१०. दसमवग्गो
१. परिपुण्णकत्थेरगाथावण्णना
न तथा मतं सतरसन्ति आयस्मतो परिपुण्णकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो धम्मदस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते सत्थु चेतिये पुप्फादीहि उळारं पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवेसु निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं सक्यराजकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो परिपुण्णविभवताय परिपुण्णकोति पञ्ञायित्थ. सो विभवसम्पन्नताय सब्बकालं सतरसं नाम आहारं परिभुञ्जन्तो सत्थु मिस्सकाहारपरिभोगं सुत्वा ‘‘ताव सुखुमालोपि भगवा निब्बानसुखं अपेक्खित्वा यथा तथा यापेति, कस्मा मयं आहारगिद्धा हुत्वा आहारसुद्धिका भविस्साम, निब्बानसुखमेव पन अम्हेहि परियेसितब्ब’’न्ति संसारे जातसंवेगो घरावासं पहाय सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा भगवता कायगतासतिकम्मट्ठाने नियोजितो तत्थ पतिट्ठाय पटिलद्धझानं पादकं कत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.५-९) –
‘‘निब्बुते लोकनाथम्हि, धम्मदस्सीनरासभे;
आरोपेसिं धजत्थम्भं, बुद्धसेट्ठस्स चेतिये.
‘‘निस्सेणिं मापयित्वान, थूपसेट्ठं समारुहिं;
जातिपुप्फं गहेत्वान, थूपम्हि अभिरोपयिं.
‘‘अहो बुद्धो अहो धम्मो, अहो नो सत्थु सम्पदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, थूपपूजायिदं फलं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, थूपसीखसनामका;
सोळसासिंसु राजानो, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा धम्मे गारवबहुमानेन पीतिवेगविस्सट्ठं उदानं उदानेन्तो ‘‘न तथा मतं सतरस’’न्ति गाथं अभासि.
९१. तत्थ न तथा मतं सतरसं, सुधन्नं यं मयज्ज परिभुत्तन्ति तथाति तेन पकारेन. मतन्ति अभिमतं. सतरसन्ति सतरसभोजनं ‘‘सतरसभोजनं नाम सतपाकसप्पिआदीहि अभिसङ्खतं भोजन’’न्ति वदन्ति. अथ वा अनेकत्थो सतसद्दो ‘‘सतसो सहस्ससो’’तिआदीसु विय. तस्मा यं भोजनं अनेकसूपं अनेकब्यञ्जनं, तं अनेकरसताय ‘‘सतरस’’न्ति वुच्चति, नानारसभोजनन्ति अत्थो. सुधा एव अन्नं सुधाभोजनं देवानं आहारो. यं मयज्ज परिभुत्तन्ति यं मया अज्ज अनुभुत्तं. ‘‘यं मया परिभुत्त’’न्ति च इदं ‘‘सतरसं सुधन्न’’न्ति एत्थापि योजेतब्बं. इदं वुत्तं होति – यं मया अज्ज एतरहि निरोधसमापत्तिसमापज्जनवसेन फलसमापत्तिसमापज्जनवसेन च अच्चन्तमेव सन्तं पणीतं निब्बानसुखं परिभुञ्जियमानं, तं यथा मतं अभिमतं सम्भावितं तथा राजकाले मया परिभुत्तं सतरसभोजनं देवत्तभावे परिभुत्तं सुधन्नञ्च न मतं नाभिमतं. कस्मा? इदञ्हि अरियनिसेवितं निरामिसं किलेसानं अवत्थुभूतं, तं पन पुथुज्जनसेवितं सामिसं किलेसानं वत्थुभूतं, तं इमस्स सङ्खम्पि कलम्पि कलभागम्पि न उपेतीति. इदानि ‘‘यं मयज्ज परिभुत्त’’न्ति वुत्तधम्मं देसेन्तो अपरिमितदस्सिना गोतमेन, बुद्धेन सुदेसितो धम्मो’’ति आह. तस्सत्थो – अपरिमितं अपरिच्छिन्नं उप्पादवयाभावतो सन्तं असङ्खतधातुं सयम्भूञाणेन पस्सी, अपरिमितस्स अनन्तापरिमेय्यस्स ञेय्यस्स दस्सावीति तेन अपरिमितदस्सिना गोतमगोत्तेन सम्मासम्बुद्धेन ‘‘खयं विरागं अमतं पणीत’’न्ति (खु. पा. ६.४; सु. नि. २२७) च ‘‘मदनिम्मदनो पिपासविनयो’’ (अ. नि. ४.३४; इतिवु. ९०) ‘‘सब्बसङ्खारसमथो’’ति (अ. नि. ५.१४०; १०.६) च आदिना सुट्ठु देसितो धम्मो, निब्बानं मया अज्ज परिभुत्तन्ति योजना.
