९. नवमवग्गो
१. समितिगुत्तत्थेरगाथावण्णना
यं मया पकतं पापन्ति आयस्मतो समितिगुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवन्तं पस्सित्वा पसन्नचित्तो जातिसुमनपुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन यत्थ यत्थ भवे निब्बत्ति, तत्थ तत्थ कुलरूपपरिवारसम्पदाय अञ्ञे सत्ते अभिभवित्वा अट्ठासि. एकस्मिं पन अत्तभावे अञ्ञतरं पच्चेकबुद्धं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा ‘‘अयं मुण्डको कुट्ठी मञ्ञे, तेनायं पटिच्छादेत्वा विचरती’’ति निट्ठुभित्वा पक्कामि. सो तेन कम्मेन बहुं कालं निरये पच्चित्वा कस्सपस्स भगवतो काले मनुस्सलोके निब्बत्तो परिब्बाजकपब्बज्जं उपगतो एकं सीलाचारसम्पन्नं उपासकं दिस्वा दोसन्तरो हुत्वा, ‘‘कुट्ठरोगी भवेय्यासी’’ति अक्कोसि, न्हानतित्थे च मनुस्सेहि ठपितानि न्हानचुण्णानि दूसेसि. सो तेन कम्मेन पुन निरये निब्बत्तित्वा बहूनि वस्सानि दुक्खं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, समितिगुत्तोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सुविसुद्धसीलो हुत्वा विहरति. तस्स पुरिमकम्मनिस्सन्देन कुट्ठरोगो उप्पज्जि, तेन तस्स सरीरावयवा येभुय्येन छिन्नभिन्ना हुत्वा पग्घरन्ति. सो गिलानसालायं वसति. अथेकदिवसं धम्मसेनापति गिलानपुच्छं गन्त्वा तत्थ तत्थ गिलाने भिक्खू पुच्छन्तो तं भिक्खुं दिस्वा ‘‘आवुसो, यावता खन्धप्पवत्ति नाम, सब्बं दुक्खमेव वेदना. खन्धेसु पन असन्तेसुयेव नत्थि दुक्ख’’न्ति वेदनानुपस्सनाकम्मट्ठानं कथेत्वा अगमासि. सो थेरस्स ओवादे ठत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञा सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.८२-९०) –
‘‘जायन्तस्स विपस्सिस्स, आलोको विपुलो अहु;
पथवी च पकम्पित्थ, ससागरा सपब्बता.
‘‘नेमित्ता च वियाकंसु, बुद्धो लोके भविस्सति;
अग्गो च सब्बसत्तानं, जनतं उद्धरिस्सति.
‘‘नेमित्तानं सुणित्वान, जातिपूजमकासहं;
एदिसा पूजना नत्थि, यादिसा जातिपूजना.
‘‘सङ्खरित्वान कुसलं, सकं चित्तं पसादयिं;
जातिपूजं करित्वान, तत्थ कालङ्कतो अहं.
‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;
सब्बे सत्ते अभिभोमि, जातिपूजायिदं फलं.
‘‘धातियो मं उपट्ठेन्ति, मम चित्तवसानुगा;
न ता सक्कोन्ति कोपेतुं, जातिपूजायिदं फलं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पूजमकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, जातिपूजायिदं फलं.
