१. कुमारकस्सपत्थेरगाथावण्णना

अहो बुद्धा अहो धम्माति आयस्मतो कुमारकस्सपत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पापुणि. ‘‘कुलगेहे’’ति पन अङ्गुत्तरट्ठकथायं (अ. नि. अट्ठ. १.१.२१७) वुत्तं. सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं चित्तकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं आकङ्खन्तो पणिधानं कत्वा तदनुरूपानि पुञ्ञानि करोन्तो कस्सपस्स भगवतो काले समणधम्मं कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे सेट्ठिधीताय कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. सा किर कुमारिकाकालेयेव पब्बजितुकामा हुत्वा मातापितरो याचित्वा पब्बज्जं अलभमाना कुलघरं गतापि गब्भसण्ठितम्पि अजानन्ती सामिकं आराधेत्वा तेन अनुञ्ञाता भिक्खुनीसु पब्बजिता. तस्सा गब्भिनिभावं दिस्वा भिक्खुनियो देवदत्तं पुच्छिंसु. सो ‘‘अस्समणी’’ति आह. पुन दसबलं पुच्छिंसु. सत्था उपालित्थेरं पटिच्छापेसि. थेरो सावत्थिनगरवासीनि कुलानि विसाखञ्च उपासिकं पक्कोसापेत्वा सराजिकाय परिसाय विनिच्छिनन्तो ‘‘पुरे लद्धो गब्भो, पब्बज्जा अरोगा’’ति आह. सत्था ‘‘सुविनिच्छितं अधिकरण’’न्ति थेरस्स साधुकारं अदासि.

सा भिक्खुनी सुवण्णबिम्बसदिसं पुत्तं विजायि. तं राजा पसेनदिकोसलो पोसेसि. ‘‘कस्सपो’’ति चस्स नामं अकंसु. अपरभागे अलङ्करित्वा सत्थु सन्तिकं नेत्वा पब्बाजेसि. कुमारकाले पब्बजितत्ता भगवता ‘‘कस्सपं पक्कोसथ, इदं फलं वा खादनीयं वा कस्सपस्स देथा’’ति वुत्ते ‘‘कतरकस्सपस्सा’’ति. ‘‘कुमारकस्सपस्सा’’ति. एवं गहितनामत्ता रञ्ञो पोसावनिकपुत्तत्ता च वुड्ढकालेपि कुमारकस्सपोत्वेव पञ्ञायित्थ.

सो पब्बजितकालतो पट्ठाय विपस्सनाय चेव कम्मं करोति, बुद्धवचनञ्च उग्गण्हाति. अथ तेन सद्धिं पब्बतमत्थके समणधम्मं कत्वा अनागामी हुत्वा सुद्धावासे निब्बत्तो महाब्रह्मा ‘‘विपस्सनाय मुखं दस्सेत्वा मग्गफलप्पत्तिया उपायं करिस्सामी’’ति पञ्चदस पञ्हे अभिसङ्खरित्वा अन्धवने वसन्तस्स थेरस्स ‘‘इमे पञ्हे सत्थारं पुच्छेय्यासी’’ति आचिक्खित्वा गतो. सो ते पञ्हे भगवन्तं पुच्छि. भगवापिस्स ब्याकासि. थेरो सत्थारा कथितनियामेनेव ते उग्गण्हित्वा विपस्सनं गब्भं गण्हापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५४.१५०-१७७) –

‘‘इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको;

सब्बलोकहितो वीरो, पदुमुत्तरनामको.

‘‘तदाहं ब्राह्मणो हुत्वा, विस्सुतो वेदपारगू;

दिवाविहारं विचरं, अद्दसं लोकनायकं.

‘‘चतुसच्चं पकासेन्तं, बोधयन्तं सदेवकं;

विचित्तकथिकानग्गं, वण्णयन्तं महाजने.

‘‘तदा मुदितचित्तोहं, निमन्तेत्वा तथागतं;

नानारत्तेहि वत्थेहि, अलङ्करित्वान मण्डपं.

‘‘नानारतनपज्जोतं, ससङ्घं भोजयिं तहिं;

भोजयित्वान सत्ताहं, नानग्गरसभोजनं.

‘‘नानाचित्तेहि पुप्फेहि, पूजयित्वा ससावकं;

निपच्च पादमूलम्हि, तं ठान पत्थयिं अहं.

‘‘तदा मुनिवरो आह, करुणेकरसासयो;

पस्सथेतं दिजवरं, पदुमाननलोचनं.

‘‘पीतिपामोज्जबहुलं, समुग्गततनूरुहं;

हासम्हितविसालक्खं, मम सासनलालसं.

‘‘पतितं पादमूले मे, एकावत्थसुमानसं;

एस पत्थेति तं ठानं, विचित्तकथिकत्तनं.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;

गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.

‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;

कुमारकस्सपो नाम, हेस्सति सत्थु सावको.