परिपुण्णकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. विजयत्थेरगाथावण्णना
यस्सासवा परिक्खीणाति आयस्मतो विजयत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो पियदस्सिस्स भगवतो काले विभवसम्पन्ने कुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते तस्स थूपस्स रतनखचितं वेदिकं कारेत्वा तत्थ उळारं वेदिकामहं कारेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन अनेकसते अत्तभावे मणिओभासेन विचरि. एवं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, विजयोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं गतो तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञायतने झानलाभी हुत्वा विहरन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा उप्पन्नप्पसादो सत्थु सन्तिकं उपसङ्कमित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तस्स सत्था धम्मं देसेसि. सो धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.१०-१४) –
‘‘निब्बुते लोकनाथम्हि, पियदस्सीनरुत्तमे;
पसन्नचित्तो सुमनो, मुत्तावेदिमकासहं.
‘‘मणीहि परिवारेत्वा, अकासिं वेदिमुत्तमं;
वेदिकाय महं कत्वा, तत्थ कालङ्कतो अहं.
‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;
मणी धारेन्ति आकासे, पुञ्ञकम्मस्सिदं फलं.
‘‘सोळसितो कप्पसते, मणिप्पभासनामका;
छत्तिंसासिंसु राजानो, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘यस्सासवा परिक्खीणा’’ति गाथं अभासि.
९२. तत्थ यस्सासवा परिक्खीणाति यस्स उत्तमपुग्गलस्स कामासवादयो चत्तारो आसवा सब्बसो खीणा अरियमग्गेन खेपिता. आहारे च अनिस्सितोति यो च आहारे तण्हादिट्ठिनिस्सयेहि अनिस्सितो अगधितो अनज्झापन्नो, निदस्सनमत्तं, आहारसीसेनेत्थ चत्तारोपि पच्चया गहिताति दट्ठब्बं. पच्चयपरियायो वा इध आहार-सद्दो वेदितब्बो. ‘‘सुञ्ञतो अनिमित्तो चा’’ति एत्थ अप्पणिहितविमोक्खोपि गहितोयेव, तीणिपि चेतानि निब्बानस्सेव नामानि. निब्बानञ्हि रागादीनं अभावेन सुञ्ञं, तेहि विमुत्तञ्चाति सुञ्ञतविमोक्खो, तथा रागादिनिमित्ताभावेन सङ्खारनिमित्ताभावेन च अनिमित्तं, तेहि विमुत्तञ्चाति अनिमित्तविमोक्खो, रागादिपणिधीनं अभावेन अप्पणिहितं, तेहि विमुत्तञ्चाति अप्पणिहितो विमोक्खोति वुच्चति. फलसमापत्तिवसेन तं आरम्मणं कत्वा विहरन्तस्स अयम्पि तिविधो विमोक्खो यस्स गोचरो, आकासेव सकुन्तानं, पदं तस्स दुरन्नयन्ति यथा आकासे गच्छन्तानं सकुणानं ‘‘इमस्मिं ठाने पादेहि अक्कमित्वा गता, इदं ठानं उरेन पहरित्वा गता, इदं सीसेन, इदं पक्खेही’’ति न सक्का ञातुं, एवमेव एवरूपस्स भिक्खुनो ‘‘निरयपदादीसु इमिना नाम पदेन गतो’’ति ञापेतुञ्च न सक्काति.
विजयत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. एरकत्थेरगाथावण्णना
दुक्खा कामा एरकाति आयस्मतो एरकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो सत्थु किञ्चि दातब्बयुत्तकं अलभन्तो ‘‘हन्दाहं कायसारं पुञ्ञं करिस्सामी’’ति सत्थु गमनमग्गं सोधेत्वा समं अकासि. सत्था तेन तथाकतं मग्गं पटिपज्जि. सो तत्थ भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह पसन्नचित्तो याव दस्सनुपचारसमतिक्कमा बुद्धारम्मणं पीतिं अविजहन्तो अट्ठासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं सम्भावनीयस्स कुटुम्बियस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, एरकोतिस्स नामं अहोसि अभिरूपो दस्सनीयो पासादिको इतिकत्तब्बतासु परमेन वेय्यत्तियेन समन्नागतो. तस्स मातापितरो कुलेन रूपेन आचारेन वयेन कोसल्लेन च अनुच्छविकं दारिकं आनेत्वा विवाहकम्मं अकंसु. सो ताय सद्धिं संवासेन गेहे वसन्तो पच्छिमभविकत्ता केनचिदेव संवेगवत्थुना संसारे संविग्गमानसो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि, तस्स सत्था कम्मट्ठानं अदासि. सो कम्मट्ठानं गहेत्वा कतिपयदिवसातिक्कमेन उक्कण्ठाभिभूतो विहासि. अथ सत्था तस्स चित्तप्पवत्तिं ञत्वा ओवादवसेन ‘‘दुक्खा कामा एरका’’ति गाथं अभासि. सो तं सुत्वा ‘‘अयुत्तं मया कतं, योहं एवरूपस्स सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा तं विस्सज्जेन्तो मिच्छावितक्कबहुलो विहासि’’न्ति संवेगजातो विपस्सनाय युत्तप्पयुत्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.३२-३६) –
‘‘उत्तरित्वान नदिकं, वनं गच्छति चक्खुमा;
तमद्दसासिं सम्बुद्धं, सिद्धत्थं वरलक्खणं.