‘‘सुपारिचरिया नाम, चतुत्तिंस जनाधिपा;
इतो ततियकप्पम्हि, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
छळभिञ्ञो पन हुत्वा पहीनकिलेसपच्चवेक्खणेन एतरहि अनुभुय्यमानरोगवसेन पुरिमजातीसु अत्तना कतं पापकम्मं अनुस्सरित्वा तस्स इदानि सब्बसो पहीनभावं विभावेन्तो –
८१. ‘‘यं मया पकतं पापं, पुब्बे अञ्ञासु जातिसु;
इधेव तं वेदनीयं, वत्थु अञ्ञं न विज्जती’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ पापन्ति अकुसलं कम्मं. तञ्हि लामकट्ठेन पापन्ति वुच्चति. पुब्बेति पुरा. अञ्ञासु जातिसूति इतो अञ्ञासु जातीसु, अञ्ञेसु अत्तभावेसु. अयञ्हेत्थ अत्थो – यदिपि मया इमस्मिं अत्तभावे न तादिसं पापं कतं अत्थि, इदानि पन तस्स सम्भवोयेव नत्थि. यं पन इतो अञ्ञासु जातीसु कतं अत्थि, इधेव तं वेदनीयं, तञ्हि इधेव इमस्मिंयेव अत्तभावे वेदयितब्बं अनुभवितब्बं फलं, कस्मा? वत्थु अञ्ञं न विज्जतीति तस्स कम्मस्स विपच्चनोकासो अञ्ञो खन्धप्पबन्धो नत्थि, इमे पन खन्धा सब्बसो उपादानानं पहीनत्ता अनुपादानो विय जातवेदो चरिमकचित्तनिरोधेन अप्पटिसन्धिका निरुज्झन्तीति अञ्ञं ब्याकासि.
समितिगुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. कस्सपत्थेरगाथावण्णना
येन येन सुभिक्खानीति आयस्मतो कस्सपत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा तीसु वेदेसु अञ्ञेसु च ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गतो, सो एकदिवसं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो सुमनपुप्फेहि पूजं अकासि. करोन्तो च सत्थु समन्ततो उपरि च पुप्फमुट्ठियो खिपि. बुद्धानुभावेन पुप्फानि पुप्फासनाकारेन सत्ताहं अट्ठंसु. सो तं अच्छरियं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय पसन्नमानसो अहोसि. अपरापरं पुञ्ञानि करोन्तो कप्पसतसहस्सं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स उदिच्चब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, कस्सपोतिस्स नामं अहोसि. तस्स दहरकालेयेव पिता कालमकासि. माता तं पटिजग्गति. सो एकदिवसं जेतवनं गतो भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा हेतुसम्पन्नताय तस्मिंयेव आसने सोतापन्नो हुत्वा मातु सन्तिकं गन्त्वा अनुजानापेत्वा पब्बजितो सत्थरि वुट्ठवस्से पवारेत्वा जनपदचारिकं पक्कन्ते सयम्पि सत्थारा सद्धिं गन्तुकामो आपुच्छितुं मातु सन्तिकं अगमासि. माता विस्सज्जेन्ती ओवादवसेन –
८२. ‘‘येन येन सुभिक्खानि, सिवानि अभयानि च;
तेन पुत्तक गच्छस्सु, मा सोकापहतो भवा’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ येन येनाति यत्थ यत्थ. भुम्मत्थे हि एतं करणवचनं, यस्मिं यस्मिं दिसाभागेति अत्थो. सुभिक्खानीति सुलभपिण्डानि, रट्ठानीति अधिप्पायो. सिवानीति खेमानि अरोगानि. अभयानीति चोरभयादीहि निब्भयानि, रोगदुब्भिक्खभयानि पन ‘‘सुभिक्खानि, सिवानी’’ति पदद्वयेनेव गहितानि. तेनाति तत्थ, तस्मिं तस्मिं दिसाभागेति अत्थो. पुत्तकाति अनुकम्पन्ती तं आलपति. माति पटिसेधत्थे निपातो सोकापहतोति वुत्तगुणरहितानि रट्ठानि गन्त्वा दुब्भिक्खभयादिजनितेन सोकेन उपहतो मा भव माहोसीति अत्थो. तं सुत्वा थेरो, ‘‘मम माता मय्हं सोकरहितट्ठानगमनं आसीसति, हन्द मयं सब्बसो अच्चन्तमेव सोकरहितं ठानं पत्तुं युत्त’’न्ति उस्साहजातो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१३.१-९) –
‘‘अज्झायको मन्तधरो, तिण्णं वेदान पारगू;
अब्भोकासे ठितो सन्तो, अद्दसं लोकनायकं.
