८. भरतत्थेरगाथावण्णना

एहि, नन्दक, गच्छामाति आयस्मतो भरतत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर अनोमदस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं मनुञ्ञदस्सनं मुदुसुखसम्फस्सं उपाहनद्वयं गहेत्वा गच्छन्तो सत्थारं चङ्कमन्तं दिस्वा पसन्नमानसो उपाहना उपनामेत्वा, ‘‘अभिरुहतु भगवा उपाहना, यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति आह. अभिरुहि भगवा तस्स अनुग्गण्हनत्थं उपाहना. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे चम्पानगरे गहपतिकुले निब्बत्ति, भरतोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो सोणत्थेरस्स पब्बजितभावं सुत्वा ‘‘सोपि नाम पब्बजी’’ति सञ्जातसंवेगो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४८.७१-८९) –

‘‘अनोमदस्सी भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;

दिवाविहारा निक्खम्म, पथमारुहि चक्खुमा.

‘‘पानधिं सुकतं गय्ह, अद्धानं पटिपज्जहं;

तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, पत्तिकं चारुदस्सनं.

‘‘सकं चित्तं पसादेत्वा, नीहरित्वान पानधिं;

पादमूले ठपेत्वान, इदं वचनमब्रविं.

‘‘अभिरूह महावीर, सुगतिन्द विनायक;

इतो फलं लभिस्सामि, सो मे अत्थो समिज्झतु.

‘‘अनोमदस्सी भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;

पानधिं अभिरूहित्वा, इदं वचनमब्रवि.

‘‘यो पानधिं मे अदासि, पसन्नो सेहि पाणिभि;

तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.

‘‘बुद्धस्स गिरमञ्ञाय, सब्बे देवा समागता;

उदग्गचित्ता सुमना, वेदजाता कतञ्जली.

‘‘पानधीनं पदानेन, सुखितोयं भविस्सति;

पञ्चपञ्ञासक्खत्तुञ्च, देवरज्जं करिस्सति.

‘‘सहस्सक्खत्तुं राजा च, चक्कवत्ती भविस्सति;

पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.

‘‘अपरिमेय्ये इतो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;

गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.

‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;

सब्बासवे परिञ्ञाय, निब्बायिस्सतिनासवो.

‘‘देवलोके मनुस्से वा, निब्बत्तिस्सति पुञ्ञवा;

देवयानपटिभागं, यानं पटिलभिस्सति.

‘‘पासादा सिविका वय्हं, हत्थिनो समलङ्कता;

रथा वाजञ्ञसंयुत्ता, सदा पातुभवन्ति मे.

‘‘अगारा निक्खमन्तोपि, रथेन निक्खमिं अहं;

केसेसु छिज्जमानेसु, अरहत्तमपापुणिं.

‘‘लाभा मय्हं सुलद्धं मे, वाणिज्जं सुप्पयोजितं;

दत्वान पानधिं एकं, पत्तोम्हि अचलं पदं.

‘‘अपरिमेय्ये इतो कप्पे, यं पानधिमदासहं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पानधिस्स इदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा अत्तनो कनिट्ठभातिकेन नन्दकत्थेरेन हेट्ठा वुत्तनयेन अञ्ञाब्याकरणे कते ‘‘इदानि नन्दकोपि अरहा जातो, हन्द मयं उभोपि सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वुसितब्रह्मचरियतं निवेदेस्सामाति उप्पन्नं परिवितक्कं नन्दकत्थेरस्स कथेन्तो –

१७५. ‘‘एहि नन्दक गच्छाम, उपज्झायस्स सन्तिकं;

सीहनादं नदिस्साम, बुद्धसेट्ठस्स सम्मुखा.

१७६. ‘‘याय नो अनुकम्पाय, अम्हे पब्बाजयी मुनि;

सो नो अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयो’’ति. – गाथाद्वयं अभासि;

तत्थ नन्दकाति आलपनं. एहीति तस्स अत्तनो सन्तिककरणं. गच्छामाति तेन अत्तना च एकज्झं कातब्बकिरियावचनं, उपज्झायस्साति सम्मासम्बुद्धस्स, सम्मासम्बुद्धो हि समन्तचक्खुना बुद्धचक्खुना च सत्तानं आसयानुसयचरितादीनं यथाभूतविलोकनेन सदेवकस्स लोकस्स वज्जावज्जं उपनिज्झायतीति विसेसतो उपज्झायोति वत्तब्बतं अरहति. यदत्थं गमनं, तं दस्सेतुं ‘‘सीहनादं नदिस्साम, बुद्धसेट्ठस्स सम्मुखा’’ति आह. यथाभुच्चगुणाभिब्याहारताय अभीतनादभावतो सीहनादं बुद्धस्स सम्मासम्बुद्धस्स ततो एव सब्बसत्तुत्तमताय सेट्ठस्स, बुद्धानं वा सावकबुद्धादीनं सेट्ठस्स सम्मुखा पुरतो नदिस्सामाति अत्थो.

यथा पन सीहनादं नदितुकामो, तं दस्सेन्तो ‘‘याया’’ति गाथमाह. तत्थ यायाति यदत्थं, याय यदत्थानुप्पत्तियाति अत्थो. नोति अम्हाकं. अनुकम्पायाति अनुग्गण्हनेन अम्हे द्वेपि पब्बाजयि पब्बाजेसि. मुनीति भगवा. सो नो अत्थो अनुप्पत्तोति सो अत्थो सब्बेसं संयोजनानं खयभूतं अरहत्तफलं नो अम्हेहि अनुप्पत्तो, अधिगतोति अत्थो.

भरतत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.