११. एकादसमवग्गो
१. बेलट्ठानिकत्थेरगाथावण्णना
हित्वा गिहित्तं अनवोसितत्तोतिआदिका आयस्मतो बेलट्ठानिकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो इतो एकतिंसे कप्पे वेस्सभुस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा घरावासं पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा इसीहि परिवुतो विचरन्तो एकदिवसं वेस्सभुं भगवन्तं दिस्वा पीतिसोमनस्सजातो सत्थु ञाणसम्पत्तिं निस्साय पसन्नमानसो ञाणं उद्दिस्स पुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा बेलट्ठानिकोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा कोसलरट्ठे अरञ्ञे विहरन्तो अलसो कायदळ्हिबहुलो फरुसवाचो अहोसि, समणधम्मे चित्तं न उप्पादेसि. अथ नं भगवा ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा –
१०१. ‘‘हित्वा गिहित्तं अनवोसितत्तो, मुखनङ्गली ओदरिको कुसीतो;
महावराहोव निवापपुट्ठो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. –
इमाय ओभासगाथाय संवेजेसि. सो सत्थारं पुरतो निसिन्नं विय दिस्वा तञ्च गाथं सुत्वा संवेगजातो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.४१-४६) –
‘‘कणिकारंव जोतन्तं, निसिन्नं पब्बतन्तरे;
ओभासेन्तं दिसा सब्बा, ओसधिं विय तारकं.
‘‘तयो माणवका आसुं, सके सिप्पे सुसिक्खिता;
खारिभारं गहेत्वान, अन्वेन्ति मम पच्छतो.
‘‘पुटके सत्त पुप्फानि, निक्खित्तानि तपस्सिना;
गहेत्वा तानि ञाणम्हि, वेस्सभुस्साभिरोपयिं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, ञाणपूजायिदं फलं.
‘‘एकूनतिंसकप्पम्हि, विपुलाभसनामको;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा सत्थु ओवादं पटिपूजेन्तो ब्यतिरेकमुखेन च अञ्ञं ब्याकरोन्तो तमेव गाथं पच्चुदाहासि.
तत्थ हित्वा गिहित्तन्ति गहट्ठभावं परिच्चजित्वा पब्बजित्वाति अत्थो. अनवोसितत्तोति अनुरूपं अवोसितत्तो, यदत्थं सासने पब्बजन्तस्स अनुरूपपरिञ्ञादीनं अतीरितत्ता अपरियोसितभावो अकतकरणीयोति अत्थो. अथ वा अनवोसितत्तोति अनुअवोसितसभावो, विसुद्धीनं मग्गानञ्च अनुपटिपाटिया वसितब्बवासस्स अकतावी, दससु अरियवासेसु अवुसितवाति अत्थो. मुखसङ्खातं नङ्गलं इमस्स अत्थीति मुखनङ्गली. नङ्गलेन विय पथविं परेसु फरुसवाचप्पयोगेन अत्तानं खनन्तोति अत्थो. ओदरिकोति उदरे पसुतो उदरपोसनतप्परो. कुसीतोति अलसो, भावनं अननुयुञ्जन्तो. एवंभूतस्स निप्फत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘महावराहोव निवापपुट्ठो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. एत्थ च यथा पब्बजित्वा अनवोसितादिसभावताय पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो, न एवं मादिसो पण्डितो. तब्बिपरीतसभावताय पन सम्मापटिपत्तिया मत्थकं पापितत्ता परिनिब्बायतीति ब्यतिरेकमुखेन अञ्ञं ब्याकासीति दट्ठब्बन्ति.