‘‘सीहं यथा वनचरं, ब्यग्घराजंव नित्तसं;
तिधापभिन्नमातङ्गं, कुञ्जरंव महेसिनं.
‘‘सेरेयकं गहेत्वान, आकासे उक्खिपिं अहं;
बुद्धस्स आनुभावेन, परिवारेन्ति सब्बसो.
‘‘अधिट्ठहि महावीरो, सब्बञ्ञू लोकनायको;
समन्ता पुप्फच्छदना, ओकिरिंसु नरासभं.
‘‘ततो सा पुप्फकञ्चुका, अन्तोवण्टा बहिमुखा;
सत्ताहं छदनं कत्वा, ततो अन्तरधायथ.
‘‘तञ्च अच्छरियं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;
बुद्धे चित्तं पसादेसिं, सुगते लोकनायके.
‘‘तेन चित्तप्पसादेन, सुक्कमूलेन चोदितो;
कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘पन्नरससहस्सम्हि, कप्पानं पञ्चवीसति;
वीतमलासनामा च, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा ‘‘इदमेव मातु वचनं अरहत्तप्पत्तिया अङ्कुसं जात’’न्ति तमेव गाथं पच्चुदाहासि.
कस्सपत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. सीहत्थेरगाथावण्णना
सीहप्पमत्तो विहराति आयस्मतो सीहत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो इतो अट्ठारसकप्पसतमत्थके अत्थदस्सिस्स भगवतो काले चन्दभागाय नदिया तीरे किन्नरयोनियं निब्बत्तित्वा पुप्फभक्खो पुप्फनिवसनो हुत्वा विहरन्तो आकासेन गच्छन्तं अत्थदस्सिं भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो पूजेतुकामो अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. भगवा तस्स अज्झासयं ञत्वा आकासतो ओरुय्ह अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले पल्लङ्केन निसीदि. किन्नरो चन्दनसारं घंसित्वा चन्दनगन्धेन पुप्फेहि च पूजं कत्वा वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मल्लराजकुले निब्बत्ति, तस्स सीहोति नामं अहोसि. सो भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तस्स अज्झासयं ओलोकेत्वा धम्मं कथेसि. सो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरति. तस्स चित्तं नानारम्मणे विधावति, एकग्गं न होति, सकत्थं निप्फादेतुं न सक्कोति. सत्था तं दिस्वा आकासे ठत्वा –
८३. ‘‘सीहप्पमत्तो विहर, रत्तिन्दिवमतन्दितो;
भावेहि कुसलं धम्मं, जह सीघं समुस्सय’’न्ति. –
गाथाय ओवदि. सो गाथावसाने विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.१७-२५) –
‘‘चन्दभागानदीतीरे, अहोसिं किन्नरो तदा;
पुप्फभक्खो चहं आसिं, पुप्फनिवसनो तथा.
‘‘अत्थदस्सी तु भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
विपिनग्गेन निय्यासि, हंसराजाव अम्बरे.
‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, चित्तं ते सुविसोधितं;
पसन्नमुखवण्णोसि, विप्पसन्नमुखिन्द्रियो.
‘‘ओरोहित्वान आकासा, भूरिपञ्ञो सुमेधसो;
सङ्घाटिं पत्थरित्वान, पल्लङ्केन उपाविसि.
‘‘विलीनं चन्दनादाय, अगमासिं जिनन्तिकं;
पसन्नचित्तो सुमनो, बुद्धस्स अभिरोपयिं.