‘‘कुदालपिटकमादाय, समं कत्वान तं पथं;
सत्थारं अभिवादेत्वा, सकं चित्तं पसादयिं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, मग्गदानस्सिदं फलं.
‘‘सत्तपञ्ञासकप्पम्हि, एको आसिं जनाधिपो;
नामेन सुप्पबुद्धोति, नायको सो नरिस्सरो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहा पन हुत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
९३. ‘‘दुक्खा कामा एरक, न सुखा कामा एरक;
यो कामे कामयति, दुक्खं सो कामयति एरक;
यो कामे न कामयति, दुक्खं सो न कामयति एरका’’ति. –
तमेव भगवता वुत्तगाथं पच्चुदाहासि.
तत्थ दुक्खा कामाति इमे वत्थुकामकिलेसकामा दुक्खवत्थुताय विपरिणामदुक्खसंसारदुक्खसभावतो च, दुक्खा दुक्खमा दुक्खनिब्बत्तिका. वुत्तञ्हेतं – ‘‘अप्पस्सादा कामा बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्यो’’तिआदि (पाचि. ४१७; म. नि. १.२३४). एरकाति पठमं ताव भगवा तं आलपति, पच्छा पन थेरो अत्तानं नामेन कथेसि. न सुखा कामाति कामा नामेते जानन्तस्स सुखा न होन्ति, अजानन्तस्स पन सुखतो उपट्ठहन्ति. यथाह – ‘‘यो सुखं दुक्खतो अद्द, दुक्खमद्दक्खि सल्लतो’’तिआदि (सं. नि. ४.२५३; इतिवु. ५३; थेरगा. ९८६). यो कामे कामयति, दुक्खं सो कामयतीति यो सत्तो किलेसकामेन वत्थुकामे कामयति, तस्स तं कामनं सम्पति सपरिळाहताय, आयतिं अपायदुक्खहेतुताय च वट्टदुक्खहेतुताय च दुक्खं. वत्थुकामा पन दुक्खस्स वत्थुभूता. इति सो दुक्खसभावं दुक्खनिमित्तं दुक्खवत्थुञ्च कामयतीति वुत्तो. इतरं पटिपक्खवसेन तमेवत्थं ञापेतुं वुत्तं, तस्मा तस्सत्थो वुत्तविपरियायेन वेदितब्बो.
एरकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. मेत्तजित्थेरगाथावण्णना
नमो हि तस्स भगवतोति आयस्मतो मेत्तजित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर अनोमदस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सासने अभिप्पसन्नो हुत्वा बोधिरुक्खस्स इट्ठकाहि वेदिकं चिनित्वा सुधापरिकम्मं कारेसि. सत्था तस्स अनुमोदनं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, मेत्तजीतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो कामेसु आदीनवं दिस्वा तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञे विहरन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा पुब्बहेतुना चोदियमानो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पवत्तिनिवत्तियो आरब्भ पञ्हं पुच्छित्वा सत्थारा पञ्हे विस्सज्जिते पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.२६-३१) –
‘‘अनोमदस्सीमुनिनो, बोधिवेदिमकासहं;
सुधाय पिण्डं दत्वान, पाणिकम्मं अकासहं.
‘‘दिस्वा तं सुकतं कम्मं, अनोमदस्सी नरुत्तमो;
भिक्खुसङ्घे ठितो सत्था, इमा गाथा अभासथ.
‘‘इमिना सुधकम्मेन, चेतनापणिधीहि च;
सम्पत्तिं अनुभोत्वान, दुक्खस्सन्तं करिस्सति.
‘‘पसन्नमुखवण्णोम्हि, एकग्गो सुसमाहितो;
धारेमि अन्तिमं देहं, सम्मासम्बुद्धसासने.
‘‘इतो कप्पसते आसिं, परिपुण्णे अनूनके;
राजा सब्बघनो नाम, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा सत्थारं थोमेन्तो –
९४. ‘‘नमो हि तस्स भगवतो, सक्यपुत्तस्स सिरीमतो;
तेनायं अग्गप्पत्तेन, अग्गधम्मो सुदेसितो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ नमोति नमक्कारो. हीति निपातमत्तं. तस्साति यो सो भगवा समत्तिंसपारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, सक्यराजस्स पुत्तोति सक्यपुत्तो. अनञ्ञसाधारणाय पुञ्ञसम्पत्तिया च सम्भावितो उत्तमाय रूपकायसिरिया धम्मकायसिरिया च समन्नागतत्ता सिरीमा, तस्स भगवतो सक्यपुत्तस्स सिरीमतो नमो अत्थु, तं नमामीति अत्थो. तेनाति तेन भगवता. अयन्ति तस्स धम्मस्स अत्तनो पच्चक्खताय वदति. अग्गप्पत्तेनाति अग्गं सब्बञ्ञुतं, सब्बेहि वा गुणेहि अग्गभावं सेट्ठभावं पत्तेन. अग्गधम्मोति अग्गो उत्तमो नवविधलोकुत्तरो धम्मो सुट्ठु अविपरीतं देसितो पवेदितोति.