बेलट्ठानिकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. सेतुच्छत्थेरगाथावण्णना
मानेन वञ्चितासेति आयस्मतो सेतुच्छत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो तिस्सस्स सम्मासम्बुद्धस्स काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं तिस्सं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो सुमधुरं पनसफलं अभिसङ्खतं नाळिकेरसाळवं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अञ्ञतरस्स मण्डलिकरञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सेतुच्छोतिस्स नामं अहोसि. सो पितरि मते रज्जे पतिट्ठितो उस्साहसत्तीनं अभावेन राजकिच्चानि विराधेन्तो रज्जं परहत्थगतं कत्वा दुक्खप्पत्तिया संवेगजातो जनपदचारिकं चरन्तं भगवन्तं दिस्वा उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा परिकम्मं करोन्तो तदहेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१७.१३-१७) –
‘‘तिस्सस्स खो भगवतो, पुब्बे फलमदासहं;
नाळिकेरञ्च पादासिं, खज्जकं अभिसम्मतं.
‘‘बुद्धस्स तमहं दत्वा, तिस्सस्स तु महेसिनो;
मोदामहं कामकामी, उपपज्जिं यमिच्छकं.
‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘इतो तेरसकप्पम्हि, राजा इन्दसमो अहु;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा किलेसे गरहन्तो –
१०२. ‘‘मानेन वञ्चितासे, सङ्खारेसु संकिलिस्समानासे;
लाभालाभेन मथिता, समाधिं नाधिगच्छन्ती’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ मानेन वञ्चितासेति ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिनयप्पवत्तेन मानेन अत्तुक्कंसनपरवम्भनादिवसेन कुसलभण्डच्छेदनेन विप्पलद्धा. सङ्खारेसु संकिलिस्समानासेति अज्झत्तिकबाहिरेसु चक्खादीसु चेव रूपादीसु च सङ्खतधम्मेसु संकिलिस्समाना, ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति तंनिमित्तं तण्हागाहादिवसेन संकिलेसं आपज्जमाना. लाभालाभेन मथिताति पत्तचीवरादीनञ्चेव वत्थादीनञ्च लाभेन तेसंयेव च अलाभेन तंनिमित्तं उप्पन्नेहि अनुनयपटिघेहि मथिता मद्दिता अभिभूता. निदस्सनमत्तञ्चेतं अवसिट्ठलोकधम्मानम्पेत्थ सङ्गहो दट्ठब्बो. समाधिं नाधिगच्छन्तीति ते एवरूपा पुग्गला समाधिं समथविपस्सनावसेन चित्तेकग्गतं कदाचिपि न विन्दन्ति न पटिलभन्ति न पापुणन्ति समाधिसंवत्तनिकानं धम्मानं अभावतो, इतरेसञ्च भावतो. इधापि यथा मानादीहि अभिभूता अविद्दसुनो समाधिं नाधिगच्छन्ति, न एवं विद्दसुनो. ते पन मादिसा तेहि अनभिभूता समाधिं अधिगच्छन्तेवाति ब्यतिरेकमुखेन अञ्ञाब्याकरणन्ति वेदितब्बं.
सेतुच्छत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. बन्धुरत्थेरगाथावण्णना
नाहं एतेन अत्थिकोति आयस्मतो बन्धुरत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो सिद्धत्थस्स भगवतो काले अञ्ञतरस्स रञ्ञो अन्तेपुरे गोपको हुत्वा एकदिवसं भगवन्तं सपरिसं राजङ्गणेन गच्छन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो कणवेरपुप्फानि गहेत्वा ससङ्घं लोकनायकं पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सीलवतीनगरे सेट्ठिपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, बन्धुरोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो केनचिदेव करणीयेन सावत्थियं गतो उपासकेहि सद्धिं विहारं गतो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा ञाणस्स परिपाकत्ता विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१७.७-१२) –
‘‘सिद्धत्थो नाम भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो;
पुरक्खतो सावकेहि, नगरं पटिपज्जथ.
‘‘रञ्ञो अन्तेपुरे आसिं, गोपको अभिसम्मतो;
पासादे उपविट्ठोहं, अद्दसं लोकनायकं.
