२. पिण्डोलभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना

नयिदं अनयेनातिआदिका आयस्मतो पिण्डोलभारद्वाजत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सीहयोनियं निब्बत्तित्वा पब्बतगुहायं विहरति. भगवा तस्स अनुग्गहं कातुं गोचराय पक्कन्तकाले सयनगुहं पविसित्वा निरोधं समापज्जित्वा निसीदि. सीहो गोचरं गहेत्वा निवत्तो गुहाद्वारे भगवन्तं दिस्वा हट्ठतुट्ठो जलजथलजपुप्फेहि पूजं कत्वा चित्तं पसादेन्तो भगवतो आरक्खत्थाय अरञ्ञे वाळमिगे अपनेतुं तीसु वेलासु सीहनादं नदन्तो बुद्धगताय सतिया अट्ठासि. यथा पठमदिवसं, एवं सत्ताहं पूजेसि. भगवा सत्ताहच्चयेन निरोधा वुट्ठहित्वा ‘‘वत्तिस्सति इमस्स एत्तको उपनिस्सयो’’ति तस्स पस्सन्तस्सेव आकासं पक्खन्दित्वा विहारमेव गतो. सीहो पालिलेय्यकहत्थी विय बुद्धवियोगदुक्खं अधिवासेतुं असक्कोन्तो कालं कत्वा हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो नगरवासीहि सद्धिं विहारं गतो धम्मदेसनं सुत्वा सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले कोसम्बियं रञ्ञो उतेनस्स पुरोहितपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति भारद्वाजो नाम नामेन. सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गहेत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेन्तो महग्घसभावेन अननुरूपाचारत्ता तेहि परिच्चज्जन्तो राजगहं गन्त्वा भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च लाभसक्कारं दिस्वा सासने पब्बजित्वा भोजने अमत्तञ्ञू हुत्वा विचरन्तो सत्थारा उपायेन मत्तञ्ञुताय पतिट्ठापितो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.१०४-१०९) –

‘‘मिगलुद्दो पुरे आसिं, विपिने विचरं तदा;

अद्दसं विरजं बुद्धं, सब्बधम्मान पारगुं.

‘‘पियालफलमादाय, बुद्धसेट्ठस्सदासहं;

पुञ्ञक्खेत्तस्स वीरस्स, पसन्नो सेहि पाणिभि.

‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

छळभिञ्ञो पन हुत्वा ‘‘भगवतो सम्मुखा यं सावकेहि पत्तब्बं, तं मया पत्त’’न्ति, भिक्खुसङ्घे च ‘‘यस्स मग्गे वा फले वा कङ्खा अत्थि, सो मं पुच्छतू’’ति सीहनादं नदि. तेन तं भगवा, ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं सीहनादिकानं यदिदं पिण्डोलभारद्वाजो’’ति (अ. नि. १.१८८, १९५) एतदग्गे ठपेसि. सो एकदिवसं अत्तनो सन्तिकं उपगतं गिहिकाले सहायभूतं मच्छरिं मिच्छादिट्ठिब्राह्मणं अनुकम्पमानो तस्स दानकथं कथेत्वा तेन च ‘‘अयं मम धनं विनासेतुकामो’’ति भकुटिं कत्वापि ‘‘तुय्हं एकभत्तं देमी’’ति वुत्ते, ‘‘तं सङ्घस्स देहि मा मय्ह’’न्ति सङ्घस्स परिणामेसि. पुन ब्राह्मणेन ‘‘अयं मं बहूनं दापेतुकामो’’ति अप्पच्चये पकासिते दुतियदिवसं धम्मसेनापतिना सङ्घगताय दक्खिणाय महप्फलभावप्पकासनेन तं पसादेत्वा, ‘‘अयं ब्राह्मणो ‘आहारगेधेन मं दाने नीयोजेसी’ति मञ्ञति, आहारस्स पन मया सब्बसो परिञ्ञातभावं न जानाति, हन्द नं जानापेमी’’ति –

१२३. ‘‘नयिदं अनयेन जीवितं, नाहारो हदयस्स सन्तिको;

आहारट्ठितिको समुस्सयो, इति दिस्वान चरामि एसनं.

१२४. ‘‘पङ्कोति हि नं अवेदयुं, यायं वन्दनपूजना कुलेसु;

सुखुमं सल्लं दुरुब्बहं, सक्कारो कापुरिसेन दुज्जहो’’ति. –

गाथाद्वयं अभासि.

तत्थ नयिदं अनयेन जीवितन्ति इदं मम जीवितं अनयेन अञायेन वेळुदानपुप्फदानादिअनेसनाय न होति जीवितनिकन्तिया अभावतो. नाहारो हदयस्स सन्तिकोति आहारो च आहरियमानो मग्गफलञाणं विय हदयस्स चित्तस्स सन्तिकरो न होति, केवलं पन सज्जुकं खुदापटिघातमत्तं करोतीति अधिप्पायो. अथ वा नाहारो हदयस्स सन्तिकोति आहारो रसतण्हावत्थु मे हदयस्स सन्तिको आसत्तो न होति रसतण्हाय एव अभावतो. ‘‘सन्तिके’’तिपि पठन्ति. यो हि आहारगिद्धो लाभसक्कारप्पसुतो विचरति, तस्स आहारो हदयस्स सन्तिके नाम अभिण्हं मनसिकातब्बतो. यो पन परिञ्ञाताहारो, सो तत्थ पहीनच्छन्दरागो, न तस्साहारो हदयस्स सन्तिके नाम – ‘‘कथं नु खो लभेय्य’’न्तिआदिमनसिकरणस्सेव अभावतो. यदि हि जीवितनिकन्ति आहाररसतण्हा च नत्थि, अथ कस्मा पिण्डाय चरसीति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘आहारट्ठितिको समुस्सयो, इति दिस्वान चरामि एसन’’न्ति. आहारो भोजनं ठिति ठानं पच्चयो एतस्साति आहारट्ठितिको. ‘‘आहारपटिबद्धवुत्तिको समुस्सयो कायो’’इति दिस्वान एवं ञत्वा इममत्थं बुद्धियं ठपेत्वा चरामि एसनं, भिक्खापरियेसनं करोमीति अत्थो.

पच्चयनिमित्तं कुलानि उपसङ्कमन्तो तत्थ वन्दनपूजनाहि लाभसक्कारेहि च बज्झतीति एवं मादिसेसु न चिन्तेतब्बन्ति दस्सेन्तो ‘‘पङ्को’’तिगाथं अभासि. तस्सत्थो – या अयं पच्चयनिमित्तं उपगतानं पब्बजितानं कुलेसु गेहवासीसु पवत्तिस्सति गुणसम्भावना पूजना च, यस्मा तं अभावितत्तानं ओसीदापनट्ठेन मलीनभावकरणेन च पङ्को कद्दमोति बुद्धादयो अवेदयुं अब्भञ्ञासुं पवेदेसुं वा, तस्मा सा सप्पुरिसानं बन्धाय न होति सक्कारासाय पगेव पहीनत्ता. असप्पुरिसस्स पन सक्कारासा दुविञ्ञेय्यसभावताय पीळाजननतो अन्तो तुदनतो उद्धरितुं असक्कुणेय्यतो च सुखुमं सल्लं दुरुब्बहं. ततो एव तेन सक्कारो कापुरिसेन दुज्जहो दुरुब्बहेय्यो तस्स पहानपटिपत्तिया अप्पटिपज्जनतो, सक्कारासापहानेन पहीनो होतीति. तं सुत्वा ब्राह्मणो थेरे अभिप्पसन्नो अहोसि.

पिण्डोलभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.