मेत्तजित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. चक्खुपालत्थेरगाथावण्णना
अन्धोहं हतनेत्तोस्मीति आयस्मतो चक्खुपालत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवति परिनिब्बुते थूपमहे कयिरमाने उमापुप्फं गहेत्वा थूपं पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं महासुवण्णस्स नाम कुटुम्बिकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, तस्स पालोति नाममकंसु. माता तस्स आधावित्वा परिधावित्वा विचरणकाले अञ्ञं पुत्तं लभि. तस्स मातापितरो चूळपालोति नामं कत्वा इतरं महापालोति वोहरिंसु. अथ ते वयप्पत्ते घरबन्धनेन बन्धिंसु. तस्मिं समये सत्था सावत्थियं विहरति जेतवने. तत्थ महापालो जेतवनं गच्छन्तेहि उपासकेहि सद्धिं विहारं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो कुटुम्बभारं कनिट्ठभातिकस्सेव भारं कत्वा सयं पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो आचरियुपज्झायानं सन्तिके पञ्चवस्सानि वसित्वा वुट्ठवस्सो पवारेत्वा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा सट्ठिमत्ते सहायभिक्खू लभित्वा तेहि सद्धिं भावनानुकूलं वसनट्ठानं परियेसन्तो अञ्ञतरं पच्चन्तगामं निस्साय गामवासिकेहि उपासकेहि कारेत्वा दिन्नाय अरञ्ञायतने पण्णसालाय वसन्तो समणधम्मं करोति. तस्स अक्खिरोगो उप्पन्नो. वेज्जो भेसज्जं सम्पादेत्वा अदासि. सो वेज्जेन वुत्तविधानं न पटिपज्जि. तेनस्स रोगो वड्ढि. सो ‘‘अक्खिरोगवूपसमनतो किलेसरोगवूपसमनमेव मय्हं वर’’न्ति अक्खिरोगं अज्झुपेक्खित्वा विपस्सनाययेव युत्तप्पयुत्तो अहोसि. तस्स भावनं उस्सुक्कापेन्तस्स अपुब्बं अचरिमं अक्खीनि चेव किलेसा च भिज्जिंसु. सो सुक्खविपस्सको अरहा अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.२१-२५) –
‘‘निब्बुते लोकमहिते, आहुतीनं पटिग्गहे;
सिद्धत्थम्हि भगवति, महाथूपमहो अहु.
‘‘महे पवत्तमानम्हि, सिद्धत्थस्स महेसिनो;
उमापुप्फं गहेत्वान, थूपम्हि अभिरोपयिं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, थूपपूजायिदं फलं.
‘‘इतो च नवमे कप्पे, सोमदेवसनामका;
पञ्चासीतिसु राजानो, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अथ थेरे अक्खिरोगेन विहारे ओहीने गामं पिण्डाय गते भिक्खू दिस्वा उपासका ‘‘कस्मा थेरो नागतो’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा सोकाभिभूता पिण्डपातं उपनेत्वा, ‘‘भन्ते, किञ्चि मा चिन्तयित्थ, इदानि मयमेव पिण्डपातं आनेत्वा उपट्ठहिस्सामा’’ति तथा करोन्ति. भिक्खू थेरस्स ओवादे ठत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पत्वा वुट्ठवस्सा पवारेत्वा, ‘‘सत्थारं वन्दितुं सावत्थिं गमिस्साम, भन्ते’’ति आहंसु. थेरो, ‘‘अहं दुब्बलो अचक्खुको, मग्गो च सउपद्दवो, मया सद्धिं गच्छन्तानं तुम्हाकं परिस्सयो भविस्सति, तुम्हे पठमं गच्छथ, गन्त्वा सत्थारं महाथेरे च मम वन्दनाय वन्दथ, चूळपालस्स मम पवत्तिं कथेत्वा कञ्चि पुरिसं पेसेय्याथा’’ति आह. ते पुनपि याचित्वा गमनं अलभन्ता ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणित्वा सेनासनं