‘‘अभिवादेत्वान सम्बुद्धं, लोकजेट्ठं नरासभं;
पामोज्जं जनयित्वान, पक्कामिं उत्तरामुखो.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, चन्दनं यं अपूजयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘चतुद्दसे कप्पसते, इतो आसिंसु ते तयो;
रोहणी नाम नामेन, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
या पन भगवता ओवादवसेन वुत्ता ‘‘सीहप्पमत्तो’’ति गाथा, तत्थ सीहाति तस्स थेरस्स आलपनं. अप्पमत्तो विहराति सतिया अविप्पवासेन पमादविरहितो सब्बिरियापथेसु सतिसम्पजञ्ञयुत्तो हुत्वा विहराहि. इदानि तं अप्पमादविहारं सह फलेन सङ्खेपतो दस्सेतुं ‘‘रत्तिन्दिव’’न्तिआदि वुत्तं. तस्सत्थो – रत्तिभागं दिवसभागञ्च ‘‘चङ्कमेन निसज्जाय आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेती’’ति (सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६; विभ. ५१९) वुत्तनयेन चतुसम्मप्पधानवसेन अतन्दितो अकुसीतो आरद्धवीरियो कुसलं समथविपस्सनाधम्मञ्च लोकुत्तरधम्मञ्च भावेहि उप्पादेहि वड्ढेहि च, एवं भावेत्वा च जह सीघं समुस्सयन्ति तव समुस्सयं अत्तभावं पठमं ताव तप्पटिबद्धछन्दरागप्पहानेन सीघं नचिरस्सेव पजह, एवंभूतो च पच्छा चरिमकचित्तनिरोधेन अनवसेसतो च पजहिस्सतीति. अरहत्तं पन पत्वा थेरो अञ्ञं ब्याकरोन्तो तमेव गाथं पच्चुदाहासीति.
सीहत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. नीतत्थेरगाथावण्णना
सब्बरत्तिं सुपित्वानाति आयस्मतो नीतत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सुनन्दो नाम ब्राह्मणो हुत्वा अनेकसते ब्राह्मणे मन्ते वाचेन्तो वाजपेय्यं नाम यञ्ञं यजि, भगवा तं ब्राह्मणं अनुकम्पन्तो यञ्ञट्ठानं गन्त्वा आकासे चङ्कमि. ब्राह्मणो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो सिस्सेहि पुप्फानि आहरापेत्वा आकासे खिपित्वा पूजं अकासि. बुद्धानुभावेन तं ठानं सकलञ्च नगरं पुप्फपटवितानिकं विय छादितं अहोसि. महाजनो सत्थरि उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेसि. सुनन्दब्राह्मणो तेन कुसलमूलेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, नीतोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो ‘‘इमे समणा सक्यपुत्तिया सुखसीला सुखसमाचारा सुभोजनानि भुञ्जित्वा निवातेसु सेनासनेसु विहरन्ति, इमेसु पब्बजित्वा सुखेन विहरितुं सक्का’’ति सुखाभिलासाय पब्बजित्वाव सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा कतिपाहमेव मनसिकरित्वा तं छड्डेत्वा यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा दिवसभागं सङ्गणिकारामो तिरच्छानकथाय वीतिनामेति, रत्तिभागेपि थिनमिद्धाभिभूतो सब्बरत्तिं सुपति. सत्था तस्स हेतुपरिपाकं ओलोकेत्वा ओवादं देन्तो –
८४. ‘‘सब्बरत्तिं सुपित्वान, दिवा सङ्गणिके रतो;
कुदास्सु नाम दुम्मेधो, दुक्खस्सन्तं करिस्सती’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ सब्बरत्तिन्ति सकलं रत्तिं. सुपित्वानाति निद्दायित्वा, ‘‘रत्तिया पठमं यामं चङ्कमेन निसज्जाय आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेती’’तिआदिना वुत्तं जागरियं अननुयुञ्जित्वा केवलं रत्तिया तीसुपि यामेसु निद्दं ओक्कमित्वाति अत्थो. दिवाति दिवसं, सकलं दिवसभागन्ति अत्थो. सङ्गणिकेति तिरच्छानकथिकेहि कायदळ्हिबहुलपुग्गलेहि सन्निसज्जा सङ्गणिको, तस्मिं रतो अभिरतो तत्थ अविगतच्छन्दो ‘‘सङ्गणिके रतो’’ति वुत्तो ‘‘सङ्गणिकारतो’’तिपि पाळि. कुदास्सु नामाति कुदा नाम. अस्सूति निपातमत्तं, कस्मिं नाम कालेति अत्थो. दुम्मेधोति निप्पञ्ञो. दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स. अन्तन्ति परियोसानं. अच्चन्तमेव अनुप्पादं कदा नाम करिस्सति, एदिसस्स दुक्खस्सन्तकरणं नत्थीति अत्थो. ‘‘दुम्मेध दुक्खस्सन्तं करिस्ससी’’तिपि पाळि.