‘‘कणवेरं गहेत्वान, भिक्खुसङ्घे समोकिरिं;
बुद्धस्स विसुं कत्वान, ततो भिय्यो समोकिरिं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिपूजयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘सत्तासीतिम्हितो कप्पे, चतुरासुं महिद्धिका;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा कतञ्ञुभावे ठत्वा अत्तनो उपकारस्स रञ्ञो पच्चुपकारं कातुं सीलवतीनगरं गन्त्वा रञ्ञो धम्मं देसेन्तो सच्चानि पकासेसि. राजा सच्चपरियोसाने सोतापन्नो हुत्वा अत्तनो नगरे सुदस्सनं नाम महन्तं विहारं कारेत्वा थेरस्स निय्यातेसि. महालाभसक्कारो अहोसि. थेरो विहारं सब्बञ्च लाभसक्कारं सङ्घस्स निय्यातेत्वा सयं पुरिमनियामेनेव पिण्डाय चरित्वा यापेन्तो कतिपाहं तत्थ वसित्वा सावत्थिं गन्तुकामो अहोसि. भिक्खू, ‘‘भन्ते, तुम्हे इधेव वसथ, सचे पच्चयेहि वेकल्लं, मयं तं परिपूरेस्सामा’’ति आहंसु. थेरो, ‘‘न मय्हं, आवुसो, उळारेहि पच्चयेहि अत्थो अत्थि, इतरीतरेहि पच्चयेहि यापेमि, धम्मरसेनेवम्हि तित्तो’’ति दस्सेन्तो –
१०३. ‘‘नाहं एतेन अत्थिको, सुखितो धम्मरसेन तप्पितो;
पित्वा रसग्गमुत्तमं, न च काहामि विसेन सन्थव’’न्ति. –
गाथं अभासि.
तत्थ नाहं एतेन अत्थिकोति येन मं तुम्हे तप्पेतुकामा ‘‘परिपूरेस्सामा’’ति वदथ, एतेन आमिसलाभेन पच्चयामिसरसेन नाहं अत्थिको, मय्हं एतेन अत्थो नत्थि, सन्तुट्ठि परमं सुखन्ति इतरीतरेहेव पच्चयेहि यापेमीति अत्थो. इदानि तेन अनत्थिकभावे पधानकारणं दस्सेन्तो आह ‘‘सुखितो धम्मरसेन तप्पितो’’ति. सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मरसेन चेव नवविधलोकुत्तरधम्मरसेन च तप्पितो पीणितो सुखितो उत्तमेन सुखेन सुहितोति अत्थो. पित्वा रसग्गमुत्तमन्ति सब्बरसेसु अग्गं सेट्ठं ततोयेव उत्तमं यथावुत्तं धम्मरसं पिवित्वा ठितो, तेनाह – ‘‘सब्बरसं धम्मरसो जिनाती’’ति (ध. प. ३५४). न च काहामि विसेन सन्थवन्ति एवरूपं रसुत्तमं धम्मरसं पिवित्वा ठितो विसेन विससदिसेन विसरसेन सन्थवं संसग्गं न करिस्सामि, तथाकरणस्स कारणं नत्थीति अत्थो.
बन्धुरत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. खितकत्थेरगाथावण्णना
लहुको वत मे कायोति आयस्मतो खितकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले यक्खसेनापति हुत्वा निब्बत्तो एकदिवसं यक्खसमागमे निसिन्नो सत्थारं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा उपसङ्कमित्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तस्स सत्था धम्मं देसेसि. सो धम्मं सुत्वा उळारं पीतिसोमनस्सं पवेदेन्तो अप्फोटेन्तो उट्ठहित्वा सत्थारं वन्दित्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, खितकोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो महामोग्गल्लानत्थेरस्स महिद्धिकभावं सुत्वा ‘‘इद्धिमा भविस्सामी’’ति पुब्बहेतुना चोदियमानो पब्बजित्वा भगवतो सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा समथविपस्सनासु कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१७.१-६) –
‘‘पदुमो नाम नामेन, द्विपदिन्दो नरासभो;
पवना अभिनिक्खम्म, धम्मं देसेति चक्खुमा.
‘‘यक्खानं समयो आसि, अविदूरे महेसिनो;
येन किच्चेन सम्पत्ता, अज्झापेक्खिंसु तावदे.