संसामेत्वा उपासके आपुच्छित्वा अनुक्कमेन जेतवनं गन्त्वा सत्थारं महाथेरे च तस्स वन्दनाय वन्दित्वा दुतियदिवसे सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा चूळपालस्स तं पवत्तिं वत्वा तेन ‘‘अयं, भन्ते, मय्हं भागिनेय्यो पालितो नाम, इमं पेसिस्सामी’’ति वुत्ते, ‘‘मग्गो सपरिस्सयो, न सक्का एकेन गहट्ठेन गन्तुं, तस्मा पब्बाजेतब्बो’’ति तं पब्बाजेत्वा पेसेसुं. सो अनुक्कमेन थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा अत्तानं तस्स ओरोचेत्वा तं गहेत्वा आगच्छन्तो अन्तरामग्गे अञ्ञतरस्स गामस्स सामन्ता अरञ्ञट्ठाने एकिस्सा कट्ठहारिया गायन्तिया सद्दं सुत्वा पटिबद्धचित्तो हुत्वा यट्ठिकोटिं विस्सज्जेत्वा ‘‘तिट्ठथ, भन्ते, मुहुत्तं यावाहं आगच्छामी’’ति वत्वा तस्सा सन्तिकं गन्त्वा तत्थ सीलविपत्तिं पापुणि. थेरो इदानिमेव इत्थिया गीतसद्दो सुतो, सामणेरो च चिरायति, नून सीलविपत्तिं पत्तो भविस्सती’’ति चिन्तेसि. सोपि आगन्त्वा ‘‘गच्छाम, भन्ते’’ति आह. थेरो ‘‘किं पापो जातोसी’’ति पुच्छि. सामणेरो तुण्ही हुत्वा पुन पुच्छितोपि न कथेसि. थेरो ‘‘तादिसेन पापेन मय्हं यट्ठिगहणकिच्चं नत्थि, गच्छ त्व’’न्ति वत्वा पुन तेन ‘‘बहुपरिस्सयो मग्गो, तुम्हे च अन्धा, कथं गमिस्सथा’’ति वुत्ते ‘‘बाल इधेव मे निपज्जित्वा मरन्तस्सापि अपरापरं परिवत्तेन्तस्सापि तादिसेन गमनं नाम नत्थी’’ति इममत्थं दस्सेन्तो –
९५. ‘‘अन्धोहं हतनेत्तोस्मि, कन्तारद्धानपक्खन्दो;
सयमानोपि गच्छिस्सं, न सहायेन पापेना’’ति. – गाथं अभासित्थ;
तत्थ अन्धोति चक्खुविकलो. हतनेत्तोति विनट्ठचक्खुको, तेन ‘‘पयोगविपत्तिवसेनाहं उपहतनेत्तताय अन्धो, न जच्चन्धभावेना’’ति यथावुत्तं अन्धभावं विसेसेति. अथ वा ‘‘अन्धो’’ति इदं ‘‘अन्धे जिण्णे मातापितरो पोसेती’’तिआदीसु (म. नि. २.२८८) विय मंसचक्खुवेकल्लदीपनं, ‘‘सब्बेपिमे परिब्बाजका अन्धा अचक्खुका’’ (उदा. ५४) ‘‘अन्धो एकचक्खु द्विचक्खू’’तिआदीसु (अ. नि. ३.२९) विय न पञ्ञाचक्खुवेकल्लदीपनन्ति दस्सेतुं ‘‘हतनेत्तोस्मी’’ति वुत्तं, तेन मुख्यमेव अन्धभावं दस्सेति. कन्तारद्धानपक्खन्दोति कन्तारे विवने दीघमग्गं अनुपविट्ठो, न जातिकन्तारादिगहनं संसारद्धानं पटिपन्नोति अधिप्पायो. तादिसञ्हि कन्तारद्धानं अयं थेरो समतिक्कमित्वा ठितो, सयमानोपीति सयन्तोपि, पादेसु अवहन्तेसु उरेन जण्णुकाहि च भूमियं संसरन्तो परिवत्तेन्तोपि गच्छेय्यं. न सहायेन पापेनाति तादिसेन पापपुग्गलेन सहायभूतेन सद्धिं न गच्छिस्सन्ति योजना. तं सुत्वा इतरो संवेगजातो ‘‘भारियं वत मया साहसिककम्मं कत’’न्ति बाहा पग्गय्ह कन्दन्तो वनसण्डं पक्खन्दो च अहोसि. अथ थेरस्स सीलतेजेन पण्डुकम्बलसिलासनं उण्हाकारं दस्सेसि. तेन सक्को तं कारणं ञत्वा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा सावत्थिगामिपुरिसं विय अत्तानं ञापेत्वा यट्ठिकोटिं गण्हन्तो मग्गं सङ्खिपित्वा तदहेव सायन्हे सावत्थियं थेरं नेत्वा तत्थ जेतवने चूळपालितेन कारिताय पण्णसालाय फलके निसीदापेत्वा तस्स सहायवण्णेन थेरस्स आगतभावं जानापेत्वा पक्कामि; चूळपालितोपि तं यावजीवं सक्कच्चं उपट्ठासीति.
