३. सोभितत्थेरगाथावण्णना
सतिमा पञ्ञवाति आयस्मतो सोभितत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं पुब्बेनिवासञाणलाभीनं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं उद्दिस्स पत्थनं कत्वा पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो सुमेधस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा नेक्खम्माधिमुत्तो घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तस्स समीपे अरञ्ञायतने अस्समं कारेत्वा वनमूलफलाफलेन यापेन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा सब्बत्थ एकरत्तिवासेनेव भद्दवतीनगरे सत्थारं उपसङ्कमित्वा पसन्नमानसो ‘‘तुवं सत्था च केतु चा’’तिआदीहि छहि गाथाहि अभित्थवि, सत्था चस्स भाविनिं सम्पत्तिं पकासेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. सोभितोतिस्स नामं अकंसु. सो अपरेन समयेन सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. पुब्बेनिवासञाणे चिण्णवसी च अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९.४६-७४) –
‘‘दक्खिणे हिमवन्तस्स, सुकतो अस्समो मम;
उत्तमत्थं गवेसन्तो, वसामि विपिने तदा.
‘‘लाभालाभेन सन्तुट्ठो, मूलेन च फलेन च;
अन्वेसन्तो आचरियं, वसामि एकको अहं.
‘‘सुमेधो नाम सम्बुद्धो, लोके उप्पज्जि तावदे;
चतुसच्चं पकासेति, उद्धरन्तो महाजनं.
‘‘नाहं सुणोमि सम्बुद्धं, नपि मे कोचि संसति;
अट्ठवस्से अतिक्कन्ते, अस्सोसिं लोकनायकं.
‘‘अग्गिदारुं नीहरित्वा, सम्मज्जित्वान अस्समं;
खारिभारं गहेत्वान, निक्खमिं विपिना अहं.
‘‘एकरत्तिं वसन्तोहं, गामेसु निगमेसु च;
अनुपुब्बेन चन्दवतिं, तदाहं उपसङ्कमिं.
‘‘भगवा तम्हि समये, सुमेधो लोकनायको;
उद्धरन्तो बहू सत्ते, देसेति अमतं पदं.
‘‘जनकायमतिक्कम्म, वन्दित्वा जिनसागरं;
एकंसं अजिनं कत्वा, सन्थविं लोकनायकं.
‘‘तुवं सत्था च केतु च, धजो यूपो च पाणिनं;
परायनो पतिट्ठा च, दीपो च द्विपदुत्तमो.
‘‘नेपुञ्ञो दस्सने वीरो, तारेसि जनतं तुवं;
नत्थञ्ञो तारको लोके, तवुत्तरितरो मुने.
‘‘सक्का थेवे कुसग्गेन, पमेतुं सागरुत्तमे;
न त्वेव तव सब्बञ्ञु, ञाणं सक्का पमेतवे.
‘‘तुलदण्डे ठपेत्वान, महिं सक्का धरेतवे;
नत्वेव तव पञ्ञाय, पमाणमत्थि चक्खुम.
‘‘आकासो मिनितुं सक्का, रज्जुया अङ्गुलेन वा;
नत्वेव तव सब्बञ्ञु, सीलं सक्का पमेतवे.
‘‘महासमुद्दे उदकं, आकासो च वसुन्धरा;
परिमेय्यानि एतानि, अप्पमेय्योसि चक्खुम.
‘‘छहि गाथाहि सब्बञ्ञुं, कित्तयित्वा महायसं;
अञ्जलिं पग्गहेत्वान, तुण्ही अट्ठासहं तदा.
‘‘यं वदन्ति सुमेधोति, भूरिपञ्ञं सुमेधसं;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, इमा गाथा अभासथ.
‘‘यो मे ञाणं पकित्तेसि, विप्पसन्नेन चेतसा;
तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.
‘‘सत्तसत्तति कप्पानि, देवलोके रमिस्सति;
सहस्सक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जं करिस्सति.
‘‘अनेकसतक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती भविस्सति;
पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.
‘‘देवभूतो मनुस्सो वा, पुञ्ञकम्मसमाहितो;
अनूनमनसङ्कप्पो, तिक्खपञ्ञो भविस्सति.
‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘अगारा अभिनिक्खम्म, पब्बजिस्सतिकिञ्चनो;
जातिया सत्तवस्सेन, अरहत्तं फुसिस्सति.
‘‘यतो सरामि अत्तानं, यतो पत्तोस्मि सासनं;
एत्थन्तरे न जानामि, चेतनं अमनोरमं.
