१. उत्तरत्थेरगाथावण्णना

दुकनिपाते नत्थि कोचि भवो निच्चोतिआदिका आयस्मतो उत्तरत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले विज्जाधरो हुत्वा आकासेन विचरति. तेन च समयेन सत्था तस्स अनुग्गण्हनत्थं वनन्तरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेन्तो. सो अन्तलिक्खेन गच्छन्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो आकासतो ओरुय्ह सुविसुद्धेहि विपुलेहि कणिकारपुप्फेहि भगवन्तं पूजेसि, पुप्फानि बुद्धानुभावेन सत्थु उपरि छत्ताकारेन अट्ठंसु, सो तेन भिय्योसोमत्ताय पसन्नचित्तो हुत्वा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसे निब्बत्तित्वा उळारं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तो यावतायुकं तत्थ ठत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणमहासालपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, उत्तरोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं गन्त्वा जातिया रूपेन विज्जाय वयेन सीलाचारेन च लोकस्स सम्भावनीयो जातो. तस्स तं सम्पत्तिं दिस्वा वस्सकारो मगधमहामत्तो अत्तनो धीतरं दातुकामो हुत्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेसि. सो निस्सरणज्झासयताय तं पटिक्खिपित्वा कालेन कालं धम्मसेनापतिं पयिरुपासन्तो तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा वत्तसम्पन्नो हुत्वा थेरं उपट्ठहति.

तेन च समयेन थेरस्स अञ्ञतरो आबाधो उप्पन्नो, तस्स भेसज्जत्थाय उत्तरो सामणेरो पातोव पत्तचीवरमादाय विहारतो निक्खन्तो अन्तरामग्गे तळाकस्स तीरे पत्तं ठपेत्वा उदकसमीपं गन्त्वा मुखं धोवति. अथ अञ्ञतरो उमङ्गचोरो आरक्खपुरिसेहि अनुबद्धो अग्गद्वारेनेव नगरतो निक्खमित्वा पलायन्तो अत्तना गहितं रतनभण्डिकं सामणेरस्स पत्ते पक्खिपित्वा पलायि. सामणेरो पत्तसमीपं उपगतो. चोरं अनुबन्धन्ता राजपुरिसा सामणेरस्स पत्ते भण्डिकं दिस्वा, ‘‘अयं चोरो, इमिना चोरियं कत’’न्ति सामणेरं पच्छाबाहं बन्धित्वा वस्सकारस्स ब्राह्मणस्स दस्सेसुं. वस्सकारो च तदा रञ्ञो विनिच्छये नियुत्तो हुत्वा छेज्जभेज्जं अनुसासति. सो ‘‘पुब्बे मम वचनं नादियि, सुद्धपासण्डियेसु पब्बजी’’ति च बद्धाघातत्ता कम्मं असोधेत्वाव जीवन्तमेव तं सूले उत्तासेसि.

अथस्स भगवा ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा तं ठानं गन्त्वा विप्फुरन्तहत्थनखमणिमयूखसम्भिन्नसिताभताय पग्घरन्तजातिहिङ्गुलकसुवण्णरसधारं विय जालागुण्ठितमुदुतलुनदीघङ्गुलिहत्थं उत्तरस्स सीसे ठपेत्वा, ‘‘उत्तर, इदं ते पुरिमकम्मस्स फलं उप्पन्नं, तत्थ तया पच्चवेक्खणबलेन अधिवासना कातब्बा’’ति वत्वा अज्झासयानुरूपं धम्मं देसेसि. उत्तरो अमताभिसेकसदिसेन सत्थु हत्थसम्फस्सेन सञ्जातप्पसादसोमनस्सताय उळारं पीतिपामोज्जं पटिलभित्वा यथापरिचितं विपस्सनामग्गं समारूळ्हो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता सत्थु च देसनाविलासेन तावदेव मग्गपटिपाटिया सब्बकिलेसे खेपेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५६.५५-९२) –

‘‘सुमेधो नाम सम्बुद्धो, बात्तिंसवरलक्खणो;

विवेककामो भगवा, हिमवन्तमुपागमि.

‘‘अज्झोगाहेत्वा हिमवन्तं, अग्गो कारुणिको मुनि;

पल्लङ्कं आभुजित्वान, निसीदि परिसुत्तमो.