चक्खुपालत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
६. खण्डसुमनत्थेरगाथावण्णना
एकपुप्फं चजित्वानाति आयस्मतो खण्डसुमनत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते तस्स थूपस्स समन्ततो चन्दनवेदिकाय परिक्खिपित्वा महन्तं पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु उळारं सम्पत्तिं अनुभवन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कुटुम्बिककुले निब्बत्तो सत्थरि परिनिब्बुते कनकथूपं उद्दिस्स रञ्ञा पुप्फपूजाय कयिरमानाय पुप्फानि अलभन्तो एकं खण्डसुमनपुप्फं दिस्वा महता मूलेन तं किणित्वा गण्हन्तो चेतिये पूजं करोन्तो उळारं पीतिसोमनस्सं उप्पादेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा असीति वस्सकोटियो सग्गसुखं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे पावायं मल्लराजकुले निब्बत्ति. तस्स जातकाले गेहे खण्डसक्खरा सुमनपुप्फानि च उप्पन्नानि अहेसुं. तेनस्स खण्डसुमनोति नाममकंसु. सो विञ्ञुतं पत्तो भगवति पावायं चुन्दस्स अम्बवने विहरन्ते उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.१५-२०) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, लोकजेट्ठो नरासभो;
जलित्वा अग्गिक्खन्धोव, सम्बुद्धो परिनिब्बुतो.
‘‘निब्बुते च महावीरे, थूपो वित्थारिको अहु;
दूरतोव उपट्ठेन्ति, धातुगेहवरुत्तमे.
‘‘पसन्नचित्तो, सुमनो, अकं चन्दनवेदिकं;
दिस्सति थूपखन्धो च, थूपानुच्छविको तदा.
‘‘भवे निब्बत्तमानम्हि, देवत्ते अथ मानुसे;
ओमत्तं मे न पस्सामि, पुब्बकम्मस्सिदं फलं.
‘‘पञ्चदसकप्पसते, इतो अट्ठ जना अहुं;
सब्बे समत्तनामा ते चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पुरिमजातिं अनुस्सरन्तो तत्थ अत्तनो सुमनपुप्फपरिच्चागस्स सग्गसम्पत्तिनिमित्तकं निब्बानूपनिस्सयतञ्च दिस्वा उदानवसेन तमत्थं पकासेन्तो –
९६. ‘‘एकपुप्फं चजित्वान, असीति वस्सकोटियो;
सग्गेसु परिचारेत्वा, सेसकेनम्हि निब्बुतो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ एकपुप्फन्ति एकं कुसुमं, तं पन इध सुमनपुप्फं अधिप्पेतं. चजित्वानाति सत्थु थूपपूजाकरणवसेन परिच्चजित्वा परिच्चागहेतु. असीति वस्सकोटियोति मनुस्सगणनाय वस्सानं असीति कोटियो, अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं, इदञ्च छसु कामसग्गेसु दुतिये अपरापरुप्पत्तिवसेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. तस्मा सग्गेसूति तावतिंससङ्खाते सग्गलोके, पुनप्पुनं उप्पज्जनवसेन हेत्थ बहुवचनं. परिचारेत्वाति रूपादीसु आरम्मणेसु इन्द्रियानि परिचारेत्वा सुखं अनुभवित्वा, देवच्छराहि वा अत्तानं परिचारेत्वा उपट्ठापेत्वा. सेसकेनम्हि निब्बुतोति पुप्फपूजाय वसेन पवत्तकुसलचेतनासु भवसम्पत्ति दायककम्मतो सेसेन यं तत्थ विवट्टूपनिस्सयभूतं, तं सन्धाय वदति. बहू हि तत्थ पुब्बापरवसेन पवत्ता चेतना. सेसकेनाति वा तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेन अपरिक्खीणेयेव तस्मिं कम्मविपाके निब्बुतो अम्हि, किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतोस्मि. एतेन यस्मिं अत्तभावे ठत्वा अत्तना अरहत्तं सच्छिकतं, सोपि चरिमत्तभावो तस्स कम्मविपाकोति दस्सेति. यादिसं सन्धाय अञ्ञत्थापि ‘‘तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेना’’ति (पारा. २२८; सं. नि. १.१३१) वुत्तं.