‘‘बुद्धस्स गिरमञ्ञाय, अमतस्स च देसनं;
पसन्नचित्तो सुमनो, अप्फोटेत्वा उपट्ठहिं.
‘‘सुचिण्णस्स फलं पस्स, उपट्ठानस्स सत्थुनो;
तिंसकप्पसहस्सेसु, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘ऊनतिंसे कप्पसते, समलङ्कतनामको;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा सविसेसं इद्धीसु वसीभावेन अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोन्तो इद्धिपाटिहारियेन अनुसासनीपाटिहारियेन च सत्तानं अनुग्गहं करोन्तो विहरति. सो भिक्खूहि, ‘‘कथं त्वं, आवुसो, इद्धि वळञ्जेसी’’ति पुट्ठो तमत्थं आचिक्खन्तो –
१०४. ‘‘लहुको वत मे कायो, फुट्ठो च पीतिसुखेन विपुलेन;
तूलमिव एरितं मालुतेन, पिलवतीव मे कायो’’ति. –
गाथं अभासि. ‘‘उदानवसेना’’तिपि वदन्तियेव.
तत्थ लहुको वत मे कायोति नीवरणादिविक्खम्भनेन चुद्दसविधेन चित्तपरिदमनेन चतुरिद्धिपादकभावनाय सुट्ठु चिण्णवसीभावेन च मे रूपकायो सल्लहुको वत, येन दन्धं महाभूतपच्चयम्पि नाम इमं करजकायं चित्तवसेन परिणामेमीति अधिप्पायो. फुट्ठो च पीतिसुखेन विपुलेनाति सब्बत्थकमेव फरन्तेन महता उळारेन पीतिसहितेन सुखेन फुट्ठो च मे कायोति योजना. इदञ्च यथा कायो लहुको अहोसि, तं दस्सनत्थं वुत्तं. सुखसञ्ञोक्कमनेन हि सद्धिंयेव लहुसञ्ञोक्कमनं होति. सुखस्स फरणञ्चेत्थ तंसमुट्ठानरूपवसेन दट्ठब्बं कथं पन चतुत्थज्झानसमङ्गिनो पीतिसुखफरणं, समतिक्कन्तपीतिसुखञ्हि तन्ति चे? सच्चमेतं, इदं पन न चतुत्थज्झानलक्खणवसेन वुत्तं, अथ खो पुब्बभागवसेन. ‘‘पीतिसुखेना’’ति पन पीतिसहितसदिसेन सुखेन, उपेक्खा हि इध सन्तसभावताय ञाणविसेसयोगतो च सुखन्ति अधिप्पेतं. तथा हि वुत्तं ‘‘सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमती’’ति (पटि. म. १.१०१). पादकज्झानारम्मणेन रूपकायारम्मणेन वा इद्धिचित्तेन सहजातं सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमति पविसति फुसति सम्पापुणातीति अयम्पि तत्थ अत्थो. तथा चाह अट्ठकथायं (पटि. म. अट्ठ. २.३.१२) – ‘‘सुखसञ्ञा नाम उपेक्खासम्पयुत्ता सञ्ञा. उपेक्खा हि सन्तं सुखन्ति वुत्तं सायेव सञ्ञा नीवरणेहि चेव वितक्कादिपच्चनीकेहि च विमुत्तत्ता लहुसञ्ञातिपि वेदितब्बा. तं ओक्कन्तस्स पनस्स करजकायोपि तूलपिचु विय सल्लहुको होति. सो एवं वातक्खित्ततूलपिचुनो विय सल्लहुकेन दिस्समानेन कायेन ब्रह्मलोकं गच्छती’’ति. तेनाह ‘‘तूलमिव एरितं मालुतेन, पिलवतीव मे कायो’’ति. तस्सत्थो – यदाहं ब्रह्मलोकं अञ्ञं वा इद्धिया गन्तुकामो होमि, तदा मालुतेन वायुना एरितं चित्तं तूलपिचु विय आकासं लङ्घन्तोयेव मे कायो होतीति.
खितकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. मलितवम्भत्थेरगाथावण्णना
उक्कण्ठितोति आयस्मतो मलितवम्भत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हिमवन्ततो अविदूरे अञ्ञतरस्मिं जातस्सरे सकुणो हुत्वा निब्बत्ति, पदुमुत्तरो भगवा तं अनुग्गण्हन्तो तत्थ गन्त्वा जातस्सरतीरे चङ्कमति. सकुणो भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो सरे कुमुदानि गहेत्वा भगवन्तं पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कुरुकच्छनगरे अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, मलितवम्भोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो पच्छाभूमहाथेरं उपसङ्कमित्वा तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो विहरति. तस्स च अयं सभावो, यत्थ भोजनसप्पायो दुल्लभो, इतरे सुलभा, ततो न पक्कमति. यत्थ पन भोजनसप्पायो सुलभो, इतरे दुल्लभा, तत्थ न वसति पक्कमतेव. एवं विहरन्तो च हेतुसम्पन्नताय महापुरिसजातिकताय च नचिरस्सेव विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१६.५१-५७) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, महाजातस्सरो अहु;
पदुमुप्पलसञ्छन्नो, पुण्डरीकसमोत्थटो.
‘‘कुकुत्थो नाम नामेन, तत्थासिं सकुणो तदा;
सीलवा बुद्धिसम्पन्नो, पुञ्ञापुञ्ञेसु कोविदो.
‘‘पदुमुत्तरो लोकविदू, आहुतीनं पटिग्गहो;
जातस्सरस्साविदूरे, सञ्चरित्थ महामुनि.
‘‘जलजं कुमुदं छेत्वा, उपनेसिं महेसिनो;
मम सङ्कप्पमञ्ञाय, पटिग्गहि महामुनि.
‘‘तञ्च दानं ददित्वान, सुक्कमूलेन चोदितो;
कप्पानं सतसहस्सं, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘सोळसेतो कप्पसते, आसुं वरुणनामका;
अट्ठ एते जनाधिपा, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा उदानेन्तो –
१०५. ‘‘उक्कण्ठितोपि न वसे, रममानोपि पक्कमे;
न त्वेवानत्थसंहितं, वसे वासं विचक्खणो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ उक्कण्ठितोपि न वसेति यस्मिं आवासे वसन्तस्स मे भोजनसप्पायालाभेन अधिकुसलेसु धम्मेसु उक्कण्ठा अनभिरति उप्पज्जति, तत्थ उक्कण्ठितोपि वसामियेव इतरसप्पायलाभेन न पक्कमे न पक्कमामि. न वसेति एत्थ न-कारेनपि पक्कमेतिपदं सम्बन्धितब्बं. रममानोपि पक्कमेति यस्मिं पन आवासे वसन्तस्स मे पच्चयवेकल्लाभावेन नत्थि उक्कण्ठा, अञ्ञदत्थु अभिरमामि, एवं अभिरममानोपि अवसेससप्पायालाभेन ततो पक्कमे, न वसेय्यं. एवं पटिपज्जन्तोवाहं नचिरस्सेव सकत्थं पच्चुपादिन्ति. अयञ्चेत्थ अत्तपटिपत्तिपच्चवेक्खणायं योजना. परस्स ओवाददाने पन वसेय्य न पक्कमेय्याति विधानवसेन योजेतब्बं. न त्वेवानत्थसंहितं, वसे वासं विचक्खणोति यस्मिं आवासे पच्चया सुलभा, समणधम्मो न पारिपूरिं गच्छति, यस्मिञ्च आवासे पच्चया दुल्लभा, समणधम्मोपि पारिपूरिं न गच्छति, एवरूपो आवासो इध अनत्थसंहितो नाम अवड्ढिसहितोति कत्वा. एवरूपं वासं विचक्खणो विञ्ञुजातिको सकत्थं परिपूरेतुकामो नत्वेव वसेय्य. यत्थ पन पञ्चङ्गसमन्नागतो आवासो लब्भति, सत्तपि सप्पाया लब्भन्ति, तत्थेव वसेय्याति अत्थो.