‘‘विज्जाधरो तदा आसिं, अन्तलिक्खचरो अहं;

तिसूलं सुगतं गय्ह, गच्छामि अम्बरे तदा.

‘‘पब्बतग्गे यथा अग्गि, पुण्णमायेव चन्दिमा;

वनं ओभासते बुद्धो, सालराजाव फुल्लितो.

‘‘वनग्गा निक्खमित्वान, बुद्धरंसीभिधावरे;

नळग्गिवण्णसङ्कासा, दिस्वा चित्तं पसादयिं.

‘‘विचिनं अद्दसं पुप्फं, कणिकारं देवगन्धिकं;

तीणि पुप्फानि आदाय, बुद्धसेट्ठमपूजयिं.

‘‘बुद्धस्स आनुभावेन, तीणि पुप्फानि मे तदा;

उद्धंवण्टा अधोपत्ता, छायं कुब्बन्ति सत्थुनो.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, कणिकारीति ञायति;

सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं.

‘‘सहस्सकण्डं सतभेण्डु, धजालु हरितामयं;

सतसहस्सनिय्यूहा, ब्यम्हे पातुभविंसु मे.

‘‘सोण्णमया मणिमया, लोहितङ्कमयापि च;

फलिकापि च पल्लङ्का, येनिच्छका यदिच्छका.

‘‘महारहञ्च सयनं, तूलिका विकतीयुतं;

उद्धलोमिञ्च एकन्तं, बिम्बोहनसमायुतं.

‘‘भवना निक्खमित्वान, चरन्तो देवचारिकं;

यथा इच्छामि गमनं, देवसङ्घपुरक्खतो.

‘‘पुप्फस्स हेट्ठा तिट्ठामि, उपरिच्छदनं मम;

समन्ता योजनसतं, कणिकारेहि छादितं.

‘‘सट्ठितूरियसहस्सानि, सायं पातं उपट्ठहुं;

परिवारेन्ति मं निच्चं, रत्तिन्दिवमतन्दिता.

‘‘तत्थ नच्चेहि गीतेहि, ताळेहि वादितेहि च;

रमामि खिड्डा रतिया, मोदामि कामकामहं.

‘‘तत्थ भुत्वा पिवित्वा च, मोदामि तिदसे तदा;

नारीगणेहि सहितो, मोदामि ब्यम्हमुत्तमे.

‘‘सतानं पञ्चक्खत्तुञ्च, देवरज्जमकारयिं;

सतानं तीणिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं;

पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.

‘‘भवे भवे संसरन्तो, महाभोगं लभामहं;

भोगे मे ऊनता नत्थि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दुवे भवे संसरामि, देवत्ते अथ मानुसे;

अञ्ञं गतिं न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दुवे कुले पजायामि, खत्तिये चापि ब्राह्मणे;

नीचे कुले न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘हत्थियानं अस्सयानं, सिविकं सन्दमानिकं;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दासीगणं दासगणं, नारियो समलङ्कता;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘कोसेय्यकम्बलियानि, खोमकप्पासिकानि च;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘नववत्थं नवफलं, नवग्गरसभोजनं;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘इमं खाद इमं भुञ्ज, इमम्हि सयने सय;

लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘सब्बत्थ पूजितो होमि, यसो अच्चुग्गतो मम;

महापक्खो सदा होमि, अभेज्जपरिसो सदा;

ञातीनं उत्तमो होमि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘सीतं उण्हं न जानामि, परिळाहो न विज्जति;

अथो चेतसिकं दुक्खं, हदये मे न विज्जति.

‘‘सुवण्णवण्णो हुत्वान, संसरामि भवाभवे;

वेवण्णियं न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘देवलोका चवित्वान, सुक्कमूलेन चोदितो;

सावत्थियं पुरे जातो, महासाले सुअड्ढके.

‘‘पञ्च कामगुणे हित्वा, पब्बजिं अनगारियं;

जातिया सत्तवस्सोहं, अरहत्तमपापुणिं.