एवं पन सत्थारा गाथाय कथिताय थेरो संवेगजातो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.२६-३३) –
‘‘सुनन्दो नाम नामेन, ब्राह्मणो मन्तपारगू;
अज्झायको याचयोगो, वाजपेय्यं अयाजयि.
‘‘पदुमुत्तरो लोकविदू, अग्गो कारुणिको इसि;
जनतं अनुकम्पन्तो, अम्बरे चङ्कमी तदा.
‘‘चङ्कमित्वान सम्बुद्धो, सब्बञ्ञू लोकनायको;
मेत्ताय अफरि सत्ते, अप्पमाणे निरूपधि.
‘‘वण्टे छेत्वान पुप्फानि, ब्राह्मणो मन्तपारगू;
सब्बे सिस्से समानेत्वा, आकासे उक्खिपापयि.
‘‘यावता नगरं आसि, पुप्फानं छदनं तदा;
बुद्धस्स आनुभावेन, सत्ताहं न विगच्छथ.
‘‘तेनेव सुक्कमूलेन, अनुभोत्वान सम्पदा;
सब्बासवे परिञ्ञाय, तिण्णो लोके विसत्तिकं.
‘‘एकारसे कप्पसते, पञ्चतिंसासु खत्तिया;
अम्बरंससनामा ते, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा थेरो अञ्ञं ब्याकरोन्तो तमेव गाथं पच्चुदाहासि.
नीतत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. सुनागत्थेरगाथावण्णना
चित्तनिमित्तस्स कोविदोति आयस्मतो सुनागत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो इतो एकत्तिंसे कप्पे सिखिस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू हुत्वा अरञ्ञायतने अस्समे वसन्तो तीणि ब्राह्मणसहस्सानि मन्ते वाचेसि. अथेकदिवसं तस्स सत्थारं दिस्वा लक्खणानि उपधारेत्वा लक्खणमन्ते परिवत्तेन्तस्स, ‘‘ईदिसेहि लक्खणेहि समन्नागतो अनन्तजिनो अनन्तञाणो बुद्धो भविस्सती’’ति बुद्धञाणं आरब्भ उळारो पसादो उप्पज्जि. सो तेन चित्तप्पसादेन देवलोके निब्बत्तो अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे नालकगामे अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सुनागोतिस्स नामं अहोसि. सो धम्मसेनापतिस्स गिहिसहायो थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा दस्सनभूमियं पतिट्ठितो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.३४-४०) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, वसभो नाम पब्बतो;
तस्मिं पब्बतपादम्हि, अस्समो आसि मापितो.
‘‘तीणि सिस्ससहस्सानि, वाचेसिं ब्राह्मणो तदा;
संहरित्वान ते सिस्से, एकमन्तं उपाविसिं.
‘‘एकमन्तं निसीदित्वा, ब्राह्मणो मन्तपारगू;
बुद्धवेदं गवेसन्तो, ञाणे चित्तं पसादयिं.