‘‘संसरित्वा भवे सब्बे, सम्पत्तानुभविं अहं;
भोगे मे ऊनता नत्थि, फलं ञाणस्स थोमने.
‘‘तियग्गी निब्बुता मय्हं, भवा सब्बे समूहता;
सब्बासवा परिक्खीणा, नत्थि दानि पुनब्भवो.
‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, यं ञाणमथविं अहं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलं ञाणस्स थोमने.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
सो अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पुब्बेनिवासं अनुपटिपाटिया अनुस्सरन्तो याव असञ्ञभवे अचित्तकपटिसन्धि, ताव अद्दस. ततो पञ्च कप्पसतानि चित्तप्पवत्तिं अदिस्वा अवसानेव दिस्वा ‘‘किमेत’’न्ति आवज्जेन्तो नयवसेन ‘‘असञ्ञभवो भविस्सती’’ति निट्ठं अगमासि. तेनाह भगवा – ‘‘अत्थि, भिक्खवे, असञ्ञसत्ता नाम दीघायुका देवा, ततो चुतो सोभितो इधूपपन्नो, सो एतं भवं जानाति, सोभितो अनुस्सरती’’ति (पारा. २३२ अत्थतो समानं). एवं नयवसेन अनुस्सरन्तस्स अनुस्सरणकोसल्लं दिस्वा सत्था थेरं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तानं अग्गट्ठाने ठपेसि. ततो एव चायं आयस्मा सविसेसं अत्तनो पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं तस्स च पच्चयभूतं पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सोमनस्सजातो तदत्थदीपनं उदानं उदानेन्तो –
१६५. ‘‘सतिमा पञ्ञवा भिक्खु, आरद्धबलवीरियो;
पञ्च कप्पसतानाहं, एकरत्तिं अनुस्सरिं.
१६६. ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाने, सत्त अट्ठ च भावयं;
पञ्च कप्पसतानाहं, एकरत्तिं अनुस्सरि’’न्ति. – गाथाद्वयं अभासि;
तत्थ सतिमाति सयं समुदागमनसम्पन्नाय सतिपट्ठानभावनापारिपूरिया सतिवेपुल्लप्पत्तिया च सतिमा. पञ्ञवाति छळभिञ्ञापारिपूरिया पञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया च पञ्ञवा. भिन्नकिलेसताय भिक्खु. सद्धादिबलानञ्चेव चतुब्बिधसम्मप्पधानवीरियस्स च संसिद्धिपारिपूरिया आरद्धबलवीरियो. सद्धादीनञ्हेत्थ बलग्गहणेन गहणं सतिपि सतिआदीनं बलभावे, यथा ‘‘गोबलिबद्धा पुञ्ञञाणसम्भारा’’ति. पञ्च कप्पसतानाहं, एकरत्तिं अनुस्सरिन्ति एकरत्तिं विय अनुस्सरिं. विय-सद्दो हि इध लुत्तनिद्दिट्ठो, एतेन पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणे अत्तनो ञाणवसीभावं दीपेति.
इदानि याय पटिपत्तिया अत्तनो सतिमन्तादिभावो सातिसयं पुब्बेनिवासञाणञ्च सिद्धं, तं दस्सेतुं ‘‘चत्तारो’’तिआदिना दुतियं गाथमाह. तत्थ चत्तारो सतिपट्ठानेति कायानुपस्सनादिके अत्तनो विसयभेदेन चतुब्बिधे लोकियलोकुत्तरमिस्सके सतिसङ्खाते सतिपट्ठाने. सत्ताति सत्त बोज्झङ्गे. अट्ठाति अट्ठ मग्गङ्गानि. सतिपट्ठानेसु हि सुप्पतिट्ठितचित्तस्स सत्त बोज्झङ्गा भावनापारिपूरिं गता एव होन्ति, तथा अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो. तेनाह धम्मसेनापति – ‘‘चतूसु सतिपट्ठानेसु सुप्पतिट्ठितचित्ता सत्त बोज्झङ्गे यथाभूतं भावेत्वा’’तिआदीहि (दी. नि. ३.१४३) सत्तकोट्ठासिकेसु सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मेसु एकस्मिं कोट्ठासे भावनापारिपूरिं गच्छन्ते इतरे अगच्छन्ता नाम नत्थीति. भावयन्ति भावनाहेतु. सेसं वुत्तनयमेव.
सोभितत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.