९. (पठम) देवसभत्थेरगाथावण्णना
उत्तिण्णा पङ्कपलिपाति आयस्मतो देवसभत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले पारावतयोनियं निब्बत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो पियालफलं उपनेसि. सत्था तस्स पसादसंवड्ढनत्थं तं परिभुञ्जि. सो तेन अतिविय पसन्नचित्तो हुत्वा कालेन कालं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा चित्तं पसादेति. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अञ्ञतरस्स मण्डलिकरञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो तरुणकालेयेव रज्जे पतिट्ठितो रज्जसुखमनुभवन्तो वुद्धो सत्थारं उपसङ्कमि, तस्स सत्था धम्मं देसेसि. सो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो संवेगजातो रज्जं पहाय पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.६६-७२) –
‘‘पारावतो तदा आसिं, परं अनुपरोधको;
पब्भारे सेय्यं कप्पेमि, अविदूरे सिखिसत्थुनो.
‘‘सायं पातञ्च पस्सामि, बुद्धं लोकग्गनायकं;
देय्यधम्मो च मे नत्थि, द्विपदिन्दस्स तादिनो.
‘‘पियालफलमादाय, अगमं बुद्धसन्तिकं;
पटिग्गहेसि भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो.
‘‘ततो परं उपादाय, परिचारिं विनायकं;
तेन चित्तप्पसादेन, तत्थ कालङ्कतो अहं.
‘‘एकत्तिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं अहं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘इतो पन्नरसे कप्पे, तयो आसुं पियालिनो;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा पहीनकिलेसपच्चवेक्खणवसेन उप्पन्नसोमनस्सो उदानं उदानेन्तो –
८९. ‘‘उत्तिण्णा पङ्कपलिपा, पाताला परिवज्जिता;
मुत्तो ओघा च गन्था च, सब्बे माना विसंहता’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ उत्तिण्णाति उत्तरिता अतिक्कन्ता. पङ्कपलिपाति पङ्का च पलिपा च. पङ्को वुच्चति पकतिकद्दमो. ‘‘पलिपो’’ति गम्भीरपुथुलो महाकद्दमो. इध पन पङ्को वियाति पङ्को, कामरागो असुचिभावापादनेन चित्तस्स मक्खनतो. पलिपो वियाति पलिपो, पुत्तदारादिविसयो बहलो छन्दरागो वुत्तनयेन सम्मक्खनतो दुरुत्तरणतो च. ते मया अनागामिमग्गेन सब्बसो अतिक्कन्ताति आह ‘‘उत्तिण्णा पङ्कपलिपा’’ति. पातालाति पातायालन्ति पाताला, महासमुद्दे निन्नतरपदेसा. केचि पन नागभवनं ‘‘पाताल’’न्ति वदन्ति. इध पन अगाहदुरवग्गाहदुरुत्तरणट्ठेन पाताला वियाति पाताला, दिट्ठियो. ते च मया पठममग्गाधिगमेनेव सब्बथा वज्जिता समुच्छिन्नाति आह ‘‘पाताला परिवज्जिता’’ति मुत्तो ओघा च गन्था चाति कामोघादिओघतो अभिज्झाकायगन्थादिगन्थतो च तेन तेन मग्गेन मुत्तो परिमुत्तो, पुन अनभिकिरणअगन्थनवसेन अतिक्कन्तोति अत्थो. सब्बे माना विसंहताति नवविधापि माना अग्गमग्गाधिगमेन विसेसतो सङ्घातं विनासं आपादिता समुच्छिन्ना ‘‘मानविधा हता’’ति केचि पठन्ति, मानकोट्ठासाति अत्थो. ‘‘मानविसा’’ति अपरे, तेसं पन मानविसस्स दुक्खस्स फलतो मानविसाति अत्थो दट्ठब्बो.
(पठम) देवसभत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.