१०. वसभत्थेरगाथावण्णना
पुब्बे हनति अत्तानन्ति आयस्मतो वसभत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो बुद्धसुञ्ञे लोके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा नेक्खम्मज्झासयताय घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा चुद्दससहस्सतापसपरिवारो हिमवन्तस्स अविदूरे समग्गे नाम पब्बते अस्समं कारेत्वा वसन्तो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा तापसानं ओवादानुसासनियो देन्तो एकदिवसं एवं चिन्तेसि – ‘‘अहं खो दानि इमेहि तापसेहि सक्कतो गरुकतो पूजितो विहरामि, मया पन पूजेतब्बो न उपलब्भति, दुक्खो खो पनायं लोके यदिदं अगरुवासो’’ति. एवं पन चिन्तेत्वा पुरिमबुद्धेसु कताधिकारताय पुरिमबुद्धानं चेतिये अत्तना कतं पूजासक्कारं अनुस्सरित्वा ‘‘यंनूनाहं पुरिमबुद्धे उद्दिस्स पुलिनचेतियं कत्वा पूजं करेय्य’’न्ति हट्ठतुट्ठो इद्धिया पुलिनथूपं सुवण्णमयं मापेत्वा सुवण्णमयादीहि तिसहस्समत्तेहि पुप्फेहि देवसिकं पूजं करोन्तो यावतायुकं पुञ्ञानि कत्वा अपरिहीनज्झानो कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तो. तत्थपि यावतायुकं ठत्वा ततो चुतो तावतिंसे निब्बत्तित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं लिच्छविराजकुले निब्बत्तित्वा वसभोति लद्धनामो वयप्पत्तो भगवतो वेसालिगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.५७-९२) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, समग्गो नाम पब्बतो;
अस्समो सुकतो मय्हं, पण्णसाला सुमापिता.
‘‘नारदो नाम नामेन, जटिलो उग्गतापनो;
चतुद्दससहस्सानि, सिस्सा परिचरन्ति मं.
‘‘पटिसल्लीनको सन्तो, एवं चिन्तेसहं तदा;
सब्बो जनो मं पूजेति, नाहं पूजेमि किञ्चनं.
‘‘न मे ओवादको अत्थि, वत्ता कोचि न विज्जति;
अनाचरियुपज्झायो, वने वासं उपेमहं.
‘‘उपासमानो यमहं, गरुचित्तं उपट्ठहे;
सो मे आचरियो नत्थि, वनवासो निरत्थको.
‘‘आयागं मे गवेसिस्सं, गरुं भावनियं तथा;
सावस्सयो वसिस्सामि, न कोचि गरहिस्सति.
‘‘उत्तानकूला नदिका, सुपतित्था मनोरमा;
संसुद्धपुलिनाकिण्णा, अविदूरे ममस्समं.
‘‘नदिं अमरिकं नाम, उपगन्त्वानहं तदा;
संवड्ढयित्वा पुलिनं, अकं पुलिनचेतियं.
‘‘ये ते अहेसुं सम्बुद्धा, भवन्तकरणा मुनी;
तेसं एतादिसो थूपो, तं निमित्तं करोमहं.
‘‘करित्वा पुलिनं थूपं, सोवण्णं मापयिं अहं;
सोण्णकिङ्कणिपुप्फानि, सहस्से तीणि पूजयिं.
‘‘सायपातं नमस्सामि, वेदजातो कतञ्जली;
सम्मुखा विय सम्बुद्धं, वन्दिं पुलिनचेतियं.
‘‘यदा किलेसा जायन्ति, वितक्का गेहनिस्सिता;
सरामि सुकतं थूपं, पच्चवेक्खामि तावदे.
‘‘उपनिस्साय विहरं, सत्थवाहं विनायकं;
किलेसे संवसेय्यासि, न युत्तं तव मारिस.
‘‘सह आवज्जिते थूपे, गारवं होति मे तदा;
कुवितक्के विनोदेसिं, नागो तुत्तट्टितो यथा.
