन्ना सब्बे किलेसकामा अरियमग्गेन समुच्छेदवसेन मया पहीना. किलेसकामेसु हि पहीनेसु वत्थुकामापि पहीना एव होन्ति. तथा कामभवकम्मभवादयो भवा सब्बे मग्गञाणासिना पदालिता विद्धंसिता. कम्मभवेसु हि पदालितेसु उपपत्तिभवा पदालिता एव होन्ति. एवं कम्मभवानं पदालितत्ता एव विक्खीणो जातिसंसारो, नत्थि दानि पुनब्भवोति. तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. इदमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसि.
उत्तरपालत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.