मलितवम्भत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
६. सुहेमन्तत्थेरगाथावण्णना
सतलिङ्गस्स अत्थस्साति आयस्मतो सुहेमन्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो द्वानवुते कप्पे तिस्सस्स भगवतो काले वनचरो हुत्वा वने वसति, तं अनुग्गहितुं भगवा अरञ्ञं पविसित्वा तस्स आसन्ने ठाने अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. सो भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो सुगन्धानि पुन्नागपुप्फानि ओचिनित्वा भगवन्तं पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे पारियन्तदेसे विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सुहेमन्तोतिस्स नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो सङ्कस्सनगरे मिगदाये विहरन्तं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा तेपिटको हुत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो पटिसम्भिदापत्तो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१६.४६-५०) –
‘‘काननं वनमोगय्ह, वसामि लुद्दको अहं;
पुन्नागं पुप्फितं दिस्वा, बुद्धसेट्ठं अनुस्सरिं.
‘‘तं पुप्फं ओचिनित्वान, सुगन्धं गन्धितं सुभं;
थूपं करित्वा पुलिने, बुद्धस्स अभिरोपयिं.
‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, यं पुप्फमभिपूजयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.
‘‘एकम्हि नवुते कप्पे, एको आसिं तमोनुदो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा एवं चिन्तेसि – ‘‘मया खो यं सावकेन पत्तब्बं, तं अनुप्पत्तं, यंनूनाहं इदानि भिक्खूनं अनुग्गहं करेय्य’’न्ति. एवं चिन्तेत्वा पभिन्नपटिसम्भिदताय अकिलासुताय च अत्तनो सन्तिकं उपगते भिक्खू यथारहं ओवदन्तो अनुसासन्तो कङ्खं छिन्दन्तो धम्मं कथेन्तो कम्मट्ठानं निग्गुम्बं निज्जटं कत्वा आचिक्खन्तो विहरति. अथेकदिवसं अत्तनो सन्तिकं उपगतानं भिक्खूनं विञ्ञूनञ्च पुग्गलानं विसेसं आचिक्खन्तो –
१०६. ‘‘सतलिङ्गस्स अत्थस्स, सतलक्खणधारिनो;
एकङ्गदस्सी दुम्मेधो, सतदस्सी च पण्डितो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ सतलिङ्गस्साति लीनमत्थं गमेन्तीति लिङ्गानि, अत्थेसु सद्दस्स पवत्तिनिमित्तानि, तानि पन सतं अनेकानि लिङ्गानि एतस्साति सतलिङ्गो. अनेकत्थो हि इध सतसद्दो, ‘‘सतं सहस्स’’न्तिआदीसु विय न सङ्ख्याविसेसत्थो तस्स सतलिङ्गस्स. अत्थस्साति ञेय्यस्स, ञेय्यञ्हि ञाणेन अरणीयतो ‘‘अत्थो’’ति वुच्चति. सो च एकोपि अनेकलिङ्गो, यथा ‘‘सक्को पुरिन्ददो मघवा’’ति, ‘‘पञ्ञा विज्जा मेधा ञाण’’न्ति च. येन लिङ्गेन पवत्तिनिमित्तेन तावतिंसाधिपतिम्हि इन्दसद्दो पवत्तो, न तेन तत्थ सक्कादिसद्दा पवत्ता, अथ खो अञ्ञेन. तथा येन सम्मादिट्ठिम्हि पञ्ञासद्दो पवत्तो, न तेन विज्जादिसद्दा. तेन वुत्तं ‘‘सतलिङ्गस्स अत्थस्सा’’ति.