‘‘तत्थ चित्तं पसादेत्वा, निसीदिं पण्णसन्थरे;
पल्लङ्कं आभुजित्वान, तत्थ कालङ्कतो अहं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, ञाणसञ्ञायिदं फलं.
‘‘सत्तवीसति कप्पम्हि, राजा सिरिधरो अहु;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा भिक्खूनं धम्मदेसनापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
८५. ‘‘चित्तनिमित्तस्स कोविदो, पविवेकरसं विजानिय;
झायं निपको पतिस्सतो, अधिगच्छेय्य सुखं निरामिस’’न्ति. –
गाथं अभासि.
तत्थ चित्तनिमित्तस्स कोविदोति भावनाचित्तस्स निमित्तग्गहणे कुसलो, ‘‘इमस्मिं समये चित्तं पग्गहेतब्बं, इमस्मिं सम्पहंसितब्बं, इमस्मिं अज्झुपेक्खितब्ब’’न्ति एवं पग्गहणादियोग्यस्स चित्तनिमित्तस्स गहणे छेको. पविवेकरसं विजानियाति कायविवेकसंवड्ढितस्स चित्तविवेकस्स रसं सञ्जानित्वा, विवेकसुखं अनुभवित्वाति अत्थो. ‘‘पविवेकरसं पित्वा’’ति (ध. प. २०५) हि वुत्तं. झायन्ति पठमं आरम्मणूपनिज्झानेन पच्छा लक्खणूपनिज्झानेन च झायन्तो. निपकोति कम्मट्ठानपरिहरणे कुसलो. पतिस्सतोति उपट्ठितस्सति. अधिगच्छेय्य सुखं निरामिसन्ति एवं समथनिमित्तादिकोसल्लेन लब्भे चित्तविवेकसुखे पतिट्ठाय सतो सम्पजानो हुत्वा विपस्सनाझानेनेव झायन्तो कामामिसवट्टामिसेहि असम्मिस्सताय निरामिसं निब्बानसुखं फलसुखञ्च अधिगच्छेय्य समुपगच्छेय्याति अत्थो.
सुनागत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
६. नागितत्थेरगाथावण्णना
इतो बहिद्धा पुथुअञ्ञवादिनन्ति आयस्मतो नागितत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले नारदो नाम ब्राह्मणो हुत्वा एकदिवसं माळके निसिन्नो भगवन्तं भिक्खुसङ्घेन पुरक्खतं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो तीहि गाथाहि अभित्थवि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुनगरे सक्यराजकुले निब्बत्ति, नागितोतिस्स नामं अहोसि. सो भगवति कपिलवत्थुस्मिं विहरन्ते मधुपिण्डिकसुत्तं (म. नि. १.१९९ आदयो) सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.४७-५४) –
‘‘विसालमाळे आसीनो, अद्दसं लोकनायकं;
खीणासवं बलप्पत्तं, भिक्खुसङ्घपुरक्खतं.
‘‘सतसहस्सा तेविज्जा, छळभिञ्ञा महिद्धिका;
परिवारेन्ति सम्बुद्धं, को दिस्वा नप्पसीदति.
‘‘ञाणे उपनिधा यस्स, न विज्जति सदेवके;
अनन्तञाणं सम्बुद्धं, को दिस्वा नप्पसीदति.
‘‘धम्मकायञ्च दीपेन्तं, केवलं रतनाकरं;
विकप्पेतुं न सक्कोन्ति, को दिस्वा नप्पसीदति.
‘‘इमाहि तीहि गाथाहि, नारदोव्हयवच्छलो;
पदुमुत्तरं थवित्वान, सम्बुद्धं अपराजितं.
‘‘तेन चित्तप्पसादेन, बुद्धसन्थवनेन च;
कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘इतो तिंसकप्पसते, सुमित्तो नाम खत्तियो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा सत्थु अवितथदेसनतं धम्मस्स च निय्यानिकतं निस्साय सञ्जातपीतिसोमनस्सो पीतिवेगप्पविस्सट्ठं उदानं उदानेन्तो –
८६. ‘‘इतो बहिद्धा पुथुअञ्ञवादिनं, मग्गो न निब्बानगमो यथा अयं;
इतिस्सु सङ्घं भगवानुसासति, सत्था सयं पाणितलेव दस्सय’’न्ति. –
गाथं अभासि.