खण्डसुमनत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
७. तिस्सत्थेरगाथावण्णना
हित्वा सतपलं कंसन्ति आयस्मतो तिस्सत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो विपस्सिस्स भगवतो काले यानकारकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो चन्दनखण्डेन फलकं कत्वा भगवतो उपनामेसि, तञ्च भगवा परिभुञ्जि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे रोरुवनगरे राजकुले निब्बत्ति. सो वयप्पत्तो पितरि कालङ्कते रज्जे पतिट्ठितो बिम्बिसाररञ्ञो अदिट्ठसहायो हुत्वा तस्स मणिमुत्तावत्थादीनि पण्णाकारानि पेसेसि. तस्स राजा बिम्बिसारो पुञ्ञवन्ततं सुत्वा पटिपाभतं पेसेन्तो चित्तपटे बुद्धचरितं सुवण्णपट्टे च पटिच्चसमुप्पादं लिखापेत्वा पेसेसि. सो तं दिस्वा पुरिमबुद्धेसु कताधिकारताय पच्छिमभविकताय च चित्तपटे दस्सेन्तं बुद्धचरितं सुवण्णपट्टके लिखितं पटिच्चसमुप्पादक्कमञ्च ओलोकेत्वा पवत्तिनिवत्तियो सल्लक्खेत्वा सासनक्कमं हदये ठपेत्वा सञ्जातसंवेगो ‘‘दिट्ठो मया भगवतो वेसो, सासनक्कमो च एकपदेसेन ञातो, बहुदुक्खा कामा बहुपायासा, किं दानि मय्हं घरावासेना’’ति रज्जं पहाय केसमस्सुं ओहारेत्वा कासायानि वत्थानि अच्छादेन्तो भगवन्तं उद्दिस्स पब्बजित्वा मत्तिकापत्तं गहेत्वा राजा पुक्कुसाति विय महाजनस्स परिदेवन्तस्सेव नगरतो निक्खमित्वा अनुक्कमेन राजगहं गन्त्वा तत्थ सप्पसोण्डिकपब्भारे विहरन्तं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था धम्मं देसेसि. सो धम्मदेसनं सुत्वा विपस्सनाय कम्मट्ठानं गहेत्वा युत्तप्पयुत्तो विहरन्तो विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.३७-४२) –
‘‘यानकारो पुरे आसिं, दारुकम्मे सुसिक्खितो;
चन्दनं फलकं कत्वा, अदासिं लोकबन्धुनो.
‘‘पभासति इदं ब्यम्हं, सुवण्णस्स सुनिम्मितं;
हत्थियानं अस्सयानं, दिब्बयानं उपट्ठितं.
‘‘पासादा सिविका चेव, निब्बत्तन्ति यदिच्छकं;
अक्खुब्भं रतनं मय्हं, फलकस्स इदं फलं.
‘‘एकनवुतितो कप्पे, फलकं यमहं ददिं;
दुग्गति नाभिजानामि, फलकस्स इदं फलं.
‘‘सत्तपञ्ञासकप्पम्हि, चतुरो निम्मिताव्हया;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा उदानवसेन अत्तनो पटिपत्तिं कथेन्तो –
९७. ‘‘हित्वा सतपलं कंसं, सोवण्णं सतराजिकं;
अग्गहिं मत्तिकापत्तं, इदं दुतियाभिसेचन’’न्ति. – गाथं अभासि;
तत्थ हित्वाति परिच्चजित्वा. सतपलन्ति सतं पलानि यस्स, तं सतपलपरिमाणं. कंसन्ति थालं. सोवण्णन्ति सुवण्णमयं. सतराजिकन्ति भित्तिविचित्तताय च अनेकरूपराजिचित्तताय च अनेकलेखायुत्तं. अग्गहिं मत्तिकापत्तन्ति एवरूपे महारहे भाजने पुब्बे भुञ्जित्वा बुद्धानं ओवादं करोन्तो ‘‘इदानाहं तं छड्डेत्वा मत्तिकामयपत्तं अग्गहेसिं, अहो, साधु, मया कतं अरियवतं अनुठित’’न्ति भाजनकित्तनापदेसेन रज्जपरिच्चागं पब्बज्जूपगमनञ्च अनुमोदन्तो वदति. तेनाह ‘‘इदं दुतियाभिसेचन’’न्ति. पठमं रज्जाभिसेचनं उपादाय इदं पब्बज्जूपगमनं मम दुतियं अभिसेचनं. तञ्हि रागादीहि संकिलिट्ठं सासङ्कं सपरिसङ्कं कम्मं अनत्थसञ्हितं दुक्खपटिबद्धं निहीनं, इदं पन तंविपरियायतो उत्तमं पणीतन्ति अधिप्पायो.
तिस्सत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
८. अभयत्थेरगाथावण्णना
रूपं दिस्वा सति मुट्ठाति आयस्मतो अभयत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सुमेधं भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो सळलपुप्फेहि पूजमकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवेसु निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा अभयोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो एकदिवसं विहारं गतो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनाय कम्मं करोन्तो विहरति. अथस्स एकदिवसं गामं पिण्डाय पविट्ठस्स अलङ्कतपटियत्तं मातुगामं दिस्वा अयोनिसोमनसिकारवसेन तस्स रूपं आरब्भ छन्दरागो उप्पज्जि, सो विहारं पविसित्वा ‘‘सतिं विस्सज्जित्वा ओलोकेन्तस्स रूपारम्मणे मय्हं किलेसो उप्पन्नो, अयुत्तं मया कत’’न्ति अत्तनो चित्तं निग्गण्हन्तो तावदेव विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.४३-४७) –
‘‘सुमेधो नाम नामेन, सयम्भू अपराजितो;
विवेकमनुब्रूहन्तो, अज्झोगहि महावनं.