सतलक्खणधारिनोति अनेकलक्खणवतो. लक्खीयति एतेनाति लक्खणं, पच्चयभाविनो अत्थस्स अत्तनो फलं पटिच्च पच्चयभावो, तेन हि सो अयं इमस्स कारणन्ति लक्खीयति. सो च एकस्सेव अत्थस्स अनेकप्पभेदो उपलब्भति, तेनाह ‘‘सतलक्खणधारिनो’’ति. अथ वा लक्खीयन्तीति लक्खणानि, तस्स तस्स अत्थस्स सङ्खततादयो पकारविसेसा ते पन अत्थतो अवत्थाविसेसा वेदितब्बा. ते च पन तेसं अनिच्चतादिसामञ्ञलक्खणं लिङ्गेन्ति ञापेन्तीति ‘‘लिङ्गानी’’ति च वुच्चन्ति. तस्सिमे आकारा, यस्मा एकस्सापि अत्थस्स अनेके उपलब्भन्ति. तेन वुत्तं ‘‘सतलिङ्गस्स अत्थस्स, सतलक्खणधारिनो’’ति. तेनाह आयस्मा धम्मसेनापति – ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’ति (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. म. ३.५).
एकङ्गदस्सी दुम्मेधोति एवं अनेकलिङ्गे अनेकलक्खणे अत्थे यो तत्थ एकङ्गदस्सी अपुथुपञ्ञताय एकलिङ्गमत्तं एकलक्खणमत्तञ्च दिस्वा अत्तना दिट्ठमेव ‘‘इदमेव सच्च’’न्ति अभिनिविस्स ‘‘मोघमञ्ञ’’न्ति इतरं पटिक्खिपति, हत्थिदस्सनकअन्धो विय एकङ्गगाही दुम्मेधो दुप्पञ्ञो तत्थ विज्जमानानंयेव पकारविसेसानं अजाननतो मिच्छा अभिनिविसनतो च. सतदस्सी च पण्डितोति पण्डितो पन तत्थ विज्जमाने अनेकेपि पकारे अत्तनो पञ्ञाचक्खुना सब्बसो पस्सति. यो वा तत्थ लब्भमाने अनेके पञ्ञाचक्खुना अत्तनापि पस्सति, अञ्ञेसम्पि दस्सेति पकासेति, सो पण्डितो विचक्खणो अत्थेसु कुसलो नामाति. एवं थेरो उक्कंसगतं अत्तनो पटिसम्भिदासम्पत्तिं भिक्खूनं विभावेसि.
सुहेमन्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
७. धम्मसवत्थेरगाथावण्णना
पब्बजिं तुलयित्वानाति आयस्मतो धम्मसवत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सुवच्छो नाम ब्राह्मणो हुत्वा तिण्णं वेदानं पारगू घरावासे दोसं दिस्वा तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञायतने पब्बतन्तरे अस्समं कारेत्वा बहूहि तापसेहि सद्धिं वसि. अथस्स कुसलबीजं रोपेतुकामो पदुमुत्तरो भगवा अस्समसमीपे आकासे ठत्वा इद्धिपाटिहारियं दस्सेसि. सो तं दिस्वा पसन्नमानसो पूजेतुकामो नागपुप्फानि ओचिनापेसि. सत्था, ‘‘अलं इमस्स तापसस्स एत्तकं कुसलबीज’’न्ति पक्कामि. सो पुप्फानि गहेत्वा सत्थु गमनमग्गं ओकिरित्वा चित्तं पसादेन्तो अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा धम्मसवोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो घरावासे आदीनवं पब्बज्जाय आनिसंसञ्च दिस्वा दक्खिणागिरिस्मिं विहरन्तं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१६.३९-४५) –
‘‘सुवच्छो नाम नामेन, ब्राह्मणो मन्तपारगू;
पुरक्खतो ससिस्सेहि, वसते पब्बतन्तरे.
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, आहुतीनं पटिग्गहो;
ममुद्धरितुकामो सो, आगच्छि मम सन्तिकं.
‘‘वेहासम्हि चङ्कमति, धूपायति जलते तथा;
हासं ममं विदित्वान, पक्कामि पाचिनामुखो.