‘‘एवं विहरमानं मं, मच्चुराजाभिमद्दथ;
तत्थ कालङ्कतो सन्तो, ब्रह्मलोकमगच्छहं.
‘‘यावतायुं वसित्वान, तिदिवे उपपज्जहं;
असीतिक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जमकारयिं.
‘‘सतानं तीणिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं;
पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.
‘‘सोण्णकिङ्कणिपुप्फानं, विपाकं अनुभोमहं;
धातीसतसहस्सानि, परिवारेन्ति मं भवे.
‘‘थूपस्स परिचिण्णत्ता, रजोजल्लं न लिम्पति;
गत्ते सेदा न मुच्चन्ति, सुप्पभासो भवामहं.
‘‘अहो मे सुकतो थूपो, सुदिट्ठामरिका नदी;
थूपं कत्वान पुलिनं, पत्तोम्हि अचलं पदं.
‘‘कुसलं कत्तुकामेन, जन्तुना सारगाहिना;
नत्थि खेत्तं अखेत्तं वा, पटिपत्तीव साधका.
‘‘यथापि बलवा पोसो, अण्णवंतरितुस्सहे;
परित्तं कट्ठमादाय, पक्खन्देय्य महासरं.
‘‘इमाहं कट्ठं निस्साय, तरिस्सामि महोदधिं;
उस्साहेन वीरियेन, तरेय्य उदधिं नरो.
‘‘तथेव मे कतं कम्मं, परित्तं थोककञ्च यं;
तं कम्मं उपनिस्साय, संसारं समतिक्कमिं.
‘‘पच्छिमे भवे सम्पत्ते, सुक्कमूलेन चोदितो;
सावत्थियं पुरे जातो, महासाले सुअड्ढके.
‘‘सद्धा माता पिता मय्हं, बुद्धस्स सरणं गता;
उभो दिट्ठपदा एते, अनुवत्तन्ति सासनं.
‘‘बोधिपपटिकं गय्ह, सोण्णथूपमकारयुं;
सायपातं नमस्सन्ति, सक्यपुत्तस्स सम्मुखा.
‘‘उपोसथम्हि दिवसे, सोण्णथूपं विनीहरुं;
बुद्धस्स वण्णं कित्तेन्ता, तियामं वीतिनामयुं.
‘‘सह दिस्वानहं थूपं, सरिं पुलिनचेतियं;
एकासने निसीदित्वा, अरहत्तमपापुणिं.
‘‘गवेसमानो तं वीरं, धम्मसेनापतिद्दसं;
अगारा निक्खमित्वान, पब्बजिं तस्स सन्तिके.
‘‘जातिया सत्तवस्सेन, अरहत्तमपापुणिं;
उपसम्पादयी बुद्धो, गुणमञ्ञाय चक्खुमा.
‘‘दारकेनेव सन्तेन, किरियं निट्ठितं मया;
कतं मे करणीयज्ज, सक्यपुत्तस्स सासने.
‘‘सब्बवेरभयातीतो, सब्बसङ्गातिगो इसि;
सावको ते महावीर, सोण्णथूपस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा दायकानुग्गहं करोन्तो तेहि उपनीते पच्चये न पटिक्खिपति, यथालद्धेयेव परिभुञ्जति. तं पुथुज्जना ‘‘अयं कायदळ्हिबहुलो अरक्खितचित्तो’’ति मञ्ञमाना अवमञ्ञन्ति. थेरो तं अगणेन्तोव विहरति. तस्स पन अविदूरे अञ्ञतरो कुहकभिक्खु पापिच्छो समानो अप्पिच्छो विय सन्तुट्ठो विय अत्तानं दस्सेन्तो लोकं वञ्चेन्तो विहरति. महाजनो तं अरहन्तं विय सम्भावेति. अथस्स सक्को देवानमिन्दो तं पवत्तिं ञत्वा थेरं उपसङ्कमित्वा, ‘‘भन्ते, किं नाम कुहको करोती’’ति पुच्छि. थेरो पापिच्छं गरहन्तो –
१३९. ‘‘पुब्बे हनति अत्तानं, पच्छा हनति सो परे;
सुहतं हन्ति अत्तानं, वीतंसेनेव पक्खिमा.