‘‘सळलं पुप्फितं दिस्वा, गन्थित्वान वटंसकं;
बुद्धस्स अभिरोपेसिं, सम्मुखा लोकनायकं.
‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘ऊनवीसे कप्पसते, सोळसासुं सुनिम्मिता;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो किलेसुप्पत्तिनिदस्सनेन ‘‘किलेसे अनुवत्तेन्तस्स वट्टदुक्खतो नत्थेव सीसुक्खिपनं. अहं पन ते नानुवत्ति’’न्ति दस्सेन्तो –
९८. ‘‘रूपं दिस्वा सति मुट्ठा, पियं निमित्तं मनसिकरोतो;
सारत्तचित्तो वेदेति, तञ्च अज्झोस तिट्ठति;
तस्स वड्ढन्ति आसवा, भवमूलोपगामिनो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ रूपन्ति रज्जनीयं रूपायतनं, तं पनेत्थ इत्थिरूपं अधिप्पेतं. दिस्वाति चक्खुना दिस्वा, चक्खुद्वारानुसारेन निमित्तानुब्यञ्जनसल्लक्खणवसेन तं गहेत्वा, तस्स तथागहणहेतूति अत्थो. सति मुट्ठाति असुभसभावे काये ‘‘असुभ’’न्त्वेव पवत्तनसति नट्ठा. यथा पन रूपं दिस्वा सति नट्ठा, तं दस्सेन्तो आह ‘‘पियं निमित्तं मनसिकरोतो’’ति. यथाउपट्ठितं आरम्मणं ‘‘सुभं सुख’’न्तिआदिना पियनिमित्तं कत्वा अयोनिसोमनसिकारेन मनसिकरोतो सति मुट्ठाति योजना. तथा भूतोव सारत्तचित्तो वेदेतीति सुट्ठु रत्तचित्तो हुत्वा तं रूपारम्मणं अनुभवति अभिनन्दति, अभिनन्दन्तो पन तञ्च अज्झोस तिट्ठति अज्झोसाय तं आरम्मणं गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा वत्तति चेव, एवंभूतस्स च तस्स वड्ढन्ति आसवा भवमूलोपगामिनोति भवस्स संसारस्स मूलभावं कारणभावं उपगमनसभावा कामासवादयो चत्तारोपि आसवा तस्स पुग्गलस्स उपरूपरि वड्ढन्तियेव, न हायन्ति. मय्हं पन पटिसङ्खाने ठत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा सच्चानि पटिविज्झन्तस्स मग्गपटिपाटिया ते चत्तारोपि आसवा अनवसेसतो पहीना परिक्खीणाति अधिप्पायो.
अभयत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
९. उत्तियत्थेरगाथावण्णना
सद्दं सुत्वा सति मुट्ठाति आयस्मतो उत्तियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नचित्तो गोनकादिअत्थतं सउत्तरच्छदं बुद्धारहं पल्लङ्कं गन्धकुटियं पञ्ञापेत्वा अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं सक्यराजकुले निब्बत्ति, तस्स उत्तियोति नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो सत्थु ञातिसमागमे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो एकदिवसं नामं पिण्डाय पविट्ठो अन्तरामग्गे मातुगामस्स गीतसद्दं सुत्वा अयोनिसोमनसिकारवसेन तत्थ छन्दरागे उप्पन्ने पटिसङ्खानबलेन तं विक्खम्भेत्वा विहारं पविसित्वा सञ्जातसंवेगो दिवाट्ठाने निसीदित्वा तावदेव विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१५.४८-५२) –
‘‘सुमेधस्स भगवतो, लोकजेट्ठस्स तादिनो;
पल्लङ्को हि मया दिन्नो, सउत्तरसपच्छदो.
‘‘सत्तरतनसम्पन्नो, पल्लङ्को आसि सो तदा;
मम सङ्कप्पमञ्ञाय, निब्बत्तति सदा मम.
‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, पल्लङ्कमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पल्लङ्कस्स इदं फलं.
‘‘वीसकप्पसहस्सम्हि, सुवण्णाभा तयो जना;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो किलेसुप्पत्तिनिदस्सनेन ‘‘किलेसे अजिगुच्छन्तस्स नत्थि वट्टदुक्खतो सीसुक्खिपनं, अहं पन ते जिगुच्छिमेवा’’ति दस्सेन्तो –
९९. ‘‘सद्दं सुत्वा सति मुट्ठा, पियं निमित्तं मनसिकरोतो;
सारत्तचित्तो वेदेति, तञ्च अज्झोस तिट्ठति;
तस्स वड्ढन्ति आसवा, संसार उपगामिनो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ सद्दन्ति रज्जनीयं सद्दारम्मणं, संसारउपगामिनोति –