‘‘तञ्च अच्छरियं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;
नागपुप्फं गहेत्वान, गतमग्गम्हि ओकिरिं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं पुप्फं ओकिरिं अहं;
तेन चित्तप्पसादेन, दुग्गतिं नुपपज्जहं.
‘‘एकतिंसे कप्पसते, राजा आसि महारहो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सोमनस्सप्पत्तो उदानवसेन –
१०७. ‘‘पब्बजिं तुलयित्वान, अगारस्मानगारियं;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. – गाथं अभासि;
तत्थ पब्बजिं तुलयित्वानाति ‘‘सम्बाधो घरावासो रजापथो’’तिआदिना (दी. नि. १.१९१; म. नि. २.१०; सं. नि. २.१५४) घरावासे, ‘‘अप्पस्सादा कामा बहुदुक्खा बहुपायासा’’तिआदिना (पाचि. ४१७; म. नि. १.१७७) कामेसु आदीनवं तप्पटिपक्खतो नेक्खम्मे च आनिसंसं तुलभूताय पञ्ञाय विचारेत्वा वीमंसित्वाति अत्थो. सेसं हेट्ठा वुत्तनयमेव. इदमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.
धम्मसवत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
८. धम्मसवपितुत्थेरगाथावण्णना
स वीसवस्ससतिकोति आयस्मतो धम्मसवपितुत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो बुद्धसुञ्ञे लोके कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भूतगणे नाम पब्बते विहरन्तं पच्चेकसम्बुद्धं दिस्वा पसन्नमानसो तिणसूलपुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो दारपरिग्गहं कत्वा धम्मसवं नाम पुत्तं लभित्वा तस्मिं पब्बजिते सयम्पि वीसवस्ससतिको हुत्वा, ‘‘मम पुत्तो ताव तरुणो पब्बजि, अथ कस्मा नाहं पब्बजिस्सामी’’ति सञ्जातसंवेगो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१६.३५-३८) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, भूतगणो नाम पब्बतो;
वसतेको जिनो तत्थ, सयम्भू लोकनिस्सटो.
‘‘तिणसूलं गहेत्वान, बुद्धस्स अभिरोपयिं;
एकूनसतसहस्सं, कप्पं न विनिपातिको.
‘‘इतो एकादसे कप्पे, एकोसिं धरणीरुहो;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सञ्जातसोमनस्सो उदानेन्तो –
१०८. ‘‘स वीसवस्ससतिको, पब्बजिं अनगारियं;
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. – गाथं अभासि;
तत्थ स वीसवस्ससतिकोति सो वीसंवस्ससतिको, सो अहं जातिया वीसाधिकवस्ससतिको समानो. पब्बजिन्ति पब्बज्जं उपगच्छिं. सेसं वुत्तनयमेव. इदमेव च इमस्स थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसि.
धम्मसवपितुत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
९. सङ्घरक्खितत्थेरगाथावण्णना
न नूनायं परमहितानुकम्पिनोति आयस्मतो सङ्घरक्खितत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं पब्बतपादे वसन्ते सत्त पच्चेकसम्बुद्धे दिस्वा पसन्नमानसो कदम्बपुप्फानि गहेत्वा पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं इब्भकुले निब्बत्ति, तस्स सङ्घरक्खितोति नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अञ्ञतरं भिक्खुं सहायं कत्वा अरञ्ञे विहरति. थेरस्स वसनट्ठानतो अविदूरे वनगुम्बे एका मिगी विजायित्वा तरुणं छापं रक्खन्ती छातज्झत्तापि पुत्तसिनेहेन दूरे गोचराय न गच्छति, आसन्ने च तिणोदकस्स अलाभेन किलमति. तं दिस्वा थेरो, ‘‘अहो वतायं लोको तण्हाबन्धनबद्धो महादुक्खं अनुभवति, न तं छिन्दितुं सक्कोती’’ति संवेगजातो तमेव अङ्कुसं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१६.३०-३४) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, कुक्कुटो नाम पब्बतो;
तम्हि पब्बतपादम्हि, सत्त बुद्धा वसन्ति ते.