तत्थ इतो बहिद्धाति इमस्मा बुद्धसासना बाहिरके समये, तेनाह ‘‘पुथुअञ्ञवादिन’’न्ति, नानातित्थियानन्ति अत्थो. मग्गो न निब्बानगमो यथा अयन्ति यथा अयं अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो एकंसेन निब्बानं गच्छतीति निब्बानगमो, निब्बानगामी, एवं निब्बानगमो मग्गो तित्थियसमये नत्थि असम्मासम्बुद्धप्पवेदितत्ता अञ्ञतित्थियवादस्स. तेनाह भगवा –
‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो, इध ततियो समणो, इध चतुत्थो समणो, सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्ञेही’’ति (दी. नि. २.२१४; म. नि. १.१३९; अ. नि. ४.२४१).
इतीति एवं. अस्सूति निपातमत्तं. सङ्घन्ति भिक्खुसङ्घं, उक्कट्ठनिद्देसोयं यथा ‘‘सत्था देवमनुस्सान’’न्ति. सङ्घन्ति वा समूहं, वेनेय्यजनन्ति अधिप्पायो. भगवाति भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि भगवा, अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन परमत्थदीपनियं इतिवुत्तकवण्णनायं वुत्तनयेन वेदितब्बो. सत्थाति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं अनुसासतीति सत्था. सयन्ति सयमेव. अयञ्हेत्थ अत्थो – ‘‘सीलादिक्खन्धत्तयसङ्गहो सम्मादिट्ठिआदीनं अट्ठन्नं अङ्गानं वसेन अट्ठङ्गिको निब्बानगामी अरियमग्गो यथा मम सासने अत्थि, एवं बाहिरकसमये मग्गो नाम नत्थी’’ति सीहनादं नदन्तो अम्हाकं सत्था भगवा सयमेव सयम्भूञाणेन ञातं, सयमेव वा महाकरुणासञ्चोदितो हुत्वा अत्तनो देसनाविलाससम्पत्तिया हत्थतले आमलकं विय दस्सेन्तो भिक्खुसङ्घं वेनेय्यजनतं अनुसासति ओवदतीति.
नागितत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
७. पविट्ठत्थेरगाथावण्णना
खन्धा दिट्ठा यथाभूतन्ति आयस्मतो पविट्ठत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं करोन्तो अत्थदस्सिस्स भगवतो काले केसवो नाम तापसो हुत्वा एकदिवसं सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पसन्नमानसो अभिवादेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले उप्पज्जित्वा अनुक्कमेन विञ्ञुतं पत्तो नेक्खम्मनिन्नज्झासयताय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा तत्थ सिक्खितब्बं सिक्खित्वा विचरन्तो उपतिस्सकोलितानं बुद्धसासने पब्बजितभावं सुत्वा ‘‘तेपि नाम महापञ्ञा तत्थ पब्बजिता, तदेव मञ्ञे सेय्यो’’ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि. तस्स सत्था विपस्सनं आचिक्खि. सो विपस्सनं आरभित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.५५-५९) –
‘‘नारदो इति मे नामं, केसवो इति मं विदू;
कुसलाकुसलं एसं, अगमं बुद्धसन्तिकं.
‘‘मेत्तचित्तो कारुणिको, अत्थदस्सी महामुनि;
अस्सासयन्तो सत्ते सो, धम्मं देसेति चक्खुमा.
‘‘सकं चित्तं पसादेत्वा, सिरे कत्वान अञ्जलिं;
सत्थारं अभिवादेत्वा, पक्कामिं पाचिनामुखो.