‘‘विचित्तपुप्फदुस्सानं, रतनानञ्च वाहसा;

विचित्तकथिकानं सो, अग्गतं पापुणिस्सति.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘परिब्भमं भवाभवे, रङ्गमज्झे यथा नटो;

साखमिगत्रजो हुत्वा, मिगिया कुच्छिमोक्कमिं.

‘‘तदा मयि कुच्छिगते, वज्झवारो उपट्ठितो;

साखेन चत्ता मे माता, निग्रोधं सरणं गता.

‘‘तेन सा मिगराजेन, मरणा परिमोचिता;

परिच्चजित्वा सपाणं, ममेवं ओवदी तदा.

‘‘निग्रोधमेव सेवेय्य, न साखमुपसंवसे;

निग्रोधस्मिं मतं सेय्यो, यञ्चे साखम्हि जीवितं.

‘‘तेनानुसिट्ठा मिगयूथपेन, अहञ्च माता च तथेतरे च;

आगम्म रम्मं तुसिताधिवासं, गता पवासं सघरं यथेव.

‘‘पुनो कस्सपवीरस्स, अत्थमेन्तम्हि सासने;

आरुय्ह सेलसिखरं, युञ्जित्वा जिनसासनं.

‘‘इदानाहं राजगहे, जातो सेट्ठिकुले अहुं;

आपन्नसत्ता मे माता, पब्बजि अनगारियं.

‘‘सगब्भं तं विदित्वान, देवदत्तमुपानयुं;

सो अवोच विनासेथ, पापिकं भिक्खुनिं इमं.

‘‘इदानिपि मुनिन्देन, जिनेन अनुकम्पिता;

सुखिनी अजनी मय्हं, माता भिक्खुनुपस्सये.

‘‘तं विदित्वा महीपालो, कोसलो मं अपोसयि;

कुमारपरिहानेन, नामेनाहञ्च कस्सपो.

‘‘महाकस्सपमागम्म, अहं कुमारकस्सपो;

वम्मिकसदिसं कायं, सुत्वा बुद्धेन देसितं.

‘‘ततो चित्तं विमुच्चि मे, अनुपादाय सब्बसो;

पायासिं दमयित्वाहं, एतदग्गमपापुणिं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा चित्तकथिकभावेन सत्थारा एतदग्गे ठपितो अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा रतनत्तयगुणविभावनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

२०१. ‘‘अहो बुद्धा अहो धम्मा, अहो नो सत्थु सम्पदा;

यत्थ एतादिसं धम्मं, सावको सच्छिकाहिति.

२०२. ‘‘असङ्खेय्येसु कप्पेसु, सक्कायाधिगता अहू;

तेसमयं पच्छिमको, चरिमोयं समुस्सयो;

जातिमरणसंसारो, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;

तत्थ अहोति अच्छरियत्थे निपातो. बुद्धाति सब्बञ्ञुबुद्धा, गारववसेन बहुवचनं, अहो अच्छरिया सम्बुद्धाति अत्थो. धम्माति परियत्तिधम्मेन सद्धिं नव लोकुत्तरधम्मा. अहो नो सत्थु सम्पदाति अम्हाकं सत्थु दसबलस्स अहो सम्पत्तियो. यत्थाति यस्मिं सत्थरि ब्रह्मचरियवासेन. एतादिसं धम्मं, सावको सच्छिकाहितीति एतादिसं एवरूपं सुविसुद्धज्झानाभिञ्ञापरिवारं अनवसेसकिलेसक्खयावहं सन्तं पणीतं अनुत्तरं धम्मं सावकोपि नाम सच्छिकरिस्सति, तस्मा एवंविधगुणविसेसाधिगमहेतुभूता अहो अच्छरिया बुद्धा भगवन्तो, अच्छरिया धम्मगुणा, अच्छरिया अम्हाकं सत्थु सम्पत्तियोति रतनत्तयस्स गुणाधिमुत्तिं पवेदेसीति. धम्मसम्पत्तिकित्तनेनेव हि सङ्घसुप्पटिपत्ति कित्तिता होतीति.

एवं साधारणवसेन दस्सितं धम्मस्स सच्छिकिरियं इदानि अत्तुपनायिकं कत्वा दस्सेन्तो ‘‘असङ्खेय्येसू’’ति गाथमाह. तत्थ असङ्खेय्येसूति गणनपथं वीतिवत्तेसु महाकप्पेसु. सक्कायाति पञ्चुपादानक्खन्धा. ते हि परमत्थतो विज्जमानधम्मसमूहताय ‘‘सक्काया’’ति वुच्चन्ति. अहूति निवत्तनूपायस्स अनधिगतत्ता अनपगता अहेसुं. तेसमयं पच्छिमको चरिमोयं समुस्सयोति यस्मा अयं सब्बपच्छिमको, ततो एव चरिमो, तस्मा जातिमरणसहितो खन्धादिपटिपाटिसञ्ञितो संसारो इदानि आयतिं पुनब्भवाभावतो पुनब्भवो नत्थि, अयमन्तिमा जातीति अत्थो.

कुमारकस्सपत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.