‘‘उपसम्पादयी बुद्धो, गुणमञ्ञाय चक्खुमा;

तरुणो पूजनीयोहं, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘दिब्बचक्खु विसुद्धं मे, समाधिकुसलो अहं;

अभिञ्ञापारमिप्पत्तो, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘पटिसम्भिदा अनुप्पत्तो, इद्धिपादेसु कोविदो;

धम्मेसु पारमिप्पत्तो, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, यं बुद्धमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पुन हुत्वा सूलतो उट्ठहित्वा परानुद्दयाय आकासे ठत्वा पाटिहारियं दस्सेसि. महाजनो अच्छरियब्भुतचित्तजातो अहोसि. तावदेवस्स वणो संरूळ्हि, सो भिक्खूहि, ‘‘आवुसो, तादिसं दुक्खं अनुभवन्तो कथं त्वं विपस्सनं अनुयुञ्जितुं असक्खी’’ति पुट्ठो, ‘‘पगेव मे, आवुसो, संसारे आदीनवो, सङ्खारानञ्च सभावो सुदिट्ठो, एवाहं तादिसं दुक्खं अनुभवन्तोपि असक्खिं विपस्सनं वड्ढेत्वा विसेसं अधिगन्तु’’न्ति दस्सेन्तो –

१२१. ‘‘नत्थि कोचि भवो निच्चो, सङ्खारा वापि सस्सता;

उप्पज्जन्ति च ते खन्धा, चवन्ति अपरापरं.

१२२. ‘‘एतमादीनवं ञत्वा, भवेनम्हि अनत्थिको;

निस्सटो सब्बकामेहि, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति. –

इमं गाथाद्वयं अभासि.

तत्थ नत्थि कोचि भवो निच्चोति कम्मभवो उपपत्तिभवो कामभवो रूपभवो अरूपभवो सञ्ञीभवो असञ्ञीभवो नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवो एकवोकारभवो चतुवोकारभवो पञ्चवोकारभवोति एवंभेदो, तत्थापि हीनो मज्झिमो उक्कट्ठो दीघायुको सुखबहुलो वोमिस्ससुखदुक्खोति एवंविभागो योकोचि निच्चो धुवो थिरो अपलोकियधम्मो नत्थि तं तं कारणं पटिच्च समुप्पन्नत्ता. यस्मा च एतदेवं, तस्मा सङ्खारा वापि सस्सता नत्थीति योजना. पच्चयेहि सङ्खतत्ता ‘‘सङ्खारा’’ति लद्धनामे हि पञ्चक्खन्धे उपादाय भवसमञ्ञाय सङ्खाराव हुत्वा सम्भूता जरामरणेन च विपरिणमन्तीति असस्सता विपरिणामधम्मा. तथा हि ते ‘‘सङ्खारा’’ति वुच्चन्ति. तेनाह उप्पज्जन्ति च ते खन्धा, चवन्ति अपरापरन्ति. ते भवपरियायेन सङ्खारपरियायेन च वुत्ता पञ्चक्खन्धा यथापच्चयं अपरापरं उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च जराय परिपीळिता हुत्वा चवन्ति परिभिज्जन्तीति अत्थो. एतेन ‘‘भवो, सङ्खारा’’ति च लद्धवोहारा पञ्चक्खन्धा उदयब्बयसभावाति दस्सेति. यस्मा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स तयोपि भवा आदित्तं विय सङ्खते आदीनवं दोसं पगेव विपस्सनापञ्ञाय जानित्वा अनिच्चलक्खणेहि दिट्ठा सङ्खारा दुक्खानत्ता विभूततरा उपट्ठहन्ति, तेनाह भगवा – ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं. नि. ३.१५).

यस्मा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स तयोपि भवा आदित्तं विय अगारं सप्पटिभया उपट्ठहन्ति, तस्मा आह ‘‘भवेनम्हि अनत्थिको’’ति. एवं पन सब्बसो भवेहि विनिवत्तियमानस्स कामेसु अपेक्खाय लेसोपि न सम्भवतियेव, तेनाह ‘‘निस्सटो सब्बकामेही’’ति, अम्हीति योजना. मानुसेहि विय दिब्बेहिपि कामेहि निवत्तितचित्तोस्मीति अत्थो. पत्तो मे आसवक्खयोति यस्मा एवं सुपरिमज्जितसङ्खारो भवेसु सुपरिदिट्ठादीनवो कामेसु च अनासत्तमानसो तस्मा सूलमत्थके निसिन्नेनापि मे मया पत्तो अधिगतो आसवक्खयो निब्बानं अरहत्तञ्चाति. अञ्ञेहि च सब्रह्मचारीहि अप्पत्तमानसेहि तदधिगमाय उस्साहो करणीयोति भिक्खूनं ओवादमदासि.

उत्तरत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.