१४०. ‘‘न ब्राह्मणो बहिवण्णो, अन्तोवण्णो हि ब्राह्मणो;
यस्मिं पापानि कम्मानि, स वे कण्हो सुजम्पती’’ति. – गाथाद्वयमाह;
तत्थ पुब्बे हनति अत्तानन्ति कुहकपुग्गलो अत्तनो कुहकवुत्तिया लोकं वञ्चेन्तो पापिच्छतादीहि पापधम्मेहि पठममेव अत्तानं हनति, अत्तनो कुसलकोट्ठासं विनासेति. पच्छा हनति सो परेति सो कुहको पठमं ताव वुत्तनयेन अत्तानं हन्त्वा पच्छा परे येहि ‘‘अयं भिक्खु पेसलो अरियो’’ति वा सम्भावेन्तेहि कारा कता, ते हनति तेसं कारानि अत्तनि कतानि अमहप्फलानि कत्वा पच्चयविनासनेन विनासेति. सतिपि कुहकस्स उभयहनने अत्तहनने पन अयं विसेसोति दस्सेन्तो आह सुहतं हन्ति अत्तानन्ति. सो कुहको अत्तानं हनन्तो सुहतं कत्वा हन्ति विनासेति, यथा किं? वीतंसेनेव पक्खिमाति, वीतंसोति दीपकसकुणो, तेन. पक्खिमाति साकुणिको. यथा तेन वीतंससकुणेन अञ्ञे सकुणे वञ्चेत्वा हनन्तो अत्तानं इध लोकेपि हनति विञ्ञुगरहसावज्जसभावादिना, सम्परायं पन दुग्गतिपरिक्किलेसेन हनतियेव, न पन ते सकुणे पच्छा हन्तुं सक्कोति, एवं कुहकोपि कोहञ्ञेन लोकं वञ्चेत्वा इध लोकेपि अत्तानं हनति विप्पटिसारविञ्ञुगरहादीहि, परलोकेपि दुग्गतिपरिक्किलेसेहि, न पन ते पच्चयदायके अपायदुक्खं पापेति. अपिच कुहको दक्खिणाय अमहप्फलभावकरणेनेव दायकं हनतीति वुत्तो, न निप्फलभावकरणेन. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘दुस्सीलस्स मनुस्सभूतस्स दानं दत्वा सहस्सगुणा दक्खिणा पाटिकङ्खितब्बा’’ति (म. नि. ३.३७९). तेनाह ‘‘सुहतं हन्ति अत्तान’’न्ति.
एवं बाहिरपरिमज्जनमत्ते ठिता पुग्गला सुद्धा नाम न होन्ति, अब्भन्तरसुद्धिया एव पन सुद्धा होन्तीति दस्सेन्तो ‘‘न ब्राह्मणो’’ति दुतियं गाथमाह. तस्सत्थो – इरियापथसण्ठपनादिबहिसम्पत्तिमत्तेन ब्राह्मणो न होति. सम्पत्तिअत्थो हि इध वण्ण-सद्दो. अब्भन्तरे पन सीलादिसम्पत्तिया ब्राह्मणो होति, ‘‘बाहितपापो ब्राह्मणो’’ति कत्वा. तस्मा ‘‘यस्मिं पापानि लामकानि कम्मानि संविज्जन्ति, एकंसेन सो कण्हो निहीनपुग्गलो’’ति सुजम्पति, देवानमिन्द, जानाहि. तं सुत्वा सक्को कुहकभिक्खुं तज्जेत्वा ‘‘धम्मे वत्ताही’’ति ओवदित्वा सकट्ठानमेव गतो.
वसभत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
दुकनिपाते पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.